Chương 1: Giới thiệu về làng Cổ Loa. Chương 2: Các giá trị lịch sử - văn hóa làng Cổ Loa. Chương 3: Vấn đề khai thác các giá trị lịch sử - văn hóa làng Cổ Loa phục vụ phát triển du lịch trong thời gian qua Chƣơng 1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ LÀNG CỔ LOA ------------------------------------ 1. ĐỊA LÝ HÀNH CHÍNH VÀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN Cổ Loa là tên của một thôn (làng) thuộc xã Cổ Loa - một trong 24 xã, thị trấn của huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội ngày nay.
Xã Cổ Loa gồm 5 thôn (tức làng cũ): Cổ Loa (Chạ Chủ), Cầu Cả (hay Cầu Kỳ), Mạch Tràng (hay Mạch Dương), Thư Cưu và Sàn Giã (làng Sằn). Từ trung tâm Hà Nội, qua cầu Chương Dương, theo Quốc lộ 1A cũ, đến cây số 10 là Cầu Đuống. rẽ trái vào Quốc lộ 3, đi khoảng 5 km đến ngã ba, rẽ phải vào đường Đào Duy Tùng, đi tiếp 2 km nữa là đến làng Cổ Loa. Nếu du khách đi xe buýt thì từ bến xe Mỹ Đình, có thể bắt xe số 46 đi đến thẳng bến xe Cổ Loa và từ đó sẽ thuận tiện cho quý khách tham quan làng.
Hoặc từ trạm xe buýt Long Biên, các xe đi Phù Lỗ, Đa Phúc đều có chạy ngang qua Cổ Loa, đi bộ thêm 1 km là đến làng Cổ Loa. Nếu đi tàu hỏa từ ga Hà Nội, đến Đông Anh, xuống ga Tiên Kiều cũng đến địa phận làng Cổ Loa. Từ Hải Phòng, có thể đi theo Quốc lộ 5 qua Hải Dương, Hưng Yên đến đầu Long Biên, rẽ vào đường đi Từ Sơn Bắc Ninh thuộc quốc lộ 1A cũ, đến Cầu Đuống đi tiếp vào làng - như con đường đã nêu ở trên. Làng Cổ Loa nằm ven Quốc lộ 3, cách thị trấn huyện lỵ Đông Anh 3 km về phía Nam, cách trung tâm Thủ đô 18 km về phía Bắc.
Xã Cổ Loa nằm gọn trong một vùng được giới hạn và có vị trí địa lý như sau: - Phía Bắc: Vĩ độ 21015 ( xã Thụy Lâm), tiếp giáp với xã Uy Nỗ. - Phía Nam: Vĩ độ 21005 ( xã Mai Lâm), tiếp giáp xã Mai Lâm và Đông Hội. - Phía Đông: Kinh tuyến 105050 (thôn Ngọc Lôi, xã Dục Tú), giáp hai xã Việt Hùng và Dục Tú. - Phía Tây: Kinh tuyến 105055 (thôn Cổ Dương, xã Tiên Dương), giáp hai xã Vĩnh Ngọc và Xuân Canh.
Vào thời Âu Lạc, làng Cổ Loa nằm vào vị trí “Thượng đỉnh” của tam giác châu thổ Sông Hồng (cách đỉnh Việt Trì khoảng 35km theo đường chim bay, cách biển 65km) là nơi giao lưu quan trọng của đường thủy và đường bộ. Từ đây có thể kiểm soát được cả vùng đồng bằng lẫn vùng sơn địa. Theo các nhà địa lý, tam giác Châu thổ Sông Hồng chia làm ba vùng: vùng cao, vùng giữa, vùng thấp. Cổ Loa nằm ở vùng đất cao phía Tây Bắc của tam giác này.
Về đường thuỷ, Làng Cổ Loa có vị trí tương đối thuận lợi. Cổ Loa nằm giữa sông Cà Lồ (về phía Bắc) và sông Đuống, phía Đông và phía Bắc được ngăn chặn bởi một vùng đầm lầy vực sâu tự nhiên, xa xưa là những dải rừng cây hoang dại. Phía nam có con sông Thiếp (hay sông Hoàng Giang) bao bọc, thuở xưa là một nhánh lớn của sông Hồng, chảy qua 5 huyện của vùng trung du và châu thổ (Yên Lãng, Yên Phong, Đông Ngàn, Tiên Du và Vũ Giang) hay còn gọi là Ngũ Huyện Khê đổ nước vào sông Cầu ở vùng Quả Cảm - Thổ Hà (giáp giữa huyện Yên Phong của tỉnh Bắc Ninh và huyện Việt Yên tỉnh Bắc Giang). Như vậy, sông Ngũ Huyện Khê nối Cổ Loa với vùng trung du và đồng bằng lân cận.
Với địa hình đường thuỷ trên, Cổ Loa có thể dễ dàng cho tàu bè thông thương đi lại và hình thành những bãi đất bồi để trồng hoa màu. Về đường bộ, làng Cổ Loa cũng rất thuận lợi bởi làng có Quốc lộ 3 (Hà Nội - Thái Nguyên) chạy qua, xưa kia là đường Thiên lý từ vùng núi chạy về kinh đô Thăng Long. Như vậy, với vị trí thuận lợi cả về đường thủy và đường bộ, làng Cổ Loa có điều kiện để giao lưu với các địa phương khác trong và ngoài huyện, đồng thời có khả năng để phát triển kinh tế - xã hội. Đầu thế kỷ thứ XIX, Cổ Loa là một làng, cũng là một xã lớn thuộc tổng Cổ Loa, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc (từ năm Minh Mạng thứ 12 - 1831 đổi làm tỉnh Bắc Ninh) [22].
Năm Tự Đức thứ 29 (1876), cả tổng Cổ Loa được tách khỏi huyện Đông Ngàn, để lệ thuộc huyện Đông Anh mới được thành lập (theo Đại Nam thực lục). Từ tháng 10 - 1901, huyện Đông Anh thuộc tỉnh Phù Lỗ (tháng 2 - 1904, đổi tên thành tỉnh Phúc Yên [15, tr. Sau khi Cách mạng Tháng Tám 1945 thành công, Cổ Loa hợp nhất với các làng bên thành một xã mang tên Thục Vương thuộc huyện Đông Anh, tỉnh Phúc Yên. Năm 1949, hợp nhất xã Thục Vương với xã Đạt Tam, thành xã Hồng Lạc, sau đó lại đổi thành xã Độc Lập.
Từ năm 1950, xã thuộc tỉnh Vĩnh Phúc. Sau Cải cách ruộng đất (năm 1956), xã Độc Lập được chia thành hai xã, trong đó có xã Quyết Tâm gồm các thôn: Cổ Loa, Cầu Cnả, Mạch Tràng, Thư Cưu, Sàn Giã và Đài Bi (thôn này từ năm 1970 cắt sang xã Uy Nỗ). Ngày 20 - 04 - 1961, Quốc hội khoá II, kỳ họp thứ hai ra nghị quyết về việc mở rộng thành phố Hà Nội. Thực hiện nghị quyết này, ngày 31- 5 - 1961, Hội đồng Chính phủ ra quyết định số 78 - CP về việc tổ chức các đơn vị hành chính của thủ đô Hà Nội.
Theo đó, xã Quyết Tâm cùng 22 xã khác của huyện Đông Anh (gồm 17 xã cũ của huyện Đông Anh và 6 xã của huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh nhập về) được chuyển về Hà Nội [3, tr. Tháng 10 - 1965, xã Quyết Tâm được đổi thành xã Cổ Loa. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LÀNG CỔ LOA Trong mấy chục năm qua, các kết quả khai quật khảo cổ học đã khẳng định Cổ Loa là một trong những điểm sinh tụ đầu tiên của người Việt Cổ. Hình thức cư trú lúc đó là Chạ (Chạ Chủ), giống như Làng.
Về sau, cách gọi Chạ Chủ đã được Việt hoá thành Khả Lũ hay Loa Thành. Cổ Loa là vùng có bề dày lịch sử và truyền thống văn hoá. Nơi đây từng được chọn làm đất dựng đô. Vào thế kỷ thứ III - Trước Công nguyên, lần đầu Cổ Loa là Kinh đô của nước Âu Lạc dưới thời Thục Phán An Dương Vương, với Loa thành kiêng cố và chiếc nỏ thần hữu hiệu, uy linh, thời kỳ này đã thúc đẩy nền văn hóa Đông Sơn và nền văn minh lúa nước phát triển đến đỉnh cao.
Cổ Loa còn được biết đến nhiều hơn với những phát hiện khảo cổ suốt mấy chục năm qua như kho mũi tên đồng, trống đồng, lưỡi cày đồng, chứng minh làng được hình thành từ thời các Vua Hùng dựng nước. Hiện nay, rất khó để xác định được nguồn gốc xuất xứ của làng Cổ Loa, không rõ từ sau khi dân Chạ Chủ gốc phải rời đi để xây Loa thành và sau thất bại của Vua An Dương Vương trước âm mưu thâm hiểm của Triệu Đà cho đến đầu thế kỷ XV, các lớp dân cư chuyển đến sinh sống tại Cổ Loa ra sao [14, tr. Cũng có rất nhiều nguồn khác nhau tìm hiểu về sự hình thành làng Cổ Loa, có thể nhận thấy được một đặc điểm chung giữa các tư liệu là đều dựa chủ yếu vào việc vua An Dương Vương lập ra nhà nước Âu Lạc, sau đó dời đô từ Bạch Hạc (Việt Trì, Phú Thọ) xuống Cổ Loa, rồi vua cho xây dựng thành Cổ Loa kiêng cố, vững chắc. Theo các bậc cao niên trong làng, trước khi vua An DươngVương chọn Cổ Loa làm kinh đô, vùng đất Cổ Loa đã có người dân sinh sống.
Để lấy đất xây thành Loa thành, An Dương Vương và triều đình đã buộc người dân sinh sống tại đây di dời xuống vùng đất trũng ở cuối sông Hoàng Giang, nay là các thôn Đại Vĩ, Giao Tác và Châu Phong, thuộc xã Liên Hà, huyện Đông Anh. Làng Cổ Loa là trung tâm của thành và làng có lập chợ Sa, khu vực chợ Sa là nơi đón thủy quân lên thành, trước kia có nhiều di tích liên quan đến điểm quan trọng này trong thành: hai Cầu Dấu tục truyền là nơi đóng dấu quân lính ra vào, một cầu cung (Đông cung) là nơi tập hợp quan từ hào lên. Cổ Loa khi đó, là thị thành đầu tiên của dân tộc Việt, là trung tâm trao đổi kinh tế, văn hóa, trung tâm hội tụ văn minh, một đô thị nông nghiệp, luyện kim và giao dịch. Như thế, có thể thấy được thế mạnh cũng như tầm quan trọng của làng Cổ Loa trong thời kỳ xưa.
Xoay quanh tên làng Cổ Loa có nhiều sách giải thích khác nhau. Trong cuốn “Đất nước Việt Nam qua các đời”, khi trình bày về nước Âu Lạc và vấn đề Loa Thành, Giáo sư Đào Duy Anh viết như sau: “Thành An Dương Vương là ở làng Cổ Loa, huyện Đông Anh thuộc Hà Nội ngày nay, thành ấy xây hình trôn ốc cho nên được gọi là Loa Thành. Thuỷ kinh chú thì nói rằng trong huyện Bình Đạo có dấu cũ cung thành của An Dương Vương… Mãi đến thế kỉ thứ XV người ta mới thấy trong thư tịch Trung Quốc có sách An Nam Chí [nguyên] chép đến tên Loa Thành là thành hình xoáy ốc mà tập truyền là của An Dương Vương. Trong thư tịch Việt Nam thì tên Loa Thành xuất hiện đầu tiên ở Lĩnh nam chích quái, điều ấy chứng tỏ rằng tên ấy đã có trong tập truyền của nhân dân từ trước.
Lê Tắc (thế kỉ XIII) viết sách An Nam Chí Lược trước khi sách Lĩnh Nam trích quái được biên tập thì gọi thành ấy là thành Khả Lũ. Sách An Nam chí nguyên là sách sao tập nhiều đoạn của An Nam chí lược chép rằng Loa Thành cũng có tên là thành Khả Lũ. Cái tên Khả Lũ ấy khiến phải suy nghĩ. Chúng tôi nhận thấy Khả Lũ với Cổ Loa (tên làng hiện nay có di tích Loa Thành) là đồng âm.
Nhưng Cổ Loa, theo chúng tôi, không có nghĩa là Loa Thành xưa (cổ)”. Như vậy, tên gọi Cổ Loa, Loa Thành và Khả Lũ là những tên gọi Hán Việt và chúng xuất hiện trong thư tịch ở Việt Nam và Trung Quốc sớm nhất cũng chỉ thuộc vào từ (hoặc sau) thế kỉ XIII. Trong bài viết: “Suy nghĩ về hướng tiếp tục tìm hiểu địa danh Cổ Loa” ( Qua cách giải thích địa danh này của GS. Đào Duy Anh).