CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI TẬP THỰC HÀNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.1 Khái niệm hướng dẫn Theo Đại từ điển tiếng Việt, hướng dẫn là giúp cho biết được phương pháp, cách thức tiến hành [30, tr. Hướng dẫn còn có nghĩa là: chỉ bảo cách làm, đường lối tiến hành [27, tr. 400], chỉ bảo cho cách thức hay chỉ bảo, dẫn dắt để biết cách thức làm [20, tr. Học tập của HS là một quá trình nhận thức, song đó là quá trình nhận thức đặc thù - một sự nhận thức đã được thực hiện dưới sự chỉ đạo của GV để HS tiếp thu được một cách thông minh, sáng tạo.
Trong quá trình dạy học, hướng dẫn là cách thức GV định hướng về mục tiêu, nội dung học tập, tiêu chí đánh giá, chỉ dẫn về nhiệm vụ học tập, phương pháp học nhằm giúp HS tìm kiếm, khám phá các con đường mới để chiếm lĩnh tri thức. Như vậy, trong quá trình dạy học, GV đóng vai trò quan trọng, đảm bảo việc dạy học được tiến hành theo những mục tiêu và nội dung quy định. HS là chủ thể của việc học tập dưới sự hướng dẫn của GV. Sự chỉ đạo của GV và vai trò chủ thể của HS có sự thống nhất biện chứng với nhau: học được tiến hành dưới sự hướng dẫn, tổ chức của GV và dạy của thầy phải làm cho HS biết cách học.
Chủ thể HS phải được phát huy dưới sự hướng dẫn, tổ chức giảng dạy của thầy. “ Phương pháp dạy học phải là phương pháp tích cực. Sự tích cực này thể hiện nó có chiều sâu, nó tạo cho người học - tức trung tâm phát huy được trí tuệ, tư duy, óc thông minh của mình. Điều thứ hai của phương pháp này là giúp cho người ta phương pháp tự học và lòng ham học.
Đó là cái quý nhất” [7, tr. Vì vậy, việc hướng dẫn HS làm bài tập được xem là một trong những 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vai trò quan trọng của GV theo quan điểm dạy học tích cực. Vai trò hướng dẫn của người GV được thể hiện: thiết kế và hướng dẫn HS thực hiện các dạng câu hỏi, bài tập phát triển tư duy và rèn luyện kĩ năng; hướng dẫn sử dụng các thiết bị dạy học; tổ chức hiệu quả các giờ thực hành; hướng dẫn HS có thói quen vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.2 Khái niệm bài tập lịch sử Có rất nhiều công trình của các nhà khoa học giáo dục trong và ngoài nước đề cập đến vấn đề bài tập nói chung và bài tập lịch sử nói riêng. Qua nghiên cứu, phân tích chúng tôi nhận thức một số vấn đề cơ bản sau: Khái niệm bài tập: Theo nghĩa chung nhất “bài tập” dùng để chỉ một hoạt động nhằm rèn luyện thể chất, tinh thần: bài tập thể dục, bài tập xướng âm.Khi dùng trong lĩnh vực giáo dục (dạy học) theo từ điển Tiếng Việt bài tập có nghĩa là: Bài ra cho học sinh làm để vận dụng những kiến thức đã học ví dụ: Bài tập đại số, ra bài tập, làm bài tập.
Nhưng những định nghĩa trên mới chỉ giải thích một cách sơ lược về mặt thuật ngữ mà chưa làm rõ được bản chất của khái niệm. Trong các công trình nghiên cứu giáo dục, các tác giả đều đưa ra những quan điểm tương đối thống nhất về khái niệm bài tập. Trong cuốn “Dạy học nêu vấn đề” (Nxb Giáo dục, 1977), I.Lecne đã định nghĩa: “Bài tập là một sự cản trở tư duy ở mức độ nhất định mà khi giải quyết nó sẽ đạt được mục đích học tập, là một công việc mà người ta chưa biết cách hoàn thành về kết quả, nhưng có thể tìm kiếm được với điều kiện đã cho [11, tr. Theo giáo sư Nguyễn Ngọc Quang bài tập là một hệ tin xác định bao gồm hai tập hợp gắn bó chặt chẽ với nhau, tác động qua lại đó là: - Những điều kiện, tức tập hợp những dữ liệu xuất phát diễn tả trạng thái 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ban đầu của bài tập, từ đó tìm ra phép giải; theo ngôn ngữ thông dụng thì đó là “cái cho”.
- Những yêu cầu là trạng thái mong muốn đạt tới của đối tượng; đó là cái đích mà chủ thể phải hướng tới để thỏa mãn nhu cầu của mình; theo ngôn ngữ thông dụng thì đấy là “cái phải tìm”. Còn người giải với tư cách là chủ thể của bài tập, cần có hai thành tố cách giải hay còn gọi là phép giải và phương tiện giải hay còn gọi là các thao tác trí tuệ. Như vậy bài tập và người giải là một hệ thống toàn vẹn, thống nhất, liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại với nhau. Trong công trình luận án tiến sĩ “Bài tập trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”, tác giả Trần Quốc Tuấn đã nêu ra định nghĩa về khái niệm bài tập trong dạy học: “Bài tập là một hệ thông tin xác định bao gồm những điều kiện và những yêu cầu được đưa ra trong quá trình dạy học, đòi hỏi người học một lời giải đáp, mà lời giải đáp này về toàn bộ hoặc từng phần không ở trạng thái có sẵn của người giải tại thời điểm mà bài tập được đưa ra” [23, tr.
37] Từ những định nghĩa trên, chúng tôi nhận thấy câu hỏi và bài tập vừa có điểm giống nhau, khác nhau nhưng có mối quan hệ mật thiết với nhau: - Về mặt chức năng dạy học, câu hỏi và bài tập đều là phương tiện để tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra, đánh giá kết quả nhận thức, rèn luyện kỹ năng - kĩ xảo bộ môn cho HS. - Về cấu trúc, câu hỏi và bài tập có điểm khác nhau: Bài tập là vấn đề cần phải giải quyết được trình bày dưới dạng một câu hỏi, như vậy bài tập có thể là một câu hỏi nhưng không phải bất kỳ câu hỏi nào cũng là bài tập. Hai khái niệm này khác nhau ở chỗ: câu hỏi chỉ nêu yêu cầu mà HS cần phải trả lời. Còn bài tập vừa có dữ liệu (điều kiện), vừa có yêu cầu (hoặc câu hỏi) để giải quyết bài tập HS phải căn cứ vào dữ liệu đã cho để tìm câu trả lời chính xác.
23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, so với câu hỏi thì bài tập phức tạp hơn nên HS cần phải đầu tư thời gian và công sức để có thể giải quyết được vấn đề đặt ra. Kết quả của việc giải quyết bài tập sẽ đem lại cho HS những tri thức và kỹ năng mới; đồng thời hoàn thiện và củng cố những tri thức, kỹ năng sẵn có. Vì vậy, chúng ta không nên xem bài tập chỉ là sự củng cố, hoàn thiện kiến thức đã học cho HS mà phải coi nó là đơn vị tổ chức quá trình học tập và hoạt động nhận thức. Bài tập phải được coi như một nguồn nhận thức trong quá trình học tập của HS.
Khái niệm bài tập lịch sử: Trước kia và hiện nay, thực tế vẫn còn một số người quan niệm: Lịch sử chỉ là môn học lí thuyết - học thuộc lòng và không cần đến tư duy lôgic nên không có bài tập, thực hành bộ môn. Quan niệm sai lầm này đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy học lịch sử. Cũng như các môn học khác, việc học tập lịch sử cần trí nhớ để “biết” nhưng “biết” để “hiểu” lịch sử quá khứ; do đó trong dạy học lịch sử cần phải có bài tập để kích thích tư duy lịch sử của HS nhằm phát hiện ra bản chất của những sự kiện và quá trình lịch sử. Theo tiến sĩ Trần Quốc Tuấn trong luận án về “Bài tập trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông” đã cho rằng: “Bài tập lịch sử là một khái niệm chỉ một hệ thống thông tin xác định về tổ chức quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông khi kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh trên các lĩnh vực nhận thức (khoa học, tư tưởng), cảm xúc, tình cảm, kỹ năng, kỹ xảo [23; tr.
Theo ông, bài tập lịch sử có những đặc điểm cơ bản sau: + Bài tập lịch sử được xem là một hệ thống thông tin, quy định nhiệm vụ HS phải thực hiện, hay mục đích mà HS và GV cần hoàn thành trong quá trình dạy học lịch sử. + Bài tập lịch sử được tiến hành ở tất cả các khâu trong quá trình dạy học: nghiên cứu tài liệu mới, ôn tập, củng cố, hệ thống hóa, vận dụng kiểm tra đánh giá kiến thức, cảm xúc, kỹ năng, kỹ xảo. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Bài tập lịch sử là phương tiện thúc đẩy nỗ lực tự học của HS, giúp các em dần tiếp cận với phương pháp tự học, tự nghiên cứu. Như vậy, bài tập lịch sử mang đầy đủ những đặc trưng của bài tập nói chung, là hệ thông tin quy định nhiệm vụ HS phải thực hiện hay là mục đích mà GV và HS cần hoàn thành trong dạy học lịch sử, bao gồm kiến thức, tư tưởng, tình cảm - xúc cảm và kĩ năng, kĩ xảo.
Mặt khác, bài tập lịch sử cũng mang những đặc trưng của bộ môn lịch sử. Việc giải quyết bài tập lịch sử phải dựa trên những kiến thức lịch sử cụ thể, có tính tuần tự, hệ thống; đồng thời phải nêu bật được bản chất, thể hiện được mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử. Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn nói trên, chúng tôi nhận thấy rằng: bài tập lịch sử là loại hình quan trọng, chủ yếu của hoạt động tự lập của HS trong quá trình khám phá, vận động kiến thức, góp phần làm cho giai đoạn nhận thức cảm tính và lý tính được phát triển vững chắc. Vậy có thể tiến hành bài tập lịch sử đối với những lớp nào? Qua nghiên cứu và thực tế dạy học cho thấy rằng bài tập lịch sử phù hợp với tất cả đối tượng HS từ tiểu học đến trung học nhưng tính chất mức độ bài tập ở các cấp, các lớp có khác nhau.
Ở bậc tiểu học thì bài tập lịch sử chỉ cần các em nhớ được một số nhân vật, sự kiện tiêu biểu…Đến cấpTHCS, đặc biệt là cấp THPT yêu cầu bài tập ngày càng được nâng cao rõ rệt. Ngoài việc phải ghi nhớ các sự kiện hiện tượng lịch sử đòi hỏi các em phải so sánh, vạch ra bản chất của chúng.