Luận văn thạc sĩ: Hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành Lịch sử Việt Nam lớp 7 THCS

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ued hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành trong dạy học lịch sử việt nam lớp 7 trường trung, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Thị Thanh Hường
• Người hướng dẫn: Gs. Nguyễn Thị Côi
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Lịch sử
• Đề tài: Hướng Dẫn Học Sinh Làm Bài Tập Thực Hành Trong Dạy Học Lịch Sử Việt Nam Ở Lớp 7 Trường Trung Học Cơ Sở
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI TẬP THỰC HÀNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
• 1.1. Các loại bài tập thực hành lịch sử
• 1.2. Xuất phát điểm của việc hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành trong dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở
• 1.2.1. Vai trò, ý nghĩa của việc hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành trong dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở
• 1.2.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.2.2.1. Đối với giáo viên
• 1.2.2.2. Đối với học sinh
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI TẬP THỰC HÀNH PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở LỚP 7 TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
• 2.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản phần lịch sử Việt Nam ở lớp 7 trường trung học cơ sở
• 2.1.1. Vị trí phần lịch sử Việt Nam lớp 7 trong chương trình môn lịch sử ở trường trung học cơ sở
• 2.1.2. Nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam lớp 7 trường THCS
• 2.2. Một số yêu cầu khi xây dựng bài tập thực hành lịch sử
• 2.2.1. Nội dung bài tập phải mang tính khoa học
• 2.2.2. Bài tập phải đảm bảo tính vừa sức và phát huy tính tích cực học tập của học sinh
• 2.2.3. Đảm bảo tính hệ thống và tính nhất quán
• 2.2.4. Đảm bảo tính đa dạng, toàn diện
• 2.2.5. Đảm bảo tính giáo dục tư tưởng
• 2.3. Xây dựng bài tập thực hành trong dạy học phần lịch sử Việt Nam lớp 7 trường trung học cơ sở
• 2.3.1. Bài tập thực hành bộ môn
• 2.3.2. Bài tập vận dụng kiến thức
• 2.3.3. Bài tập rèn kĩ năng vẽ sơ đồ
• 2.3.4. Bài tập khai thác tư liệu lịch sử qua hình ảnh trong SGK
• 2.4. Những yêu cầu khi xác định các phương pháp hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành lịch sử
• 2.4.1. Phương pháp hướng dẫn phải phù hợp với mục đích dạy học nói chung và mục tiêu từng bài nói riêng
• 2.4.2. Lựa chọn phương pháp hướng dẫn phải phù hợp, phát huy tính tích cực của học sinh
• 2.4.3. Đảm bảo tính đa dạng và sự linh hoạt trong sử dụng các phương pháp hướng dẫn
• 2.4.4. Kiểm tra, đánh giá kết quả làm bài tập thực hành của học sinh
• 2.5. Một số phương pháp hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành trong dạy học phần lịch sử Việt Nam lớp 7 trường trung học cơ sở
• 2.5.1. Đối với bài tập lập niên biểu
• 2.5.2. Đối với bài tập rèn luyện kỹ năng sử dụng lược đồ lịch sử
• 2.5.3. Đối với bài tập rèn luyện kỹ năng vẽ sơ đồ
• 2.5.4. Đối với bài tập khai thác tư liệu lịch sử qua hệ thống tranh ảnh SGK
• 2.5.5. Đối với bài tập sưu tầm tư liệu lịch sử
• 2.5.6. Thực nghiệm sư phạm
• 2.5.6.1. Mục đích thực nghiệm
• 2.5.6.2. Đối tượng, địa bàn thực nghiệm
• 2.5.6.3. Nội dung thực nghiệm
• 2.5.6.4. Phương pháp thực nghiệm
• 2.5.6.5. Kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Hướng Dẫn Học Sinh Làm Bài Tập Thực Hành Lịch Sử Lớp 7

Việc hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành trong môn lịch sử lớp 7 là một nhiệm vụ quan trọng nhằm phát triển tư duy và kỹ năng thực hành của học sinh. Môn lịch sử không chỉ đơn thuần là ghi nhớ các sự kiện mà còn là khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Để đạt được điều này, giáo viên cần có những phương pháp hướng dẫn hiệu quả, giúp học sinh hiểu rõ hơn về nội dung lịch sử và phát triển kỹ năng tư duy độc lập.

1.1. Tại Sao Cần Hướng Dẫn Học Sinh Làm Bài Tập Thực Hành

Hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành giúp các em không chỉ ghi nhớ kiến thức mà còn hiểu sâu về các sự kiện lịch sử. Việc này cũng giúp học sinh phát triển kỹ năng phân tích và tổng hợp thông tin, từ đó hình thành tư duy phản biện.

1.2. Những Thách Thức Khi Hướng Dẫn Học Sinh

Một trong những thách thức lớn nhất là việc học sinh thường gặp khó khăn trong việc tiếp thu khối lượng kiến thức lớn. Thời gian học trên lớp có hạn, do đó, việc hướng dẫn cần phải được thực hiện một cách linh hoạt và sáng tạo để thu hút sự chú ý của học sinh.

II. Phương Pháp Hướng Dẫn Học Sinh Làm Bài Tập Thực Hành Lịch Sử

Có nhiều phương pháp khác nhau để hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành trong môn lịch sử. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng thực hành. Việc áp dụng các phương pháp này một cách linh hoạt sẽ mang lại hiệu quả cao trong việc dạy học.

2.1. Phương Pháp Học Tập Tích Cực

Phương pháp học tập tích cực khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập thông qua các hoạt động nhóm, thảo luận và thực hành. Điều này giúp các em phát triển kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm.

2.2. Sử Dụng Tài Liệu Học Tập Đa Dạng

Việc sử dụng tài liệu học tập đa dạng như sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, video và hình ảnh sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về các sự kiện lịch sử. Điều này cũng tạo ra sự hứng thú trong việc học tập.

III. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Bài Tập Thực Hành Lịch Sử

Bài tập thực hành trong môn lịch sử không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn giúp các em áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Việc này rất quan trọng trong việc hình thành tư duy độc lập và khả năng giải quyết vấn đề của học sinh.

3.1. Lợi Ích Của Việc Thực Hành

Việc thực hành giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng phân tích thông tin. Học sinh sẽ biết cách áp dụng kiến thức đã học vào các tình huống thực tế, từ đó nâng cao khả năng tự học và tự nghiên cứu.

3.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Bài Tập Thực Hành

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các bài tập thực hành có kết quả học tập tốt hơn so với những học sinh chỉ học lý thuyết. Điều này chứng tỏ rằng việc thực hành là một phần không thể thiếu trong quá trình học tập.

IV. Kết Luận Về Hướng Dẫn Học Sinh Làm Bài Tập Thực Hành Lịch Sử

Hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành trong môn lịch sử là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng thực hành và tư duy độc lập. Giáo viên cần áp dụng các phương pháp hướng dẫn hiệu quả để đạt được kết quả tốt nhất trong việc dạy học.

4.1. Tương Lai Của Việc Hướng Dẫn Học Sinh

Trong tương lai, việc hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn. Giáo viên cần không ngừng cập nhật và cải tiến phương pháp giảng dạy để phù hợp với nhu cầu học tập của học sinh.

4.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Tiến

Cần có các giải pháp cải tiến trong việc thiết kế bài tập thực hành, bao gồm việc tạo ra các bài tập phong phú, đa dạng và phù hợp với khả năng của học sinh. Điều này sẽ giúp học sinh hứng thú hơn trong việc học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục là định hướng chiến lược được khẳng định tại Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng và cụ thể hóa trong Luật Giáo dục năm 2010 (Điều 28.2). Yêu cầu trọng tâm của nền giáo dục hiện đại là chuyển dịch mạnh mẽ từ phương pháp truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển phẩm chất, năng lực tư duy sáng tạo và kỹ năng thực hành cho người học theo nguyên lý học đi đôi với hành. Tuy nhiên, trong thực tiễn dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông, quan niệm sai lầm coi lịch sử là môn học thuần túy ghi nhớ và học thuộc lòng vẫn còn tồn tại phổ biến, dẫn đến việc học sinh thiếu hụt nghiêm trọng các kỹ năng thực hành bộ môn.

Nội dung Lịch sử Việt Nam lớp 7 bao quát tiến trình lịch sử dân tộc từ thế kỷ X đến nửa đầu thế kỷ XIX trải qua hơn 9 thế kỷ với khối lượng sự kiện, nhân vật, mốc thời gian và khái niệm vô cùng đồ sộ. Trong khi đó, quỹ thời gian nội khóa trên lớp rất hạn chế, thường chỉ 1 đến 2 tiết mỗi tuần. Đối với học sinh lớp 7 (độ tuổi 12 đến 13 tuổi), giai đoạn chuyển tiếp tâm lý và nhận thức từ tư duy hình tượng cụ thể sang tư duy trừu tượng đòi hỏi các em phải được dẫn dắt bằng các phương pháp sư phạm phù hợp.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xây dựng hệ thống bài tập thực hành chuẩn hóa và đề xuất các phương pháp hướng dẫn học sinh giải quyết bài tập trong phần Lịch sử Việt Nam lớp 7 tại trường trung học cơ sở. Đề tài được triển khai khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm tại 4 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội bao gồm trường THCS Việt - Úc Hà Nội, trường THCS Đoàn Thị Điểm, trường THCS Lômônôxốp và trường THCS Cầu Giấy vào năm 2012. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao trên 80% tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi trong các bài kiểm tra thực nghiệm và giảm tỷ lệ học sinh thụ động xuống dưới 10%, tạo nền tảng vững chắc cho quá trình đổi mới phương pháp dạy học lịch sử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, đặc biệt là quy luật nhận thức: từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng trở về với thực tiễn. Nghiên cứu kế thừa có chọn lọc các lý thuyết dạy học tích cực và lý thuyết giải quyết vấn đề từ các nhà giáo dục học nổi tiếng như I.Lecne (1977), I.F. Khar-la-mốp (1979), Savin (1983) và T.Ilina (1973). Đồng thời, đề tài tiếp thu sâu sắc các công trình lý luận dạy học lịch sử chuyên sâu tại Việt Nam của nhóm tác giả Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Trịnh Đình Tùng và Nguyễn Thị Côi (giai đoạn 1992 - 2010).

Hệ thống khung lý thuyết của luận văn tập trung làm rõ 4 khái niệm khoa học trọng tâm:

1. Hướng dẫn sư phạm: Quá trình giáo viên định hướng mục tiêu, chỉ dẫn phương pháp và tổ chức cho học sinh tự lực tìm tòi, khám phá tri thức.
2. Bài tập lịch sử: Hệ thống thông tin xác định gồm các điều kiện xuất phát và yêu cầu cần giải quyết nhằm đánh giá nhận thức, cảm xúc và kỹ năng của người học.
3. Bài tập thực hành lịch sử: Dạng bài tập đòi hỏi học sinh vận dụng tổng hợp lý thuyết và thao tác hành động thực tiễn để giải quyết nhiệm vụ cụ thể như lập niên biểu, vẽ lược đồ, sơ đồ hay sưu tầm tư liệu.
4. Năng lực thực hành bộ môn: Khả năng chuyển hóa tri thức lịch sử thành các kỹ năng xử lý tư liệu, phân tích sự kiện và ứng dụng vào thực tế đời sống.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận đa chiều, kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lý thuyết, điều tra thực tiễn và thực nghiệm sư phạm:

• Cỡ mẫu và đối tượng khảo sát: Khảo sát 49 giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Lịch sử và hơn 200 học sinh khối lớp 7 tại 4 trường trung học cơ sở đại diện cho các mô hình công lập và ngoài công lập chất lượng cao trên địa bàn huyện Từ Liêm và quận Cầu Giấy, Hà Nội.
• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm bảo đảm tính đại diện cao về trình độ chuyên môn của giáo viên, năng lực học tập của học sinh và điều kiện trang thiết bị dạy học.
• Nguồn dữ liệu và phân tích: Dữ liệu được thu thập qua bảng hỏi điều tra xã hội học cấu trúc kín và mở, dự giờ trực tiếp 12 tiết giảng dạy, phỏng vấn sâu chuyên môn và chấm bài khảo sát năng lực của học sinh. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính là nhằm kiểm chứng mức độ tin cậy của giả thuyết khoa học, xử lý số liệu bằng thống kê toán học (tần suất, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình) để lượng hóa sự tiến bộ của học sinh trước và sau thực nghiệm.
• Timeline nghiên cứu: Đề tài triển khai tổng quan tài liệu và xây dựng khung lý thuyết từ năm 2011, tiến hành điều tra thực trạng và tổ chức thực nghiệm sư phạm trong năm học 2011 - 2012, hoàn thiện toàn bộ công trình vào tháng 6 năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực tiễn trên mẫu 49 giáo viên dạy Lịch sử tại các trường trung học cơ sở đã chỉ ra những phát hiện thực trạng đáng chú ý:

Thứ nhất, mức độ sử dụng bài tập thực hành trong dạy học lịch sử còn rất thấp. Có tới 82% giáo viên được khảo sát thừa nhận chỉ thỉnh thoảng mới sử dụng bài tập thực hành trên lớp, chỉ có 5% giáo viên sử dụng rất thường xuyên, trong khi vẫn còn 2,1% giáo viên hoàn toàn không sử dụng dạng bài tập này trong suốt quá trình giảng dạy.

Thứ hai, nhận thức và việc phân bổ các dạng bài tập thực hành có sự chênh lệch sâu sắc. Phần lớn giáo viên chỉ tập trung vào 2 dạng bài tập truyền thống quen thuộc là bài tập lập niên biểu (chiếm 70%) và bài tập sử dụng lược đồ lịch sử (chiếm 65%). Ngược lại, các dạng bài tập rèn luyện tư duy không gian và khả năng sáng tạo bị xem nhẹ nghiêm trọng: bài tập khai thác kênh hình trong sách giáo khoa chỉ đạt 13%, bài tập rèn kỹ năng vẽ sơ đồ đạt 12%, và bài tập sưu tầm tư liệu lịch sử chỉ chiếm 9%.

Thứ ba, phương pháp hướng dẫn của giáo viên còn mang tính hình thức và thiếu quy trình chuẩn. Có đến 52% giáo viên thừa nhận chỉ hướng dẫn qua loa, chiếu lệ và bỏ qua các bước thực hành cụ thể; chỉ có 24% giáo viên chỉ ra được các kỹ năng thực hành bộ môn cho học sinh và vỏn vẹn 9% giáo viên lựa chọn được phương pháp hướng dẫn phù hợp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh.

Thứ tư, áp lực thời gian và hạn chế chương trình là rào cản lớn nhất. Khoảng 72% giáo viên phản ánh phân phối chương trình môn học chưa có tiết dành riêng cho việc hướng dẫn thực hành, 54% giáo viên nhận định việc chuẩn bị bài tập thực hành làm mất quá nhiều thời gian, công sức, và 42% cho rằng không cần thiết phải kiểm tra đánh giá bài tập thực hành thường xuyên.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực tiễn trên phản ánh rõ sự bất cập giữa mục tiêu đổi mới giáo dục và thực tế triển khai trên lớp. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ thói quen dạy học truyền thụ kiến thức một chiều để đối phó với thi cử, cùng với việc thiếu tài liệu hướng dẫn kỹ năng bài bản cho giáo viên trung học cơ sở.

Toàn bộ dữ liệu thực trạng có thể được hệ thống hóa và trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ phân bố tần suất và bảng so sánh đa tiêu chí. Trong bảng số liệu khảo sát 11 tiêu chuẩn chuyên môn, biểu đồ cột chỉ rõ khoảng cách chênh lệch cực lớn giữa tỷ lệ giáo viên sử dụng bài tập niên biểu (70%) so với bài tập vẽ sơ đồ (12%) và sưu tầm tư liệu (9%). Biểu đồ hình tròn về mức độ sử dụng thể hiện rõ tỷ lệ 82% giáo viên chỉ dùng ở mức độ thỉnh thoảng, chứng minh thói quen dạy học nặng về lý thuyết vẫn đang áp đảo.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu của Đai-ri (1973), Trần Quốc Tuấn (2002) và Vũ Ánh Tuyết (2011), kết quả luận văn này tái khẳng định luận điểm: nếu không có sự hướng dẫn phương pháp sư phạm khoa học, học sinh lớp 7 sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc khái quát hóa kiến thức. Bài tập thực hành chính là cầu nối chuyển tiếp giai đoạn nhận thức cảm tính sang nhận thức lý tính. Khi được giáo viên dẫn dắt đúng phương pháp, học sinh không chỉ ghi nhớ bền vững kiến thức giai đoạn lịch sử thế kỷ X đến thế kỷ XIX mà còn hình thành năng lực tự học và tư duy độc lập.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể mang tính hành động cao:

1. Chuẩn hóa hệ thống 5 dạng bài tập thực hành Lịch sử Việt Nam lớp 7: Tổ chuyên môn và giáo viên tiến hành xây dựng ngân hàng bài tập đa dạng bao gồm: bài tập lập niên biểu (chuyên đề, tổng hợp, bảng so sánh), bài tập lược đồ, bài tập vẽ sơ đồ bộ máy nhà nước, bài tập khai thác tranh ảnh di tích và bài tập sưu tầm tư liệu lịch sử địa phương. Đặt mục tiêu 100% các bài học trọng tâm từ thế kỷ X đến nửa đầu thế kỷ XIX đều có bài tập thực hành đi kèm, thực hiện ngay từ học kỳ 1 năm học 2012 - 2013.

2. Áp dụng quy trình 4 bước hướng dẫn học sinh làm bài tập thực hành: Giáo viên bộ môn thực hiện nghiêm ngặt quy trình sư phạm: Bước 1 - Xác định mục tiêu và giao nhiệm vụ rõ ràng; Bước 2 - Hướng dẫn quy tắc và kỹ năng thao tác (cách đọc bản đồ, quy chuẩn vẽ sơ đồ nhánh, kỹ thuật lập niên biểu); Bước 3 - Tổ chức cho học sinh làm việc độc lập hoặc theo nhóm từ 10 đến 15 phút trong giờ nội khóa; Bước 4 - Tổ chức nhận xét, sửa chữa và chuẩn hóa kiến thức. Giải pháp này giúp nâng tỷ lệ học sinh thao tác thuần thục lên tối thiểu 75%.

3. Đổi mới phương thức kiểm tra và đánh giá thường xuyên: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn đưa tiêu chí kỹ năng thực hành vào cấu trúc đề kiểm tra 15 phút và 1 tiết, chiếm tỷ trọng tối thiểu 30% tổng số điểm. Việc đánh giá phải hướng vào năng lực tư duy và kỹ năng trình bày khoa học thay vì chỉ chấm điểm dựa trên khả năng học thuộc lòng.

4. Bồi dưỡng nâng cao năng lực sư phạm và điều chỉnh phân phối chương trình: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức các khóa tập huấn phương pháp cho 100% giáo viên Lịch sử THCS trong vòng 6 tháng. Đề xuất Bộ Giáo dục và Đào tạo bổ sung từ 2 đến 4 tiết thực hành chuyên đề vào chương trình Lịch sử lớp 7 nhằm tạo không gian sư phạm thuận lợi cho giáo viên và học sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và ứng dụng thực tiễn giá trị dành cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giáo viên Lịch sử cấp Trung học cơ sở: Tài liệu cung cấp trực tiếp hơn 10 biểu mẫu bài tập thực hành chuẩn hóa về lịch sử Việt Nam giai đoạn thế kỷ X đến thế kỷ XIX, kèm theo giáo án thực nghiệm sư phạm chi tiết giúp giáo viên áp dụng ngay vào giảng dạy trên lớp.

2. Sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Lịch sử: Cung cấp khung lý luận hoàn chỉnh về phương pháp dạy học lịch sử hiện đại, quy trình thiết kế công cụ khảo sát thực tiễn 11 tiêu chí và kỹ thuật xử lý dữ liệu thực nghiệm sư phạm theo phương pháp toán học thống kê.

3. Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn trường phổ thông: Nguồn tư liệu tin cậy để định hướng sinh hoạt chuyên môn theo hướng đổi mới phương pháp dạy học, xây dựng ma trận kiểm tra đánh giá định kỳ và tiêu chí thi đua dạy học tích cực tại đơn vị.

4. Tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo: Cung cấp căn cứ thực tiễn sâu sắc về nhận thức tâm lý lứa tuổi học sinh 12 đến 13 tuổi, làm cơ sở biên soạn cân đối giữa hệ thống câu hỏi lý thuyết và bài tập thực hành trong sách bài tập Lịch sử 7.

Câu hỏi thường gặp

Bài tập thực hành lịch sử khác biệt như thế nào so với câu hỏi lý thuyết thông thường? Câu hỏi lý thuyết đơn thuần chỉ yêu cầu học sinh tái hiện các dữ kiện có sẵn trong sách giáo khoa. Ngược lại, bài tập thực hành gồm hệ thống thông tin đầy đủ về điều kiện xuất phát và yêu cầu giải quyết, đòi hỏi học sinh phải thực hiện các thao tác trí tuệ và kỹ năng vận dụng. Ví dụ, bài tập yêu cầu học sinh lập bảng so sánh bộ máy nhà nước thời Lý - Trần với thời Lê Sơ để rút ra quy luật tập quyền phong kiến, thay vì chỉ nêu lại cấu trúc triều đình.

Học sinh lớp 7 có đủ khả năng thực hiện các bài tập vẽ sơ đồ và lược đồ lịch sử không? Học sinh lớp 7 ở độ tuổi 12 đến 13 tuổi đang trong giai đoạn phát triển tư duy trừu tượng từ tư duy cụ thể. Khi giáo viên hướng dẫn theo đúng quy trình 4 bước sư phạm, có trên 80% học sinh thực hiện chính xác việc vẽ sơ đồ phân cấp hành chính hoặc sử dụng lược đồ trình bày diễn biến cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285.

Làm cách nào để giáo viên giải quyết áp lực thiếu thời gian khi hướng dẫn thực hành trên lớp? Giáo viên có thể phân bổ linh hoạt thời gian từ 5 đến 7 phút ở phần củng cố bài học hoặc tổ chức hoạt động nhóm từ 10 đến 12 phút trong các tiết ôn tập chương. Việc giao nhiệm vụ sưu tầm tư liệu di tích lịch sử địa phương theo nhóm về nhà giúp tối ưu hóa 40% thời lượng trên lớp mà vẫn phát huy cao độ tính tự lực của học sinh.

Những dạng bài tập thực hành nào mang lại hiệu quả cao nhất trong chương trình Lịch sử 7? Luận văn xác định 5 dạng bài tập then chốt: lập niên biểu chuyên đề và bảng so sánh, xây dựng và khai thác lược đồ trận đánh, vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước, khai thác kênh hình tư liệu trong sách giáo khoa, và sưu tầm tư liệu di sản lịch sử địa phương.

Đánh giá kết quả bài tập thực hành của học sinh cần dựa trên những tiêu chí cốt lõi nào? Khung đánh giá chuẩn hóa cần bao gồm 3 tiêu chí chính: độ chính xác khoa học của các sự kiện và niên đại (chiếm 40% điểm số), kỹ năng thẩm mỹ và tính logic trong trình bày sơ đồ, lược đồ (chiếm 30% điểm số), và năng lực lập luận, rút ra nhận xét đánh giá độc lập (chiếm 30% điểm số).

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về vai trò của bài tập thực hành trong việc phát triển năng lực nhận thức và hành động của học sinh THCS.
• Khảo sát toàn diện thực trạng dạy học tại 4 trường THCS Hà Nội, chỉ ra 82% giáo viên mới dừng lại ở mức độ thỉnh thoảng sử dụng bài tập thực hành.
• Thiết kế hệ thống bài tập thực hành đa dạng bao quát toàn bộ tiến trình Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến nửa đầu thế kỷ XIX.
• Đề xuất quy trình 4 bước sư phạm khoa học giúp giáo viên hướng dẫn học sinh thao tác chuẩn xác, phát huy tối đa tính chủ động học tập.
• Kiểm chứng thành công tính khả thi qua thực nghiệm sư phạm với hơn 80% học sinh đạt kết quả khá giỏi và thể hiện sự hứng thú rõ rệt với môn học.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là xóa bỏ quan niệm sai lầm về môn Lịch sử học thuộc lòng, cung cấp giải pháp sư phạm thực chứng giúp học sinh biến tri thức lịch sử thành năng lực hành động thực tiễn. Về lộ trình tiếp theo, các cơ sở giáo dục cần triển khai áp dụng quy trình hướng dẫn này trong năm học 2012 - 2013 và tiếp tục số hóa hệ thống bài tập thực hành cho các khối lớp 8, 9 trong giai đoạn 3 năm tới. Các thầy cô giáo hãy chủ động đưa bài tập thực hành vào từng bài giảng ngay hôm nay để khơi dậy niềm đam mê lịch sử dân tộc cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM BÀI TẬP THỰC HÀNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.1 Khái niệm hướng dẫn Theo Đại từ điển tiếng Việt, hướng dẫn là giúp cho biết được phương pháp, cách thức tiến hành [30, tr. Hướng dẫn còn có nghĩa là: chỉ bảo cách làm, đường lối tiến hành [27, tr. 400], chỉ bảo cho cách thức hay chỉ bảo, dẫn dắt để biết cách thức làm [20, tr. Học tập của HS là một quá trình nhận thức, song đó là quá trình nhận thức đặc thù - một sự nhận thức đã được thực hiện dưới sự chỉ đạo của GV để HS tiếp thu được một cách thông minh, sáng tạo.

Trong quá trình dạy học, hướng dẫn là cách thức GV định hướng về mục tiêu, nội dung học tập, tiêu chí đánh giá, chỉ dẫn về nhiệm vụ học tập, phương pháp học nhằm giúp HS tìm kiếm, khám phá các con đường mới để chiếm lĩnh tri thức. Như vậy, trong quá trình dạy học, GV đóng vai trò quan trọng, đảm bảo việc dạy học được tiến hành theo những mục tiêu và nội dung quy định. HS là chủ thể của việc học tập dưới sự hướng dẫn của GV. Sự chỉ đạo của GV và vai trò chủ thể của HS có sự thống nhất biện chứng với nhau: học được tiến hành dưới sự hướng dẫn, tổ chức của GV và dạy của thầy phải làm cho HS biết cách học.

Chủ thể HS phải được phát huy dưới sự hướng dẫn, tổ chức giảng dạy của thầy. “ Phương pháp dạy học phải là phương pháp tích cực. Sự tích cực này thể hiện nó có chiều sâu, nó tạo cho người học - tức trung tâm phát huy được trí tuệ, tư duy, óc thông minh của mình. Điều thứ hai của phương pháp này là giúp cho người ta phương pháp tự học và lòng ham học.

Đó là cái quý nhất” [7, tr. Vì vậy, việc hướng dẫn HS làm bài tập được xem là một trong những 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vai trò quan trọng của GV theo quan điểm dạy học tích cực. Vai trò hướng dẫn của người GV được thể hiện: thiết kế và hướng dẫn HS thực hiện các dạng câu hỏi, bài tập phát triển tư duy và rèn luyện kĩ năng; hướng dẫn sử dụng các thiết bị dạy học; tổ chức hiệu quả các giờ thực hành; hướng dẫn HS có thói quen vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.2 Khái niệm bài tập lịch sử Có rất nhiều công trình của các nhà khoa học giáo dục trong và ngoài nước đề cập đến vấn đề bài tập nói chung và bài tập lịch sử nói riêng. Qua nghiên cứu, phân tích chúng tôi nhận thức một số vấn đề cơ bản sau: Khái niệm bài tập: Theo nghĩa chung nhất “bài tập” dùng để chỉ một hoạt động nhằm rèn luyện thể chất, tinh thần: bài tập thể dục, bài tập xướng âm.Khi dùng trong lĩnh vực giáo dục (dạy học) theo từ điển Tiếng Việt bài tập có nghĩa là: Bài ra cho học sinh làm để vận dụng những kiến thức đã học ví dụ: Bài tập đại số, ra bài tập, làm bài tập.

Nhưng những định nghĩa trên mới chỉ giải thích một cách sơ lược về mặt thuật ngữ mà chưa làm rõ được bản chất của khái niệm. Trong các công trình nghiên cứu giáo dục, các tác giả đều đưa ra những quan điểm tương đối thống nhất về khái niệm bài tập. Trong cuốn “Dạy học nêu vấn đề” (Nxb Giáo dục, 1977), I.Lecne đã định nghĩa: “Bài tập là một sự cản trở tư duy ở mức độ nhất định mà khi giải quyết nó sẽ đạt được mục đích học tập, là một công việc mà người ta chưa biết cách hoàn thành về kết quả, nhưng có thể tìm kiếm được với điều kiện đã cho [11, tr. Theo giáo sư Nguyễn Ngọc Quang bài tập là một hệ tin xác định bao gồm hai tập hợp gắn bó chặt chẽ với nhau, tác động qua lại đó là: - Những điều kiện, tức tập hợp những dữ liệu xuất phát diễn tả trạng thái 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ban đầu của bài tập, từ đó tìm ra phép giải; theo ngôn ngữ thông dụng thì đó là “cái cho”.

- Những yêu cầu là trạng thái mong muốn đạt tới của đối tượng; đó là cái đích mà chủ thể phải hướng tới để thỏa mãn nhu cầu của mình; theo ngôn ngữ thông dụng thì đấy là “cái phải tìm”. Còn người giải với tư cách là chủ thể của bài tập, cần có hai thành tố cách giải hay còn gọi là phép giải và phương tiện giải hay còn gọi là các thao tác trí tuệ. Như vậy bài tập và người giải là một hệ thống toàn vẹn, thống nhất, liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại với nhau. Trong công trình luận án tiến sĩ “Bài tập trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”, tác giả Trần Quốc Tuấn đã nêu ra định nghĩa về khái niệm bài tập trong dạy học: “Bài tập là một hệ thông tin xác định bao gồm những điều kiện và những yêu cầu được đưa ra trong quá trình dạy học, đòi hỏi người học một lời giải đáp, mà lời giải đáp này về toàn bộ hoặc từng phần không ở trạng thái có sẵn của người giải tại thời điểm mà bài tập được đưa ra” [23, tr.

37] Từ những định nghĩa trên, chúng tôi nhận thấy câu hỏi và bài tập vừa có điểm giống nhau, khác nhau nhưng có mối quan hệ mật thiết với nhau: - Về mặt chức năng dạy học, câu hỏi và bài tập đều là phương tiện để tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra, đánh giá kết quả nhận thức, rèn luyện kỹ năng - kĩ xảo bộ môn cho HS. - Về cấu trúc, câu hỏi và bài tập có điểm khác nhau: Bài tập là vấn đề cần phải giải quyết được trình bày dưới dạng một câu hỏi, như vậy bài tập có thể là một câu hỏi nhưng không phải bất kỳ câu hỏi nào cũng là bài tập. Hai khái niệm này khác nhau ở chỗ: câu hỏi chỉ nêu yêu cầu mà HS cần phải trả lời. Còn bài tập vừa có dữ liệu (điều kiện), vừa có yêu cầu (hoặc câu hỏi) để giải quyết bài tập HS phải căn cứ vào dữ liệu đã cho để tìm câu trả lời chính xác.

23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, so với câu hỏi thì bài tập phức tạp hơn nên HS cần phải đầu tư thời gian và công sức để có thể giải quyết được vấn đề đặt ra. Kết quả của việc giải quyết bài tập sẽ đem lại cho HS những tri thức và kỹ năng mới; đồng thời hoàn thiện và củng cố những tri thức, kỹ năng sẵn có. Vì vậy, chúng ta không nên xem bài tập chỉ là sự củng cố, hoàn thiện kiến thức đã học cho HS mà phải coi nó là đơn vị tổ chức quá trình học tập và hoạt động nhận thức. Bài tập phải được coi như một nguồn nhận thức trong quá trình học tập của HS.

Khái niệm bài tập lịch sử: Trước kia và hiện nay, thực tế vẫn còn một số người quan niệm: Lịch sử chỉ là môn học lí thuyết - học thuộc lòng và không cần đến tư duy lôgic nên không có bài tập, thực hành bộ môn. Quan niệm sai lầm này đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy học lịch sử. Cũng như các môn học khác, việc học tập lịch sử cần trí nhớ để “biết” nhưng “biết” để “hiểu” lịch sử quá khứ; do đó trong dạy học lịch sử cần phải có bài tập để kích thích tư duy lịch sử của HS nhằm phát hiện ra bản chất của những sự kiện và quá trình lịch sử. Theo tiến sĩ Trần Quốc Tuấn trong luận án về “Bài tập trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông” đã cho rằng: “Bài tập lịch sử là một khái niệm chỉ một hệ thống thông tin xác định về tổ chức quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông khi kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh trên các lĩnh vực nhận thức (khoa học, tư tưởng), cảm xúc, tình cảm, kỹ năng, kỹ xảo [23; tr.

Theo ông, bài tập lịch sử có những đặc điểm cơ bản sau: + Bài tập lịch sử được xem là một hệ thống thông tin, quy định nhiệm vụ HS phải thực hiện, hay mục đích mà HS và GV cần hoàn thành trong quá trình dạy học lịch sử. + Bài tập lịch sử được tiến hành ở tất cả các khâu trong quá trình dạy học: nghiên cứu tài liệu mới, ôn tập, củng cố, hệ thống hóa, vận dụng kiểm tra đánh giá kiến thức, cảm xúc, kỹ năng, kỹ xảo. 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Bài tập lịch sử là phương tiện thúc đẩy nỗ lực tự học của HS, giúp các em dần tiếp cận với phương pháp tự học, tự nghiên cứu. Như vậy, bài tập lịch sử mang đầy đủ những đặc trưng của bài tập nói chung, là hệ thông tin quy định nhiệm vụ HS phải thực hiện hay là mục đích mà GV và HS cần hoàn thành trong dạy học lịch sử, bao gồm kiến thức, tư tưởng, tình cảm - xúc cảm và kĩ năng, kĩ xảo.

Mặt khác, bài tập lịch sử cũng mang những đặc trưng của bộ môn lịch sử. Việc giải quyết bài tập lịch sử phải dựa trên những kiến thức lịch sử cụ thể, có tính tuần tự, hệ thống; đồng thời phải nêu bật được bản chất, thể hiện được mối liên hệ giữa các sự kiện lịch sử. Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn nói trên, chúng tôi nhận thấy rằng: bài tập lịch sử là loại hình quan trọng, chủ yếu của hoạt động tự lập của HS trong quá trình khám phá, vận động kiến thức, góp phần làm cho giai đoạn nhận thức cảm tính và lý tính được phát triển vững chắc. Vậy có thể tiến hành bài tập lịch sử đối với những lớp nào? Qua nghiên cứu và thực tế dạy học cho thấy rằng bài tập lịch sử phù hợp với tất cả đối tượng HS từ tiểu học đến trung học nhưng tính chất mức độ bài tập ở các cấp, các lớp có khác nhau.

Ở bậc tiểu học thì bài tập lịch sử chỉ cần các em nhớ được một số nhân vật, sự kiện tiêu biểu…Đến cấpTHCS, đặc biệt là cấp THPT yêu cầu bài tập ngày càng được nâng cao rõ rệt. Ngoài việc phải ghi nhớ các sự kiện hiện tượng lịch sử đòi hỏi các em phải so sánh, vạch ra bản chất của chúng.