Chương 1 CỞ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN KHU DI TÍCH LỊCH SỬ VÀM NHỰT TẢO 1. Khái niệm Văn hóa là thành quả lao động của nhân dân, là kết quả của những giao lưu, tiếp biến văn hóa, tiếp thu những tinh hoa của các nền văn minh trên thế giới để bồi đắp thêm bề dày văn hóa dân tộc và tạo nên những di sản văn hóa. Cho nên có thể hiểu di sản văn hóa là kết tinh những giá trị vật chất và tinh thần của cha ông đã để lại cho các thế hệ con cháu đời sau. “Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta”[40,tr.
Ở đây di sản văn hóa có thể hiểu là một tài sản quý giá của dân tộc Việt Nam nói riêng và cộng đồng thế giới. Nó là tiền đề quý báu đặt nền móng cho những sự phát triển của đất nước. Hay nói cách khác, di sản văn hóa là tinh hoa của quá khứ, là tinh hoa làm nền móng cho sự phát triển của tương lai. Di sản văn hóa là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam [40, tr.
Như vậy, DSVH chính là thành quả của quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của các thế hệ người Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử; phản ánh tiến trình phát triển, thành tựu và khả năng của chính dân tộc; là minh chứng sống động cho sự vận động, giao thoa và phát triển về mọi mặt của đời sống xã hội. DSVH là tài sản quý giá, tài nguyên đặc biệt không thể tái sinh, không thể thay thế, nhưng rất dễ bị biến dạng trước những tác động của điều kiện tự nhiên và những hành vi của con người. Để gìn giữ kho tàng DSVH cho chúng ta hôm nay, biết bao thế hệ cha ông đã hy sinh xương máu, đổ bao 14 mồ hôi nước mắt, công sức cất giữ rồi lưu truyền cho hậu thế. Do đó, chúng ta, những người thừa kế phải có trách nhiệm giữ gìn và phát triển.
Theo Luật Di sản văn hóa: Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác. Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. Di tích lịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học. Bảo tồn di tích là “Giữ nguyên trạng, không để mất đi”[30, tr.
Trong điều kiện tự nhiên, khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa nước ta và những biến cố lịch sử, những cuộc chiến tranh kéo dài là những tác nhân gậy hại rất lớn đối với các DSVH nói chung và di tích nói riêng. Do đó, bảo tồn di tích là nghiên cứu xác định những giá trị tiêu biểu của di tích về lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ. Sau đó tìm kiếm giải pháp để áp dụng phù hợp cho việc gìn giữ lâu dài và khai thác sử dụng có hiệu quả nhằm phục vụ phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội. Ở đây, với trường hợp Khu di tích lịch sử lịch sử Vàm Nhựt Tảo đã xây dựng lại với những nét kiến trúc và dáng dấp của hiện tại.
Những yếu tố lịch sử chỉ còn lại là địa điểm, dấu tích và những hiện vật tìm được. Do đó việc bảo tồn di tích chính là gìn giữ những giá trị kiến trúc hiện 15 tại, những hiện vật và những giá trị ẩn chứa trong đó không bị mai một, hư hại, thất thoát. Để những giá trị này được lưu truyền trọn vẹn cho các thế hệ tiếp sau. Trong hoạt động bảo tồn DSVH, bảo tồn di tích là hoạt động đã và đang được quan tâm và thực hiện trong nhiều năm qua.
Đây là những hoạt động bảo quản kết cấu một địa điểm, công trình xây dựng ở hiện trạng và kìm hãm sự xuống cấp của di tích, có những hoạt động chuyên môn nhằm gìn giữ, phát huy giá trị của di tích [42, tr. Công tác bảo tồn di tích không thể thiếu các hoạt động bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích. Tại Điều 4 của Luật Di sản Văn hóa đã xác định: “Bảo quản di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia là hoạt động nhằm phòng ngừa và hạn chế những nguy cơ làm hư hỏng mà không làm thay đổi những yếu tố nguyên gốc vốn có của di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia”[9, tr. Hiến chương Burra của ICOMMOS (1979) họp tại Australia nhận định: Bảo quản là chăm nom, bảo vệ thường xuyên kết cấu và khung cảnh một địa điểm, cần phân biệt với sửa sang.
Sửa sang bao hàm trùng tu hoặc phục dựng [48, tr. Như vậy, hoạt động bảo quản di tích nhằm phòng ngừa và hạn chế những nguy cơ làm hủy hoại di tích, đồng thời không làm thay đổi những yếu tố nguyên gốc của di tích. Tu bổ cũng là một hoạt động quan trọng và không thể thiếu trong công tác bảo tồn di sản văn hóa. Là một thuật ngữ thường được dùng trong những năm gần đây.
Tu bổ di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh là hoạt động nhằm tu sửa, gia cố, tôn tạo di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh [40, tr. Tu bổ di tích cũng có thể hiểu là hoạt động sửa chữa về kỹ thuật, điều chỉnh sự biến dạng, khắc phục những hư hỏng của di tích như chắp vá, nối, gia cố, định hình. Công tác tu bổ di tích là hoạt động đòi hỏi sự phối hợp của 16 nhiều ngành, nhiều chuyên gia trong các lĩnh vực khác nhau như: Sử học, hóa học, kiến trúc xây dựng, khảo cổ học. và các nghệ nhân để những di sản văn hóa được bảo tồn với thành quả tốt nhất, nhằm gìn giữ cho các thế hệ mai sau.
Phục hồi di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh là hoạt động nhằm phục dựng lại di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh đã bị hủy hoại trên cơ sở các cứ liệu khoa học về di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh đó [40, tr. Trong đó, phục hồi được chia thành hai cấp độ là phục hồi từng phần với những hạng mục, bộ phận riêng lẻ bị hư hỏng và phục hồi toàn phần khi toàn bộ kết cấu công trình hoặc bộ phận cơ bản bị hư hỏng. Phát huy giá trị di tích là làm cho cái hay, cái tốt nhân thêm tác dụng, thúc đẩy tiếp tục nảy nở nhiều hơn [21, tr. Phát huy cũng có thể hiểu là tập trung sự chú ý của công chúng một cách tích cực tới các mặt giá trị của di sản văn hóa [9].
Phát huy giá trị DSVH là một hoạt động nhằm khai thác những giá trị của di sản để phục vụ và đáp ứng nhu cầu của xã hội, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; đồng thời góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của nhân dân đối với việc bảo vệ di sản văn hóa dân tộc. Từ đó có thể nói rằng, phát huy giá trị di tích gồm các hoạt động như: Tham quan di tích, quảng bá di tích trên các phương tiện truyền thông đại chúng, xuất bản các ấn phẩm giới thiệu, đưa di tích đến với ngành công nghiệp du lịch. Những hoạt động này sẽ giúp các giá trị của di tích được sáng rõ, có hồn và có sức thu hút đối với quần chúng nhân dân. Từ đó, di tích được bảo vệ tốt hơn, được gìn giữ và lưu truyền như một phần quan trọng không thể thiếu của đời sống xã hội.
Hiện nay, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc là nhiệm vụ then chốt của chiến lược phát triển văn hóa. Trong đó cần tập trung điều tra toàn diện, nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa và văn hóa phi vật thể; các loại hình nghệ thuật cổ truyền đặc sắc, văn hóa dân 17 gian của từng địa phương, từng vùng văn hóa, từng vùng dân tộc; nghề thủ công truyền thống, lễ hội tiêu biểu, kho tàng Hán Nôm. Kết hợp phải hài hòa việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích với các hoạt động phát triển kinh tế, du lịch bền vững. Bên cạnh đó cần điều tra, sưu tầm, xây dựng ngân hàng dữ liệu về văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể tiêu biểu của di tích.
Đồng thời đầu tư trang thiết bị kỹ thuật hiện đại để bảo quản, giữ gìn lâu dài tài liệu, di vật, cổ vật tại các di tích do trung ương và địa phương quản lý. Một số quan điểm liên quan 1. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị di tích “Việt Nam là quốc gia có hệ thống di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh vô cùng đa dạng và phong phú với nhiều loại hình khác nhau trải dài từ Bắc vào Nam, từ miền núi tới hải đảo. Chính vì vậy, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của các di tích được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm”[5].
Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng đã nêu rõ quan điểm về vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di tích trong giai đoạn hiện nay: Thứ nhất: “Việc bảo tồn và phát huy giá trị các di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh (gọi chung là di tích) cần phải đảm bảo tính trung thực của lịch sử hình thành các di tích, không được làm sai lệch các giá trị và đặc điểm vốn có của di tích.