Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về sự tham gia của VKS trong giải quyết VADS. - Chương 2: Quy định của pháp luật TTDS Việt Nam hiện hành về sự tham gia của VKS trong giải quyết VADS. - Chương 3: Thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật TTDS về sự tham gia của VKS trong giải quyết VADS tại Hải Phòng và kiến nghị. 9 z Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN DÂN SỰ 1.
Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa về sự tham gia của Viện kiểm sát trong giải quyết vụ án dân sự. Khái niệm về sự tham gia của Viện kiểm sát trong giải quyết vụ án dân sự Trong TTDS, nếu như vị trí, vai trò của Tòa án và các bên đương sự được xác định một cách rõ ràng thì vị trí, vai trò của Viện công tố không hoàn toàn giống nhau giữa các quốc gia trên thế giới. Sở dĩ có sự khác nhau này là do quan niệm về quyền lực Nhà nước, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, truyền thống văn hóa, hoàn cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế - xã hội ở các quốc gia khác nhau, dẫn đến có những quy định khác nhau về vị trí, vai trò và chức năng của Viện công tố, đặc biệt là trong lĩnh vực dân sự. Trong tố tụng hình sự, Viện công tố giữ quyền công tố có vai trò nhân danh quyền lực Nhà nước để truy tố và buộc tội kể thực hiện hành vi phạm tội trước Tòa án.
Trong TTDS, do bị chi phối bởi nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự nên vai trò của Viện công tố trong TTDS bị hạn chế hơn so với tố tụng hình sự. Không những thế vị trí, vai trò của Viện công tố trong TTDS của các nước còn được quy định khác nhau. “Ở các nước theo truyền thống luật án lệ Anh, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. do tranh chấp, mâu thuẫn dân sự là của các đương sự, nên các chủ thể không có lợi ích thì không được quyền kiện dân sự hay kháng cáo.
Thậm chí, các nước này còn cho rằng trong quan hệ dân sự, kinh tế, lao động càng ít sự can 10 z thiệp của công quyền càng tốt”[6, tr31]. Do đó, trong TTDS ở các nước theo truyền thống luật án lệ, Viện công tố hầu như không tham gia trong quá trình giải quyết các VADS mà chủ yếu giữ quyền công tố trong các vụ án hình sự. “Ở các nước theo truyền thống luật dân sự (như Cộng hòa Pháp, Cộng hòa liên bang Nga, Nhật Bản…) với mục đích là để đại diện cho lợi ích chung và bảo vệ trật tự công nên VKS có thể tham gia tố tụng với tư cách là một bên đương sự hoặc với tư cách là người giám sát”[6, tr 31]. Dù Viện công tố tham gia với tư cách là một bên đương sự hay với tư cách là người giám sát thì cũng đều xuất phát từ việc bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng, bảo đảm công bằng xã hội và sự tuân thủ pháp luật.
Trong các trường hợp này Viện công tố không có lợi ích liên quan đến vụ án và kể cả trong trường hợp tham gia tố tụng với tư cách là một bên đương sự thì Viện công tố cũng vì lợi ích chung của xã hội, lợi ích của những người không có khả năng tự thực hiện quyền dân sự hoặc tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tại Việt Nam, tổ chức Bộ máy Nhà nước được tổ chức và hoạt động dựa trên nguyên tắc quyền lực Nhà nước là thống nhất, tập trung vào Quốc hội, có sự phân công, phân nhiệm giữa Quốc hội, Chính phủ, Toà án và VKS để mỗi cơ quan có hiệu lực chức năng, nhiệm vụ của mình, với sự phối hợp và hiệp đồng chặt chẽ, tạo nên sức mạnh tổng hợp của quyền lực Nhà nước. Một trong những dấu mốc quan trọng đánh dấu sự thay đổi về vị ví, vai trò, nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND chính là sự ra đời của Hiến pháp năm 1959, theo đó, VKSND được quy định thành một cơ quan tách khỏi hệ thống Toà án. Sự tham gia của VKSND trong bộ máy Nhà nước góp phần bảo vệ chế độ xã hội, chống mọi sự vi phạm đến quyền lợi dân chủ nhân dân; Tăng cường đấu tranh chống bọn phản cách mạng; Nâng cao chất lượng các khâu công tác kiểm sát, xây dựng từng bước ngạch kiểm sát viên, tăng cường đào tạo cán bộ, cải tiến lề lối làm việc.
Bước vào hoạt động, VKSND 11 z thực hiện 3 chức năng: Công tác kiểm sát chung; Công tác kiểm sát hình sự; Công tác kiểm sát dân sự. Việc thực hiện 3 chức năng trên thể hiện vai trò của VKSND trong hoạt động của bộ máy Nhà nước hết sức quan trọng. Đến Hiến pháp năm 1992 đã được sửa đổi, bổ sung thì VKSND là một hệ thống cơ quan có vị trí độc lập trong bộ máy nhà nước, được tổ chức thành một hệ thống từ trung ương xuống địa phương (cấp huyện), có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp [11]. Theo Điều 20 LTCVKSND năm 2002, VKSND là cơ quan kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực TTDS [12].
Đến Hiến pháp năm 2013 và LTCVKSND năm 2014 thì VKS tiếp tục thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS và có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Như vậy, so với viện công tố các nước, nhiệm vụ và quyền hạn của VKS trong TTDS ở Việt Nam được quy định rộng hơn nhiều. VKS Việt Nam còn được trao thêm một số quyền mà Viện công tố các nước không có như quyền kiểm sát việc tuân theo pháp luật của TAND và những người tham gia tố tụng, quyền kháng nghị tất cả các bản án, quyết định dân sự của toà án theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm… Với tư cách là cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS thì VKS có thẩm quyền khởi tố VADS hay không? Nếu trước khi BLTTDS năm 2004 ra đời thì VKSND có quyền khởi tố VADS nhưng khi BLTTDS ra đời, chức năng này đã bị bãi bỏ. Bởi vì, thứ nhất, để bảo đảm quyền tự định đoạt của các bên trong quan hệ dân sự.
Thứ hai, nếu quy 12 z định thẩm quyền khởi tố VADS của VKS thì cần phải coi VKS là một bên đương sự và như vậy sẽ làm mất đi sự bình đẳng giữa các bên trong TTDS vì VKS còn là cơ quan kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS. Đối với những trường hợp không có khả năng tự bảo vệ khi quyền dân sự bị vi phạm thì nên giao cho các tổ chức xã hội khởi kiện thay [23]. Vì vậy, theo quy định của BLTTDS năm 2004, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều BLTTDS năm 2011 và BLTTDS năm 2015, VKS là cơ quan tiến hành tố tụng, thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS. Theo đó, VKS có thẩm quyền kiểm sát việc trả lại đơn khởi kiện, đơn yêu cầu; kiểm sát việc thụ lý, giải quyết vụ án, vụ việc; thu thập tài liệu, chứng cứ trong trường hợp pháp luật quy định; tham gia phiên tòa, phiên họp, phát biểu quan điểm của VKSND về việc giải quyết vụ án, vụ việc theo quy định của pháp luật; kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án; kiểm sát hoạt động tố tụng của người tham gia tố tụng; yêu cầu, kiến nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xử lý nghiêm minh người tham gia tố tụng vi phạm pháp luật; kháng nghị, kiến nghị bản án, quyết định của Tòa án có vi phạm pháp luật; kiến nghị, yêu cầu Tòa án, cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động tố tụng… Việc loại bỏ thẩm quyền khởi tố của VKS đã làm thay đổi vị trí, vai trò của VKSND khi tham gia giải quyết các vụ việc dân sự.
Trước đây, VKSND có thể tham gia TTDS với hai tư cách là cơ quan tiến hành tố tụng (kiểm sát viên là người tiến hành tố tụng) và người tham gia tố tụng (với tư cách là người khởi tố), mặc dù khi tham gia phiên tòa, vai trò này của kiểm sát viên không được tách bạch một cách rõ ràng, nhưng nó khá giống với vị trí, vai trò của Viện công tố một số nước phát triển trên thế giới. Tuy nhiên, việc xóa bỏ thẩm quyền khởi tố của VKSND trong TTDS đã loại bỏ luôn cả 13 z vai trò người tham gia TTDS của VKS. Hiện nay, Điều 46 của BLTTDS năm 2015 quy định VKSND là cơ quan tiến hành tố tụng. Được coi là cơ quan tiến hành tố tụng, song các quyền và nghĩa vụ của VKSND chủ yếu để thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình giải quyết các vụ việc dân sự tại Toà án, nhằm đảm bảo tính hợp pháp và có căn cứ trong hoạt động xét xử của Toà án.
Tuy nhiên, việc loại bỏ thẩm quyền khởi tố VADS của VKS đã thực sự tạo ra khoảng trống pháp luật vì để bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng thì không một cá nhân, một cơ quan, tổ chức xã hội nào có thể thay thế hoặc rất khó có thể thay thế được VKS. Trước khi BLTTDS năm 2004 ra đời, VKSND đã khởi tố một số lượng rất lớn các VADS, bảo vệ hiệu quả lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của các công dân, của những người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần… Hơn nữa, từ khi ban hành BLTTDS năm 2004 đến nay, vẫn chưa có một VADS nào được khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích chung mặc dù đã có hàng trăm, hàng ngàn vụ việc dân sự xâm hại lợi ích công đã và đang xảy ra cần được xử lí. Rõ ràng, một cá nhân, cơ quan, tổ chức… sẽ khó có đủ điều kiện khả năng để thực hiện việc khởi kiện lên Tòa án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, những hạn chế về mặt nhận thức pháp luật, hiểu biết về trình tự, thủ tục tố tụng, án phí (án phí tạm ứng)… đều là rào cản để những đối tượng này tự bảo vệ mình nhưng đối với VKS thì khác.