Chương 1: Cơ sở lý luận về vai trò của VKSND trong việc bảo đảm quyền của bị can, bị cáo. Chương 2: Quy định pháp luật và thực trạng vai trò của VKSND trong việc bảo đảm quyền của bị can, bị cáo tại Viện kiểm sát nhân dân quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng. Chương 3: Quan điểm, giải pháp nâng cao vai trò của VKSND trong việc bảo đảm quyền của bị can, bị cáo trong thời gian tới. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA VKSND TRONG VIỆC ĐẢM BẢO QUYỀN CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO KHI KIỂM SÁT HOẠT ĐỘNG TƢ PHÁP 1.
Khái quát chung về chức năng kiểm sát hoạt động tƣ pháp của VKSND 1. Chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND Về tư pháp và quyền tư pháp: Ở Việt Nam, theo Hiến pháp năm 1946 quy định quyền tƣ pháp là quyền xét xử và cơ quan tƣ pháp là Tòa án. Vì vậy, cần coi đó là đặc điểm của hoạt động xét xử của Tòa án khi đề cập về các đặc điểm của quyền tƣ pháp. Quyền tƣ pháp đã đƣợc sửa đổi căn bản và đƣợc khẳng định là bảo vệ pháp luật, là quyền tƣ pháp của Nhà nƣớc theo Hiến pháp năm 1959 cho đến ngày nay.
Hoạt động của các cơ quan, tổ chức nhà nƣớc đối với tổ chức xã hội là hoạt động của cơ quan, tổ chức nhà nƣớc thực hiện hoặc giúp đỡ các hoạt động xét xử của Tòa án để bảo vệ pháp luật, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của các chủ thể trong xã hội. Hoạt động tƣ pháp (hay quyền tƣ pháp) là một bộ phận cấu thành nên quyền lực nhà nƣớc, gắn liền với hoạt động bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của các chủ thể trong xã hội. Ở Việt Nam hiện nay, theo Hiến pháp năm 2013, quyền lực nhà nƣớc đƣợc tổ chức theo nguyên tắc: Quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện các quyền lực lập pháp, hành pháp, tƣ pháp. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nƣớc, khi có nhiều cơ quan nhà nƣớc phối hợp thực hiện quyền tƣ pháp khi thực hiện quyền tƣ pháp.
Quyền tƣ pháp sẽ bao gồm: Quyền xét xử của Tòa án (là trung tâm) và thực 11 hiện quyền khởi tố, điều tra, xét xử, thi hành án hình sự, thi hành án dân sự và trợ giúp tƣ pháp của Cơ quan điều tra, V S, Cơ quan Thi hành án hình sự, Cơ quan Thi hành án dân sự và các cơ quan bổ trợ tƣ pháp để bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của cá nhân, tổ chức để pháp luật đƣợc thi hành nghiêm túc có hiệu quả. Trong đó, Tòa án là cơ quan thực hiện quyền tƣ pháp, Cơ quan điều tra, V S, Cơ quan Thi hành án hình sự, Cơ quan Thi hành án dân sự đƣợc xem là cơ quan phối hợp thực hiện quyền tƣ pháp. Về hoạt động tư pháp: Quyền tƣ pháp đƣợc thực hiện thông qua hoạt động tƣ pháp, mà có quan hệ chặt chẽ với chủ thể tƣ pháp. Phƣơng thức này nhằm mục đích thực hiện quyền tƣ pháp của nhà nƣớc trong lĩnh vực tố tụng hình sự.
Cụ thể, hoạt động này đƣợc tiến hành bởi các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền. Công việc này gồm việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Các cơ quan nhƣ Cơ quan điều tra, V S, Tòa án và Cơ quan Thi hành án hình sự cũng nhƣ Cơ quan Thi hành án dân sự đều có trách nhiệm trong việc này. Họ thực hiện các công việc liên quan đến án phạt trong các lĩnh vực khác nhau nhƣ: án dân sự, kinh tế hay thƣơng mại.
Đồng thời, các cơ quan này cũng tiến hành hoạt động điều tra và công bố kết luận điều tra. Trong xã hội, Tòa án là trung tâm của hoạt động xét xử. Những công việc của Tòa án và các cơ quan khác đƣợc tiến hành theo trình tự và qui trình đã qui định để bảo đảm tính minh bạch và công bằng trong hoạt động tƣ pháp. Kiểm sát hoạt động tư pháp: Quyền lực của mỗi tổ chức nhà nƣớc đều phải đƣợc kiểm soát thông qua việc tổ chức cơ quan giám sát quyền lực nhà nƣớc để đảm bảo tính thống nhất và hợp pháp.
Trong các tổ chức quyền lực nhà nƣớc, cơ chế giám sát và kiểm soát quyền lực thƣờng đƣợc thực hiện từ bên ngoài mỗi cơ quan đã đƣợc thành lập, điều này sẽ giúp tăng hiệu quả và hạn chế việc lạm dụng quyền lực 12 hoặc vi phạm pháp luật. Một trong những phƣơng thức kiểm soát - đồng thời là biện pháp để giám sát việc thực thi quyền lực tƣ pháp - là việc tiến hành kiểm tra các hoạt động tƣ pháp. Quyền kiểm sát hoạt động tƣ pháp đƣợc quy định trong Hiến pháp năm 2013 (khoản 1 Điều 107). Lần đầu tiên tại Luật tổ chức V SND năm 2014, việc kiểm sát hoạt động tƣ pháp đƣợc cụ thể hóa nhƣ sau:”Hoạt động kiểm sát hoạt động tƣ pháp là việc V SND thực hiện để kiểm tra tính hợp pháp của các hành vi, hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực này, đƣợc tiến hành ngay sau khi kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và kiểm sát quá trình điều tra vụ án hình sự cũng nhƣ giải quyết vụ án hành chính, tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thƣơng mại, lao động và thi hành án.
Ngoài ra, còn kiểm sát xử lý khiếu nại, tố cáo liên quan đến hoạt động tƣ pháp và các loại kiểm sát khác theo quy định của pháp luật” (khoản 1 Điều 4). Do vậy, việc thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tƣ pháp của V SND đƣợc thực hiện trên mọi lĩnh vực hoạt động tƣ pháp. Đƣợc phân chia thành hai nhóm chính là việc kiểm sát hoạt động tƣ pháp trong lĩnh vực hình sự và việc kiểm sát hoạt động tƣ pháp bên ngoài lĩnh vực hình sự (bao gồm các lĩnh vực dân sự, kinh doanh thƣơng mại, lao động, thi hành án dân sự và giải quyết khiếu nại tố cáo). Chức năng kiểm sát hoạt động tƣ pháp của V SND trong lĩnh vực hình sự đƣợc thực hiện để bảo đảm thực hiện công tác khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hình sự theo luật định.
Đặc biệt, chức năng kiểm sát hoạt động tƣ pháp trong lĩnh vực hình sự có quan hệ mật thiết, không thể tách rời với chức năng thực hành quyền công tố. Một chức năng khác của Hoạt động kiểm sát là Điều tra kết hợp với kiểm sát. Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, hoạt động kiểm sát tƣ pháp đƣợc xem nhƣ một cách thức giám sát và quản lý đối với hoạt động tƣ pháp. Mục tiêu 13 của nó là đảm bảo rằng hoạt động tố tụng hình sự tuân thủ đúng luật pháp, ngăn chặn việc các cán bộ tƣ pháp lợi dụng quyền lực để xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và tổ chức.
Việc này giúp củng cố tính công bằng và minh bạch trong hệ thống tƣ pháp, từ đó nâng cao niềm tin của ngƣời dân vào công lý và chính trị. Quy định trên thể hiện quan điểm xuyên suốt: Bất kỳ ở đâu và khi nào có hoạt động tƣ pháp thì khi đấy có sự kiểm sát của V SND, cơ quan tƣ pháp có mặt ngay khi cần thiết và cùng đồng hành với việc thực hiện hoạt động tƣ pháp. Phƣơng thức kiểm soát quyền lực của các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện hoạt động tƣ pháp đƣợc thực hiện bởi V SND, với vai trò chủ thể kiểm soát, nhằm đảm bảo mọi hoạt động của các cơ quan tƣ pháp diễn ra một cách công khai, minh bạch và hiệu quả, từ đó ngăn chặn việc lợi dụng quyền lực từ phía các cơ quan này. Để ngăn chặn hành vi lạm quyền và lạm dụng pháp luật trong hoạt động tƣ pháp, việc kiểm sát hoạt động tƣ pháp đƣợc coi là một biện pháp kiểm soát và giám sát có ảnh hƣởng to lớn.
Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ kiểm sát hoạt động tƣ pháp, khi V SND phát hiện sai phạm về luật pháp, họ có quyền khởi tố, điều tra và yêu cầu cơ quan hoặc cá nhân liên quan khắc phục sai sót. Song song với việc này, để bảo vệ cho việc thi hành công bằng của luật và bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhà nƣớc, tổ chức và cá nhân, V SND cũng tiến hành công tác công tố và kiểm sát trong hoạt động tƣ pháp. Nhƣ vậy, hoạt động kiểm sát tƣ pháp là một chức năng mà V SND thực hiện theo quy định của pháp luật, nhằm kiểm tra sự hợp pháp của các hành vi và quyết định đƣợc thực hiện trong lĩnh vực tƣ pháp. Điều này giúp đảm bảo tính công bằng, minh bạch và hiệu quả của hoạt động tƣ pháp.
V SND không chỉ thực hiện chức năng kiểm sát mà còn có trách nhiệm thực 14 thi các quyền lợi pháp lý để bảo vệ ngƣời dân và xã hội khỏi những vi phạm pháp luật. Đặc điểm kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND Thứ nhất, Hoạt động kiểm sát tƣ pháp là hoạt động đƣợc tiến hành bởi những ngƣời có thẩm quyền (Viện trƣởng, Phó viện trƣởng, iểm sát viên, iểm tra viên) thuộc V SND. Chỉ có V SND mới đƣợc giao nhiệm vụ kiểm sát hoạt động tƣ pháp theo quy định của pháp luật Việt Nam. Qua việc thực hiện chức năng kiểm sát, quyền lực Nhà nƣớc đƣợc thực hiện, Hiến pháp và pháp luật đƣợc bảo vệ, lợi ích của Nhà nƣớc và các cá nhân đƣợc bảo vệ, quyền con ngƣời và công dân đƣợc bảo vệ, chế độ xã hội chủ nghĩa đƣợc bảo vệ và mọi hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà nƣớc, tập thể và cá nhân đều phải chịu trách nhiệm trƣớc pháp luật một cách cẩn thận.
Thứ hai, thực hiện pháp luật về kiểm sát hoạt động tƣ pháp của V SND phải tuân thủ theo quy định về trình tự, thủ tục chặt chẽ do pháp luật quy định. iểm sát hoạt động tƣ pháp đối với từng vụ việc cụ thể đều đòi hỏi phải tuân thủ theo trình tự, thủ tục chặt chẽ. Hoạt động kiểm sát hoạt động tƣ pháp của V S phải đảm bảo các hoạt động tố tụng phải đƣợc thực hiện chính xác, công bằng, nghiêm minh.