CHƯƠNG 1 NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN VE BẢO VỆ QUYEN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA DOANH NGHIỆP THÔNG QUA VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ seek 1. Khái niệm về quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp 1. Khái niệm quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp Cụm từ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp được sử dụng khá phổ biến trong các văn bản pháp luật, các tài liệu, bài viết cũng như trong cuộc sống hàng ngày và luôn gắn liền với những van đề về bảo vệ va phát triển doanh nghiệp, tuy nhiên cho đến nay có thé nói chưa có một khái niệm chính thức, đầy đủ mang tính quy phạm hay giải thích thuật ngữ pháp lý và cũng chưa có sự phân tích tách bạch giữa quyền và lợi ích của doanh nghiệp. Để làm rõ khái niệm quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, trước hết cần làm rõ ý nghĩa của từng thuật ngữ thành phần đó là thuật ngữ “quyền” và thuật ngữ “lợi ích”.
Theo Từ điển tiếng Việt thì “quyền” là điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi hay những điều do dia vi hay chức vụ mà được làm [27, tr. Trong Luật Doanh nghiệp năm 2005 đã quy định Doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có trụ sở giao dịch ôn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm thực hiện các hoạt động kinh doanh (khoản 1, Điều 4); tuy nhiên Luật Doanh nghiệp năm 2005 cũng như các văn bản hướng dẫn thi hành đã không quy định rõ thế nào là quyền mà chỉ liệt kê các quyền cụ thé của doanh nghiệp, bao gồm các quyên sau: - Tự chủ kinh doanh; chủ động lựa chọn ngành, nghề, địa bàn, hình thức kinh doanh, đầu tư; chủ động mở rộng quy mô và ngành, nghề kinh doanh; được nhà nước khuyên khích, ưu đãi và tạo điêu kiện thuận lợi tham gia sản xuât, cung ứng sản phâm, dịch vụ công ich. - Lựa chọn hình thức, phương thức huy động, phân bố và sử dụng - Chủ động tìm kiếm thị trường, khách hàng và ký kết hợp đồng. - Kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu.
- Tuyền dung, thuê và sử dung lao động theo yêu cầu kinh doanh. - Chủ động ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại để nâng cao hiệu quả kinh doanh và khả năng cạnh tranh. - Tự chủ quyết định các công việc kinh doanh và quan hệ nội bộ. - Chiém hữu, sử dụng, định đoạt tài sản của doanh nghiệp.
- Từ chối mọi yêu cầu cung cấp các nguồn lực không được pháp luật quy định. - Khiếu nại, tố cáo theo quy định của pháp luật về khiếu nại, tố cáo. - Trực tiếp hoặc thông qua người đại diện theo ủy quyền tham gia tố tụng theo quy định của pháp luật. - Các quyền khác theo quy định của pháp luật.
Ngoài ra đối với các doanh nghiệp có sản xuất, cung ứng các sản phẩm, dịch vụ công ích, Luật doanh nghiệp còn quy định có các quyền sau: - Được hạch toán và bù đắp chi phí theo giá thực hiện thầu hoặc thu phí sử dụng dịch vụ theo quy định của cơ quan nhà nước có thâm quyên. - Được bảo đảm thời hạn sản xuất, cung ứng sản phẩm, dịch vụ thích hợp dé thu hồi vốn đầu tư và có lãi hop ly. [7] Các quyền trên của doanh nghiệp được cụ thể hóa trong các chế định pháp luật quy định về từng loại hình doanh nghiệp trong Luật Doanh nghiệp năm 2005, như quy định về Công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, về Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên, Công ty cô phần, Công ty hợp danh, Doanh nghiệp tư nhân, Nhóm Công ty. Như vậy quyền của doanh nghiệp là những việc mà pháp luật quy định cho doanh nghiệp được hưởng, được làm, được đòi hỏi từ phía các cơ quan, tô chức, cá nhân liên quan, quyền mang tính hiện hữu, đã được pháp luật quy định và thừa nhận.
Cũng theo Từ điển tiếng Việt thì “loi ích” là điều có ích, có lợi cho một đối tượng nào đó, trong mối quan hệ với đối tượng ấy [27, tr. Trong Luật Doanh nghiệp cũng như các văn bản hướng dẫn thi hành đã không quy định thế nào là lợi ích doanh nghiệp, hay liệt kê các lợi ích cụ thể của doanh nghiệp. Tuy nhiên trên thực tế, các doanh nghiệp đều mong muốn đạt được những điều có lợi (về thương hiệu, uy tín, thuận lợi trong kinh doanh lợi nhuận.) khi thực hiện các quyền mà pháp luật quy định cho doanh nghiệp trong hoạt động của doanh nghiệp. Có thé hiểu lợi ích của doanh nghiệp là những điều có lợi cho doanh nghiệp trong quan hệ với các cơ quan, tô chức, cá nhân liên quan khi thực hiện các quyền của mình, lợi ích là cái doanh nghiệp hướng tới, tuy nhiên doanh nghiệp có thể đạt được hay không đạt được mục đích đã hướng tới còn phụ thuộc vào nhiều yếu tổ khách quan khác như: các chủ thé khác có đảm bao cho việc thực hiện quyền của doanh nghiệp không? Doanh nghiệp đã thực hiện quyền tự do kinh doanh nhưng sự lựa chọn lĩnh vực, ngành nghề kinh doanh có phù hợp với thị trường, với điều kiện của doanh nghiệp không để doanh nghiệp có đạt được mục đích về lợi nhuận không?.
Tóm lại, lợi ích của doanh nghiệp là cái có lợi mà doanh nghiệp hướng tới và không được pháp luật quy định một cách cụ thể, lợi ích mang tính tiềm ẩn. Quyền và lợi ích của doanh nghiệp là hai thuật ngữ có những khác biệt nhất định, tuy nhiên luôn gắn liền với nhau và không thê tách rời nhau. - Khi doanh nghiệp thực hiện quyền thì mục đích trước hết là vì lợi ích của bản thân doanh nghiệp, lợi ích là mục tiêu và là động lực của doanh nghiệp, khi thực hiện quyền sẽ đem lại lợi ích cho doanh nghiệp. Ví dụ: khi thực hiện quyền tự do kinh doanh thì mục tiêu của doanh nghiệp là vì những lợi thế trong kinh doanh, phù hợp với điều kiện của doanh nghiệp và xã hội, lợi ích đem lại cho doanh nghiệp sẽ là thuận lợi trong ngành, nghề kinh doanh, xây dựng được thương hiệu uy tín, thu nhiều lợi nhuận, hiệu quả sử dụng vốn cao hoặc được hưởng những lợi ích từ việc khuyến khích của Nhà nước như miễn, giảm thuế, được ưu đãi trong vay vốn; hay khi doanh nghiệp thực hiện quyền tuyển dụng, thuê và sử dụng lao động theo yêu cầu kinh doanh thì doanh nghiệp sẽ được hưởng lợi là tuyên dung va sử dụng có hiệu quả nguồn nhân lực với số lượng, chất lượng phù hợp với yêu cầu kinh doanh, đem lại phương án tối ưu về tổ chức, nhân lực mà không bị phụ thuộc vào cơ quan, tô chức nào.
Nếu không có lợi ích thì doanh nghiệp sẽ không thực hiện quyền. - Mặt khác, lợi ích của doanh nghiệp chỉ có thể đến với doanh nghiệp khi doanh nghiệp tiến hành các hoạt động cụ thể để thực hiện quyền của mình, hay nói cách khác quyền là một trong những phương tiện cơ bản dé doanh nghiệp thực hiện mục tiêu lợi ích, và lợi ích của doanh nghiệp chỉ có thé đạt được thông qua việc thực hiện quyên. Ví dụ để đạt được mục tiêu lợi ích về tài sản thì doanh nghiệp phải thực hiện các quyền về tài sản để bảo vệ, phát triển và làm sinh sôi, nảy nở khối tài sản của mình thông qua các hoạt động đầu tư, kinh doanh, quản lý tài sản. 10 Lợi ích không được pháp luật quy định cụ thể nhưng được pháp luật thừa nhận và bảo vệ thông qua việc bảo vệ các quyền của doanh nghiệp và những kết quả của việc thực hiện quyền đó đem lại.
* Như vậy có thê nói quyền và lợi ích của doanh nghiệp là hai thuật ngữ không thể tách rời trong một khái niệm pháp lý là “quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp”, khái niệm này bao gồm các quy định pháp luật về những việc, những điều mà doanh nghiệp được hưởng, được làm và được yêu cầu các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan phải thực hiện và đáp ứng, và có đặc tính là có lợi cho doanh nghiệp, bảo vệ cho mục đích có lợi mà doanh nghiệp hướng tới, thể hiện quan điểm pháp lý của Nhà nước ta là tạo điều kiện, khuyến khích doanh nghiệp phát triển trong nên kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nếu tách rời khái niệm “quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp” thành hai thuật ngữ riêng rẽ là thuật ngữ “quyền của doanh nghiệp” và thuật ngữ “loi ich của doanh nghiệp” sẽ không phản ánh hết bản chất của khái niệm “quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp” và các thuật ngữ thành phần cũng như mục đích của các quy định pháp luật về quyền và lợi ích của doanh nghiệp. Những quyền và lợi ích hợp pháp cơ bản của doanh nghiệp: Quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp được ghi nhận và quy định trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau từ Hiến pháp đến các Luật chung (Bộ luật dân sự, Tố tụng dân sự) và Luật chuyên ngành (Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Thương mại, Luật Phá sản.), nhưng trong đó, Luật Doanh nghiệp là văn bản pháp luật quy định mang tính tổng hợp, tương đối đầy đủ và cụ thể nhất về những quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp. 11 Theo các quy định hiện hành, thì doanh nghiệp có các quyền và lợi ích hợp pháp cơ bản sau: - Quyén va loi ich trong viéc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản của doanh nghiệp: Dé tồn tại và hoạt động, doanh nghiệp phải có tài sản và những quyền năng nhất định đối với tài sản đó.
Theo quy định của Luật Doanh nghiệp thì doanh nghiệp có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tai sản của mình dé phục vụ cho các hoạt động của doanh nghiệp. Tuy nhiên, cũng có những sự khác biệt nhất định trong việc thực hiện các quyền năng về tài sản giữa các loại hình doanh nghiệp (doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, công ty). Việc trao cho doanh nghiệp quyền chủ sở hữu đối với tài sản của mình tạo điều kiện cho các loại hình doanh nghiệp hoạt động hiệu quả trong nền kinh tế thị trường trên CƠ SỞ tự quyết, linh hoạt đối với việc sức dụng von dau tư. - Quyén va lợi ich trong việc chu động lựa chọn ngành, nghè, địa bàn đầu tư, hình thức đầu tư; chủ động mở rộng quy mô và ngành nghề kinh doanh đồng thời chủ động tìm kiếm thị trường, khách hàng và ký kết hợp đồng: + Quyền và lợi ích này của doanh nghiệp xuất phát từ nguyên tắc tự do kinh doanh.