lời mở đầu tác giả viết: “Ở nước ta, tín ngưỡng tôn giáo như là cơm ăn nước uống, hàng trăm hàng nghìn năm nay, từ thời nguyên thủy còn tồn tại lại, sang thời xã hội phong kiến, cho đến ngày nay, chẳng một gia đình nào lại không có bàn thờ cúng, chẳng một làng ấp nào lại không có ngôi đình, đền, miếu thờ Thần, thờ Mẫu” [24,tr5], Văn hóa tâm linh người Việt miền Bắc, nxb Hà Nội, 1996 đề cập rõ nét hơn đến các tín ngưỡng người Việt vùng Bắc Bộ. Hồ Đức Thọ (Sưu tầm và biên soạn, 2002) có cuốn Nghi lễ thờ cúng truyền thống của người Việt tại nhà và chùa, đình, miếu, phủ, đã giới thiệu các nghi lễ truyền thống tại nhà và các danh sơn cổ tích đình, đền, chùa, miếu, cung cấp những kiến thức về việc thờ cúng tại các địa điểm trên một cách đầy đủ. Ở góc độ khác, các tác giả Lê Trung Vũ, Nguyễn Hồng Dương, Lê Hồng Lý (1999), với Nghi lễ vòng đời người, đã tập hợp các tư liệu cho chúng ta thấy được bức tranh tương đối đầy đủ và có hệ thống về những nghi lễ đời người của người Việt. Nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh cũng có rất nhiều tác phẩm về vấn đề này, tiêu biểu như: Đạo Mẫu ở Việt Nam, Nhận thức về đạo Mẫu và một số hình thức Shaman của các dân tộc nước ta.
là những tư liệu quý viết rất sâu về Đạo Mẫu của Việt Nam, từ nguồn gốc ra đời cho đến sự biến đổi hiện nay. Viết về tín ngưỡng thờ cúng truyền thống người Hà Nội có rất nhiều tác phẩm của các nhà nghiên cứu khác nhau: Cuốn sách: “Hà Nội văn hóa và phong tục” của tác giả Lý Khắc Cung [Nxb Thanh Niên, 2000]. Dưới góc nhìn của một công trình khảo cứu, tác phẩm đưa đến cho người đọc những kiến thức về văn hóa của mảnh đất nghìn năm văn hiến về những di tích lịch sử, những phong tục, những lễ hội. của mảnh đất và con người nơi đây.
18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc đã dày công nghiên cứu về Hà Nội, và kết quả ông đã cho ra đời một chùm các tác phẩm viết về Hà Nội. Về đề tài đời sống văn hóa tín ngưỡng Hà Nội, tiêu biểu có các tác phẩm: Hà Nội cõi đất con người, trong đó tác giả đề cập đến Ngôi đình và tín ngưỡng thành hoàng Thăng Long, Đền Đồng Cổ, Lễ hội Hà Nội. Hợp tác với Nguyễn Duy Hinh, 2 tác giả có tác phẩm: Các Thành hoàng và tín ngưỡng Thăng Long – Hà Nội [Nxb Lao Động, 2009] viết rất sâu về thần tích, sự tích của hệ thống các Thành Hoàng ở Hà Nội, chủ yếu là khu vực nội thành, tương ứng với khu vực kinh thành Thăng Long xưa, phong tục thờ Thành Hoàng của người Hà Nội. Trong đó khẳng định: Những thần tích đó vừa là bằng chứng của tín ngưỡng dân gian, vừa là một thành phần của nền văn hóa dân gian.
Nói cách khác, thần tích mà hiện nay còn lại chính là một sở hữu đồng thời một sáng tạo văn hóa phi vật thể của dải đất ngàn năm văn vật. Nó là tâm hồn, tư duy, là trí tưởng tượng, là quan niệm về vũ trụ và nhân sinh của bao thế hệ cư dân sinh sống trên dải đất kinh kỳ này [99,tr3]. Tác giả Nguyễn Thế Long và Phạm Mai Hùng có chùm tác phẩm nghiên cứu về đời sống tôn giáo người Hà Nội, trong đó nổi bật cuốn sách: Đình và Đền Hà Nội [nxb Văn hóa Thông tin, 2005]. được giới thiệu những nét chủ yếu về thời gian xây dựng, quá trình tu sửa, thần tích của các vị thần và thành hoàng được thờ, giá trị kiến trúc và thẩm mỹ của các di vật cổ còn lưu lại, cũng như các lễ hội.
Tác giả Văn Quảng đã biên soạn cuốn Văn hóa tâm linh Thăng Long Hà Nội nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, cuốn sách là cái nhìn tổng quan về đời sống tâm linh người Hà Nội. Tác phẩm đã nêu lên được vị thế của đời sống tâm linh người Hà Nội trong lòng văn hóa Việt Nam, hệ thống các vị thần thánh được thờ ở Hà Nội và giới thiệu một số đình, chùa, miếu, phủ ở Hà Nội. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Liên quan khá trực tiếp đến đề tài nghiên cứu là tác phẩm viết về tín ngưỡng truyền thống của người Hà Nội giai đoạn hiện nay của tác giả Đỗ Thị Minh Thúy có tên: Tín ngưỡng dân gian Hà Nội trong đời sống văn hóa đô thị hiện nay. Ở đó, tác giả đã khái quát được những nét tiêu biểu của tín ngưỡng dân gian Hà Nội, những biến động của tín ngưỡng dân gian Hà Nội trong đời sống văn hóa đô thị hiện nay và tác giả đưa ra những giải pháp đối với việc quản lý tín ngưỡng dân gian.
Trong tác phẩm này, TS. Đỗ Thị Minh Thúy đã viết rất sâu về hệ thống tín ngưỡng dân gian Hà Nội ở các phương diện: cơ sở thờ tự, sự thờ cúng,. Nhìn chung các tác phẩm viết về tín ngưỡng thờ cúng truyền thống và nghi lễ tôn giáo nói trên đã cung cấp cho người đọc những kiến thức về lĩnh vực tín ngưỡng truyền thống của người Việt nói chung, người dân Hà Nội riêng. Chủ đề thứ ba, Sự hội nhập Phật giáo với các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống.
Sự hội nhập hay tương tự là sự dung hợp, dung thông Phật giáo với các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống được ít nhiều đề cập đến trong các nghiên cứu của các tác giả lớn: Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Phan Đại Doãn, Vũ Ngọc Khánh, tuy nhiên các tác giả này đều đề cập đến sự hội nhập Phật giáo với các tín ngưỡng của người Việt ở giai đoạn đầu du nhập. Ví như quan điển của nhà nghiên cứu Phan Đại Doãn trong Mấy vấn đề về Phật giáo và lịch sử tư tưởng Việt Nam: " Phật giáo Dâu là sự lắp ghép, kết hợp giữa Phật giáo có nguồn gốc Ấn Độ với văn hóa Việt cổ (mà yếu tố thứ hai là chính) đã tạo thành một dòng Phật giáo dân gian độc đáo. Sơn môn này rất gần gũi với nhân dân làng xã nghèo khổ, khi mà họ không hiểu nhiều về tứ diệu đế, bát chính đạo" [20,tr10]. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác giả Lê Tâm Đắc trong bài viết Sự hỗn dung giữa Phật giáo với tín ngưỡng thủy thần qua nghiên cứu chùa Yên Phú, một ngôi chùa ở Huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội, đã cho ta thấy sự hỗn dung của Phật giáo với các tín ngưỡng bản địa, cụ thể ở đây là tín ngưỡng thờ thủy thần.
trong bài viết này, tác giả cũng khẳng định: “Việc các ngôi chùa Việt truyền thống không những thờ các vị Phật, các vị hộ trì Phật pháp, mà còn thờ nhiều vị thần linh của các tôn giáo khác và các tín ngưỡng bản địa diễn ra phổ biến ở vùng đồng bằng Bắc Bộ” [106,tr20]. Tác phẩm này đã đề cập đến sự hỗn dung giữa Phật giáo với tín ngưỡng thủy thần nhưng đây chỉ cho thấy một khía cạnh của sự hỗn dung. Cùng với Tạ Quốc Khánh, Lê Tâm Đắc còn có bài viết Tính hỗn dung của người Việt thể hiện qua đối tượng thờ trong các ngôi chùa ở Hà Nội. Trong đó khẳng định chùa ở Việt Nam nói chung, ở Hà Nội nói riêng thờ cúng nhiều loại thần thánh từ nhiều tôn giáo, tín ngưỡng cùng với thờ Phật.
Những đối tượng thờ cúng này thuộc nhiều nhóm khác nhau: thần nông nghiệp, thần của các tôn giáo khác, thờ Mẫu, thờ vong hồn, thờ người có công xây chùa. Trên Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, tác giả Bùi Trọng Hiền cũng có bài viết: Lan man về truyền thống hỗn dung tín ngưỡng của người Việt trong đó ít nhiều có đề cập đến sự dung hợp Phật giáo với các tôn giáo, tín ngưỡng thờ cúng khác ở Việt Nam. Liên quan đến chủ đề này, tác giả Đinh Thị Hà Giang có bài viết đăng trên Tạp chí Di sản văn hóa: Hỗn dung tôn giáo qua hiện tượng thờ Phật tại gia ở Việt Nam hiện nay, trong đó tác giả khẳng định: Hỗn dung tôn giáo hiểu một cách chung nhất chính là sự pha trộn của hai hay nhiều hệ thống tín ngưỡng với nhau trong cùng một hệ thống tín ngưỡng. Đây là vấn đề mang tính quy luật khách quan luôn xảy ra khi có nhiều tôn giáo, tín ngưỡng cùng tồn tại trong cùng một nền văn hóa.
Trong văn hóa Việt Nam, đây là một đặc điểm quan trọng và đặc điểm này biểu hiện rõ nét nhất trong Phật giáo. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Đánh giá chung Các công trình nghiên cứu trên đây, ở các góc độ khác nhau đều đề cập ít nhiều liên quan đến đề tài luận án. Phật giáo Hà Nội được đề cập đến trong nhiều tác phẩm của các tác giả, tuy nhiên chỉ là sự đề cập "thoáng qua" khi viết về Phật giáo Việt Nam nói chung, chỉ được đề cập cụ thể trong một số ít các công trình như cuốn Đời sống tín ngưỡng Thăng Long - Hà Nội của Đỗ Quang Hưng, bài Phật giáo Hà Nội - quá trình du nhập và phát triển của 2 tác giả Nguyễn Minh Ngọc và Minh Thiện,. Tuy nhiên, chưa có những đánh giá toàn diện về Phật giáo ở Hà Nội.
Các công trình nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội có tương đối nhiều, tuy nhiên những nghiên cứu này thường thiên về sự mô tả từng loại hình tín ngưỡng. Còn viết trực tiếp về sự hội nhập (hay các vấn đề liên quan hỗn dung, dung hợp) giữa Phật giáo và các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống thì còn quá ít, vấn đề này chỉ được đề cập đan xen khi đề cập đến các vấn đề khác khi viết về Phật giáo Việt Nam, đặc biệt là sự hội nhập cụ thể của Phật giáo với các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống cụ thể ở Hà Nội thì hầu như còn "trống vắng". * Những vấn đề, luận cứ, luận điểm được Luận án tiếp thu, kế thừa - Về mặt lý luận: Trước hết, từ những công trình đã công bố về Phật giáo Việt Nam nói chung, Phật giáo Hà Nội nói riêng, các tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội; các công trình liên quan đến sự hội nhập tôn giáo, "hỗn dung" tôn giáo, dung hợp tôn giáo chúng tôi kế thừa những vấn đề lý luận của các nhà nghiên cứu đưa ra, đó là: Tôn giáo, tín ngưỡng là một hình thái ý thức xã hội vừa bị quy định bởi tồn tại xã hội, vừa chịu ảnh hưởng của các hình thái ý thức xã hội khác.