Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG TƯ VẤN PHÁP LUẬT CHO DOANH NGHIỆP TẠI VIỆT NAM 1. KHÁI QUÁT VỀ TƯ VẤN PHÁP LUẬT VÀ NHU CẦU TƯ VẤN PHÁP LUẬT CỦA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm hoạt động tư vấn pháp luật Trong phạm vi nghiên cứu đề tài này tư vấn được tiếp cận với tư cách là một dịch vụ, với nhiều lĩnh vực chuyên môn, như cách tiếp cận trong đề tài luận văn này. Hoạt động tư vấn pháp luật Hiện nay còn có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về tư vấn pháp luật.
Tuy nhiên, từ góc độ lý luận và thực tiễn, tư vấn pháp luật được hiểu là việc giải đáp pháp luật, hướng dẫn cá nhân, tổ chức trong nước và nước ngoài xử sự đúng pháp luật; cung cấp dịch vụ pháp lý giúp cho các cá nhân, tổ chức thực hiện và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tư vấn pháp luật là một trong những dịch vụ pháp lý đóng vai trò quan trọng và không thể thiếu trong nền kinh tế thị trường. Hoạt động tư vấn pháp luật không chỉ bao gồm việc chuyển tải nội dung của một điều luật, một văn bản pháp luật, hoặc cung cấp thông tin về những quy định pháp luật có liên quan mà còn là việc đưa ra giải đáp pháp lý, giải pháp pháp lý cho một tình huống cụ thể, định hướng cho hành xử đúng và hoặc không trái pháp luật, nhằm giúp cá nhân, tổ chức trong nước và quốc tế thực hiện và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Tư vấn pháp luật là một hoạt động sử dụng trí tuệ của những chuyên gia trong lĩnh vực pháp luật là hoạt động mang tính chất lao động trí óc bằng việc sử dụng chất xám, đòi hỏi người tư vấn phải có kỹ năng và sự hiểu biết pháp luật một cách sâu rộng 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng như phải có đạo đức hành nghề, phải có lương tâm và trách nhiệm.
Đây là cách hiểu phổ biến nhất về “tư vấn pháp luật” và thuật ngữ này thường được sử dụng với ý nghĩa đó trong các văn bản pháp luật ở nước ta hiện nay. Cách hiểu này đã phần nào phản ảnh được bản chất của hoạt động tư vấn. Khác với việc tham gia tranh tụng với tư cách là người bào chữa hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người tư vấn không trực tiếp tham gia vào quá trình tố tụng mà chỉ sử dụng kiến thức pháp lý của mình tư vấn trực tiếp bằng lời nói cho khách hàng hoặc tư vấn bằng văn bản thể hiện bằng thư tư vấn. Ở nước ta hiện nay không có sự phân biệt luật sư tranh tụng và luật sư tư vấn, nên một luật sư có thể thực hiện dịch vụ pháp lý cho khách hàng xuyên suốt quá trình từ tư vấn đến tranh tụng.
Theo tiêu chí hình thức, tư vấn được chia thành tư vấn trực tiếp bằng văn bản và tư vấn bằng thư tư vấn; theo lĩnh vực, tư vấn pháp luật được chia theo ngành luật, mối quan hệ pháp luật như tư vấn doanh nghiệp, hợp đồng. Hoạt động tư vấn pháp luật có thể chia thành hai dạng: thứ nhất là hoạt động hành nghề của luật sư dưới tư cách cá nhân hoặc làm việc trong tổ chức hành nghề luật sư (dạng hoạt động này là hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận, dù có thể có hoạt động miễn phí, phi lợi nhuận cho một số đối tượng) và thứ hai là hoạt động tư vấn pháp luật khác (sẽ được nói rõ hơn trong phần 1. * Hoạt động hành nghề của luật sư Luật Luật sư 2006 đã xác định hoạt động tư vấn pháp luật là một trong những dịch vụ pháp lý cơ bản của luật sư, theo quy định tại Điều 4: “Dịch vụ pháp lý của luật sư bao gồm tham gia tố tụng, tư vấn pháp luật, đại diện ngoài tố tụng cho khách hàng và các dịch vụ pháp lý khác” [38, Điều 4]. Việc tư vấn pháp luật cũng nằm trong phạm vi hành nghề của luật sư quy định tại Khoản 3 Điều 22, cho phép luật sư hành nghề được thực hiện tư vấn pháp luật.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên, khái niệm cụ thể cho hoạt động tư vấn pháp luật của luật sư chỉ được nêu ra đầy đủ như sau: “Tư vấn pháp luật là việc luật sư hướng dẫn, đưa ra ý kiến, giúp khách hàng soạn thảo các giấy tờ liên quan đến việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của họ” [38, Điều 28]. Tư vấn pháp luật được coi là “việc giải đáp pháp luật, hướng dẫn ứng xử đúng pháp luật, cung cấp dịch vụ pháp lý nhằm giúp khách hàng thực hiện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ” [21, tr. Hoạt động tư vấn của luật sư là hoạt động đòi hỏi trí óc cẩn thận, nghiên cứu tình huống và các vấn đề pháp lý có liên quan một cách sâu sắc và cả kinh nghiệm hoạt động lâu năm trong lĩnh vực pháp lý. Nói chung, để giải đáp thắc mắc về pháp luật cho khách hàng, luật sư thường phải làm được hai việc.
Thứ nhất, luật sư cần cung cấp các thông tin pháp lý có liên quan đến tình huống của khách hàng, nói cách khác là pháp luật quy định như thế nào về trường hợp cụ thể mà khách hàng đề nghị luật sư tư vấn hay điều mong muốn của khách hàng có hợp pháp không, có thể thực hiện được không, trình tự thủ tục pháp lý được thực hiện như thế nào… Thứ hai, luật sư phải đưa ra được chính kiến của mình bằng việc đưa ra các chỉ dẫn và lời khuyên cho khách hàng. Trong đó, luật sư chỉ cho khách hàng thấy được những ưu điểm, nhược điểm của mình, đưa ra các phương án giải quyết, đánh giá mức độ rủi ro, cách thức phòng tránh và ngăn ngừa rủi ro để khuyên khách hàng nên hành động hay không nên hành động. Tóm lại, với hoạt động tư vấn của mình, luật sư đóng vai trò định hướng cho khách hàng chính bằng việc chỉ dẫn cách thức hành động cụ thể. Hoạt động tư vấn pháp luật của luật sư không phải là hoạt động tuyên truyền pháp luật, tuy vậy, thông qua quá trình tư vấn pháp luật của mình, luật sư cũng góp phần tuyên truyền, phổ biến, giải thích pháp luật nhằm nâng cao nhận thức và ý thức pháp luật cho các đối tượng trong cộng đồng xã hội.
Hoạt 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động tư vấn pháp luật là cầu nối giữa người xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật, thực thi pháp luật và các công dân, tổ chức – đối tượng của việc áp dụng pháp luật. Mặt khác, các luật sư cũng phát hiện được những lỗ hổng của pháp luật, từ đó, có những kiến nghị kịp thời để sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật cho phù hợp với thực tiễn đời sống kinh tế xã hội cũng như nguyện vọng của người dân. * Hoạt động tư vấn pháp luật của các chủ thể khác Hoạt động tư vấn pháp luật cho các đối tượng trong xã hội còn có một số dạng sau đây. - Hoạt động tư vấn pháp luật của luật sư hành nghề dưới tư cách cá nhân làm việc theo hợp đồng lao động trong các tổ chức Những năm gần đây, một số doanh nghiệp lớn có điều kiện đã xây dựng phòng pháp chế hoặc ban pháp chế để giải quyết trực tiếp những vấn đề pháp lý trong hoạt động của tổ chức.
Luật sư làm việc tại các phòng (ban) pháp chế này là những luật sư hành nghề với tư cách cá nhân, họ làm nhiệm vụ thực hiện các công việc mang tính pháp lý cho doanh nghiệp, trong đó có nhiệm vụ tư vấn pháp luật. Việc một số luật sư hành nghề làm việc tại phòng (ban) pháp chế này cũng bao gồm hoạt động tư vấn pháp luật. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa luật sư và doanh nghiệp ở đây có sự phụ thuộc về tổ chức. Hoạt động tư vấn của các luật sư hành nghề với tư cách cá nhân này được thực hiện theo hợp đồng lao động ký kết giữa luật sư với doanh nghiệp chứ không phải bằng hợp đồng tư vấn pháp luật trong phạm vi nghiên cứu của đề tài.
- Hoạt động tư vấn pháp luật của Trung tâm tư vấn pháp luật Từ trước khi vai trò của người hành nghề chuyên nghiệp là luật sư được xác định rõ ràng thì các luật gia và cán bộ hiểu biết pháp luật trong các tổ chức đoàn thể xã hội đã từng bước thực hiện công việc giải thích pháp luật, tư vấn giải quyết các vướng mắc về mặt pháp lý, làm trung gian hòa giải trong 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các vụ tranh chấp dân sự… Mặt khác, họ còn làm tình nguyện viên về công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục cho nhân dân. Theo quy định tại Nghị đinh số 65/2003/NĐ-CP ngày 11/6/2003 của Chính phủ về tổ chức hoạt động tư vấn pháp luật và Nghị định 77/2008/NĐ-CP ngày 16/7/2008 về tư vấn pháp luật (thay thế Nghị định số 65), Thông tư số 01/2010/TT-BTP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Nghị định 77 về tư vấn pháp luật thì: các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, cơ sở nghiên cứu chuyên ngành luật (gọi chung là tổ chức chủ quản) được quyền thành lập các Trung tâm tư vấn pháp luật để thực hiện tư vấn miễn phí cho thành viên, hội viên, đoàn viên của tổ chức chủ quản. Hoạt động tư vấn của Trung tâm tư vấn pháp luật được chia thành hai hình thức là tư vấn pháp luật miễn phí và tư vấn pháp luật có thù lao. Tư vấn pháp luật miễn phí được thực hiện với những đối tượng là thành viên, hội viên, đoàn viên của tổ chức chủ quản, ngoài ra còn có người nghèo và các đối tượng được hưởng chính sách ưu đãi của pháp luật mà Nhà nước khuyến khích Trung tâm tư vấn miễn phí.
Tư vấn pháp luật có thù lao được thực hiện với đối tượng là cá nhân, tổ chức khác có yêu cầu tư vấn pháp luật - thù lao này do tổ chức chủ quản quy định và phải có niêm yết tại trụ sở Trung tâm, được dùng để bù đắp chi phí cho các hoạt động của Trung tâm. Việc thu thù lao được thực hiện trên cơ sở hợp đồng dịch vụ pháp luật được lập thành văn bản, trừ những việc tư vấn đơn giản được thực hiện thông qua phiếu yêu cầu của khách hàng.