Hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh EVFTA

Chuyên khảo phân tích Hoạt động xuất khẩu rau quả việt nam sang thị trường eu trong bối cảnh tham gia hiệp định thương, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Lê Thị Lan Hương
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thị Minh Ngọc
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh doanh thương mại
• Đề tài: Hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh tham gia Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Tình hình nghiên cứu
• 3. Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 5.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 5.2. Phương pháp xử lý thông tin
• 6. Kết cấu nội dung
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUẤT KHẨU RAU QUẢ TRONG BỐI CẢNH HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO
• 1.1. Cơ sở lý luận về xuất khẩu rau quả
• 1.1.1. Khái niệm xuất khẩu
• 1.1.2. Các hình thức xuất khẩu
• 1.1.3. Các hình thức phân phối hàng hóa xuất khẩu
• 1.1.4. Khái quát về xuất khẩu hàng rau quả
• 1.1.5. Đặc trưng trong xuất khẩu rau quả
• 1.1.6. Vai trò của hoạt động xuất khẩu rau quả
• 1.2. Cơ sở lý luận về hiệp định thương mại tự do
• 1.2.1. Khái niệm, đặc điểm của hiệp định thương mại tự do
• 1.2.2. Một số quy định chung thường gặp trong hiệp định thương mại tự do liên quan đến xuất khẩu sản phẩm rau quả
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu sản phẩm rau quả trong bối cảnh thực thi hiệp định thương mại tự do
• 1.3.1. Cam kết trong hiệp định thương mại tự do mà nước xuất khẩu và nước nhập khẩu là thành viên
• 1.3.2. Các yếu tố xuất phát từ nước nhập khẩu
• 1.3.3. Các yếu tố xuất phát từ nước xuất khẩu
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU RAU QUẢ VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG EU TRONG BỐI CẢNH THAM GIA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI EVFTA
• 2.1. Thực trạng xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang EU
• 2.1.1. Kim ngạch xuất khẩu theo năm
• 2.1.2. Hình thức xuất khẩu và phân phối rau quả xuất khẩu sang thị trường EU
• 2.1.3. Cơ cấu xuất khẩu theo chủng loại mặt hàng
• 2.1.4. Cơ cấu xuất khẩu theo thị trường
• 2.2. Hiệp định EVFTA và quy định của EVFTA đối với xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang thị trường EU
• 2.2.1. Hiệp định EVFTA
• 2.2.2. Quy định đối với xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang thị trường EU
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang thị trường EU
• 2.3.1. Nhóm yếu tố xuất phát từ Việt Nam
• 2.3.2. Nhóm yếu tố xuất phát từ EU
• 2.4. Đánh giá tình hình xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang thị trường EU
• 2.4.1. Kết quả đạt được
• 2.4.2. Hạn chế tồn tại
• 2.4.3. Nguyên nhân của hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU RAU QUẢ VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG EU TRONG BỐI CẢNH THAM GIA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO EVFTA ĐẾN NĂM 2025
• 3.1. Bối cảnh kinh tế xã hội, cơ hội, thách thức và định hướng xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang EU
• 3.1.1. Bối cảnh kinh tế xã hội
• 3.1.2. Cơ hội của Việt Nam xuất khẩu rau quả sang EU
• 3.1.3. Thách thức đối với Việt Nam xuất khẩu rau quả sang EU
• 3.1.4. Định hướng xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang EU
• 3.2. Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang EU
• 3.2.1. Về phía doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu
• 3.2.2. Về phía nhà nước
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 3
• PHỤ LỤC 4
• PHỤ LỤC 5
• PHỤ LỤC 6

Tóm tắt

I. Tổng quan về xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU trong bối cảnh EVFTA

Xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU đã trở thành một trong những lĩnh vực quan trọng trong hoạt động thương mại quốc tế. Hiệp định thương mại tự do EVFTA đã mở ra nhiều cơ hội cho các sản phẩm nông sản, đặc biệt là rau quả. Tuy nhiên, để tận dụng được những cơ hội này, Việt Nam cần phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường EU.

1.1. Tình hình xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU

Trong những năm gần đây, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang EU đã có sự tăng trưởng đáng kể. Năm 2021, kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt khoảng 1 tỷ USD, với nhiều mặt hàng chủ lực như thanh long, xoài, và dưa hấu. Tuy nhiên, thị phần của Việt Nam trong tổng kim ngạch nhập khẩu rau quả của EU vẫn còn khiêm tốn.

1.2. Cơ hội từ EVFTA cho xuất khẩu rau quả

EVFTA không chỉ giúp giảm thuế quan mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận thị trường EU. Các sản phẩm rau quả Việt Nam sẽ được hưởng lợi từ việc giảm thuế nhập khẩu, từ đó tăng khả năng cạnh tranh. Điều này mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.

II. Thách thức trong xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng cao là những rào cản lớn.

2.1. Tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm

EU có những quy định nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm và chất lượng sản phẩm. Các sản phẩm rau quả phải đáp ứng các tiêu chuẩn như GlobalGAP, HACCP. Điều này đòi hỏi các nhà sản xuất Việt Nam phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất.

2.2. Cạnh tranh từ các nước khác

Thị trường EU không chỉ có rau quả từ Việt Nam mà còn từ nhiều quốc gia khác như Thái Lan, Peru, và Chile. Sự cạnh tranh này tạo ra áp lực lớn cho các sản phẩm rau quả Việt Nam trong việc khẳng định vị thế và thương hiệu.

III. Phương pháp nâng cao chất lượng xuất khẩu rau quả Việt Nam

Để nâng cao chất lượng xuất khẩu rau quả, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp và giải pháp đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ. Việc cải thiện quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm là rất cần thiết.

3.1. Đầu tư vào công nghệ sản xuất

Việc áp dụng công nghệ hiện đại trong sản xuất rau quả sẽ giúp nâng cao chất lượng và năng suất. Các doanh nghiệp cần chú trọng vào việc áp dụng công nghệ sinh học và công nghệ thông tin trong quản lý sản xuất.

3.2. Tăng cường hợp tác quốc tế

Hợp tác với các tổ chức quốc tế và các nước có kinh nghiệm trong xuất khẩu rau quả sẽ giúp Việt Nam học hỏi và cải thiện quy trình sản xuất. Các chương trình đào tạo và chuyển giao công nghệ cũng cần được đẩy mạnh.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong xuất khẩu rau quả sang EU

Việc áp dụng các giải pháp thực tiễn trong xuất khẩu rau quả sẽ giúp Việt Nam tận dụng tốt hơn các cơ hội từ EVFTA. Các doanh nghiệp cần có chiến lược rõ ràng để tiếp cận thị trường EU.

4.1. Chiến lược marketing cho rau quả Việt Nam

Xây dựng thương hiệu và chiến lược marketing hiệu quả sẽ giúp sản phẩm rau quả Việt Nam nổi bật hơn trên thị trường EU. Các doanh nghiệp cần chú trọng vào việc quảng bá sản phẩm và tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng.

4.2. Phát triển chuỗi cung ứng bền vững

Phát triển chuỗi cung ứng bền vững từ sản xuất đến tiêu thụ sẽ giúp đảm bảo chất lượng sản phẩm và giảm thiểu rủi ro. Các doanh nghiệp cần hợp tác chặt chẽ với nông dân và các đối tác trong chuỗi cung ứng.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho xuất khẩu rau quả

Xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU trong bối cảnh EVFTA là một cơ hội lớn nhưng cũng đầy thách thức. Để thành công, cần có sự nỗ lực từ cả doanh nghiệp và chính phủ.

5.1. Định hướng phát triển xuất khẩu rau quả

Trong tương lai, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường xuất khẩu. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ cũng cần được tăng cường để giúp doanh nghiệp vượt qua khó khăn.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong xuất khẩu

Hợp tác với các tổ chức quốc tế và các nước trong lĩnh vực xuất khẩu rau quả sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 2021, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng rau quả của Việt Nam sang thị trường Liên minh Châu Âu (EU) đạt 150,73 triệu USD, ghi nhận mức tăng trưởng khoảng 3% so với năm 2020. Mặc dù EU là một trong những thị trường nhập khẩu nông sản có quy mô lớn nhất thế giới, tỷ trọng rau quả Việt Nam tại khối 27 quốc gia thành viên này mới chỉ chiếm 4,2% tổng giá trị xuất khẩu rau quả toàn ngành. Thị trường EU hiện đứng thứ 5 trong số 18 thị trường xuất khẩu rau quả chủ lực của Việt Nam, xếp sau Trung Quốc (53,7%), Hoa Kỳ (6,3%), Hàn Quốc (4,4%) và Nhật Bản (4,3%).

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết nghịch lý giữa tiềm năng cung ứng nông sản nhiệt đới phong phú của Việt Nam và thị phần khiêm tốn tại thị trường khó tính bậc nhất toàn cầu. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về thương mại rau quả trong bối cảnh hội nhập, phân tích thực trạng xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU giai đoạn 2017-2021, đánh giá tác động đa chiều từ khi Hiệp định EVFTA chính thức có hiệu lực từ ngày 01/08/2020, và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy xuất khẩu bền vững đến năm 2025.

Phạm vi nghiên cứu không gian tập trung vào dòng luân chuyển hàng hóa từ Việt Nam sang 27 quốc gia thành viên EU. Phạm vi thời gian kéo dài từ năm 2017 đến năm 2021 để bao hàm giai đoạn tiền EVFTA và hậu EVFTA, từ đó thiết lập định hướng đến năm 2025. Đối tượng nghiên cứu bao quát hơn 150 mặt hàng thuộc 3 phân nhóm mã HS chính: rau tươi và sơ chế (HS 07), quả tươi và sơ chế (HS 08), cùng rau quả chế biến (HS 20). Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa học thuật và thực tiễn cao, hỗ trợ hoạch định chiến lược gia tăng kim ngạch xuất khẩu và nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo và Mô hình thương mại quốc tế Heckscher-Ohlin (H-O). Theo các lý thuyết này, Việt Nam sở hữu lợi thế tự nhiên vượt trội về điều kiện thổ nhưỡng nhiệt đới, nguồn nước và nguồn lao động dồi dào, tạo tiền đề tối ưu hóa chi phí sản xuất các chủng loại trái cây nhiệt đới đặc sản sang các thị trường ôn đới như 27 quốc gia thành viên EU.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng khung phân tích tác động của Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (New-Generation FTA). Khác với các FTA truyền thống, mô hình này không chỉ phân tích sự cắt giảm thuế quan về mức 0% theo lộ trình 5 đến 10 năm mà còn tích hợp các yếu tố phi thương mại. Bốn khái niệm cốt lõi được định hình gồm:

• Rào cản kỹ thuật trong thương mại (TBT) về bao bì, quy cách đóng gói và nhãn mác.
• Biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS) với các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về mức dư lượng thuốc bảo vệ thực vật tối đa (MRLs).
• Quy tắc xuất xứ hàng hóa (Rules of Origin) gắn liền với giấy chứng nhận EUR.1.
• Chỉ dẫn địa lý (Geographical Indications - GI) nhằm bảo hộ các thương hiệu nông sản đặc sản vùng miền.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện và đáng tin cậy, được thu thập từ Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC Trade Map), Tổng cục Hải quan, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn, cùng Cục Thống kê Châu Âu (Eurostat).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ chuỗi số liệu của hơn 150 mặt hàng rau quả theo phân loại mã HS 8 số, thuộc 3 nhóm ngành HS 07, HS 08 và HS 20 xuất khẩu sang 27 thị trường thành viên EU trong giai đoạn 5 năm từ 2017 đến 2021. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có mục đích toàn diện (purposive comprehensive sampling), bảo đảm bao quát 100% các mặt hàng có giá trị thương mại phát sinh thực tế.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính kết hợp thống kê mô tả và so sánh chuỗi thời gian là vì phương pháp này cho phép đo lường chính xác biên độ biến động kim ngạch trước và sau mốc thời gian ngày 01/08/2020 khi EVFTA có hiệu lực. Việc phân tích cấu trúc thị trường và thị phần giúp nhận diện rõ nét những điểm nghẽn về chuỗi cung ứng và rào cản kỹ thuật mà các mô hình hồi quy đơn thuần khó bao quát hết.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kim ngạch xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU duy trì xu hướng tăng trưởng liên tục trong giai đoạn 2017-2021, đạt mốc 150,73 triệu USD vào năm 2021 (tăng 3% so với năm 2020). Dù vậy, tỷ trọng rau quả chỉ chiếm 7,8% tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU trong 11 tháng năm 2021, thấp hơn nhiều so với mặt hàng cà phê (chiếm 42,2%) và hạt điều (chiếm 33,0%).

Thứ hai, cơ cấu chủng loại xuất khẩu có sự mất cân đối rõ rệt. Nhóm quả tươi và sơ chế (HS 08) chiếm tỷ trọng áp đảo, trong khi nhóm rau tươi (HS 07) và rau quả chế biến (HS 20) chiếm tỷ lệ rất thấp. Riêng năm 2021, giá trị xuất khẩu quả chanh dẫn đầu với 54,7 triệu USD (chiếm 28,49% tổng giá trị rau quả tươi và sơ chế sang EU), tiếp theo là xoài đạt 25,18 triệu USD (11,42%), thanh long đạt 18,7 triệu USD (9,87%), dừa đạt 14,97 triệu USD (7,64%) và dứa đạt 10,1 triệu USD (5,2%). Nhóm 5 loại quả này đã chiếm tới 62,6% tổng cơ cấu quả tươi xuất khẩu.

Thứ ba, các hình thức xuất khẩu và kênh phân phối còn thụ động. Đa số doanh nghiệp thực hiện xuất khẩu gián tiếp thông qua các nhà nhập khẩu bán buôn trung gian tại Hà Lan, Pháp, Đức. Tỷ lệ hàng hóa thâm nhập trực tiếp vào các chuỗi siêu thị bán lẻ thực phẩm tiêu dùng cao cấp của EU chỉ ước tính dưới 15%.

Thứ tư, tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan từ EVFTA bị cản trở bởi các hàng rào phi thuế quan. Mặc dù thuế nhập khẩu đối với phần lớn rau quả tươi đã giảm về 0%, việc tuân thủ các quy định SPS về dư lượng hóa chất và chứng thư kiểm dịch thực vật vẫn là thách thức lớn nhất khiến nhiều lô hàng bị cảnh báo tại cửa khẩu EU.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ việc phần lớn doanh nghiệp Việt Nam có quy mô vừa và nhỏ (SMEs), thiếu tiềm lực tài chính để đầu tư đồng bộ công nghệ chiếu xạ, kho lạnh bảo quản (Cold Chain) và dây chuyền chế biến sâu. Thời gian vận chuyển đường biển từ 25 đến 35 ngày khiến rau quả tươi dễ suy giảm chất lượng, trong khi cước vận chuyển hàng không quá cao làm giảm năng lực cạnh tranh về giá bán.

So sánh với các công trình trước đây, kết quả nghiên cứu này củng cố nhận định của Warner Uiterwijk và Vũ Thục Linh (2016) về khoảng cách năng lực cung ứng của Việt Nam trước tiêu chuẩn EU. Đồng thời, nghiên cứu làm sâu sắc thêm các đánh giá của VEPR (2021) và nhóm tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Hoa, Đinh Công Hoàng (2020) khi chỉ ra rằng EVFTA tạo ra cú hích thuế quan mạnh mẽ nhưng hiệu quả thực thi bị suy giảm một phần do đứt gãy chuỗi cung ứng trong đại dịch Covid-19 vào quý 3 năm 2021 (tháng 8 và tháng 9 năm 2021 ghi nhận kim ngạch sụt giảm sâu trước khi hồi phục vào cuối năm).

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ đường thể hiện tăng trưởng kim ngạch 5 năm (2017-2021), biểu đồ tròn phân tích thị phần cơ cấu 5 loại quả chủ lực và bảng ma trận đối chiếu 150 dòng thuế HS với các quy chuẩn kỹ thuật SPS/TBT của EU.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, quy hoạch và chuẩn hóa vùng trồng chuyên canh đạt chuẩn quốc tế. Doanh nghiệp sản xuất cần liên kết chặt chẽ với các hợp tác xã nông nghiệp nhằm mở rộng diện tích canh tác đạt chứng nhận GlobalGAP, VietGAP và tiêu chuẩn hữu cơ (Organic). Mục tiêu cụ thể là giảm tỷ lệ lô hàng rau quả bị cảnh báo vi phạm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (SPS) xuống dưới 1% vào năm 2024. Đơn vị chủ trì thực hiện là Cục Bảo vệ thực vật phối hợp cùng chính quyền địa phương và các doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm.

Thứ hai, đẩy mạnh đầu tư công nghệ chế biến sâu và hoàn thiện hạ tầng logistics chuỗi lạnh (Cold Chain). Doanh nghiệp chế biến cần hiện đại hóa dây chuyền cấp đông nhanh (IQF), công nghệ sấy thăng hoa và chế biến nước ép cô đặc (mã HS 20) nhằm nâng cao giá trị gia tăng gấp 2 đến 3 lần so với sản phẩm thô. Mục tiêu nâng tỷ trọng nhóm hàng rau quả chế biến lên mức 30% tổng kim ngạch xuất khẩu sang EU vào năm 2025. Chủ thể thực hiện là khối doanh nghiệp xuất khẩu dưới sự hỗ trợ cơ chế vốn vay ưu đãi từ Bộ Công Thương và Ngân hàng Nhà nước.

Thứ ba, khai thác triệt để 39 chỉ dẫn địa lý (GI) được bảo hộ tự động trong EVFTA và quy tắc xuất xứ EUR.1. Doanh nghiệp cần phối hợp với Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) và Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) để xây dựng thương hiệu quốc gia cho các sản phẩm đặc sản như vải thiều Thanh Hà, xoài Cát Chu, thanh long Bình Thuận. Mục tiêu đạt 100% sản phẩm chủ lực xuất khẩu chính ngạch sang EU sử dụng chứng nhận xuất xứ mẫu EUR.1 giai đoạn 2023-2025.

Thứ tư, tái cơ cấu kênh phân phối và đẩy mạnh xúc tiến thương mại số. Các cơ quan đại diện thương mại Việt Nam tại EU cần hỗ trợ doanh nghiệp kết nối trực tiếp với các tập đoàn phân phối bán lẻ lớn tại Đức, Hà Lan, Pháp và Bỉ. Mục tiêu đưa ít nhất 20 nhãn hiệu rau quả Việt Nam xuất hiện trực tiếp trên quầy kệ các siêu thị lớn tại châu Âu trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu rau quả: Luận văn cung cấp cẩm nang chi tiết về 150 mã danh mục HS hàng hóa, bảng hướng dẫn các rào cản kỹ thuật SPS/TBT và giải pháp khai thác ưu đãi thuế quan 0% theo Hiệp định EVFTA, giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chiến lược thâm nhập thị trường EU.

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Vụ Thị trường Châu Âu - Châu Mỹ): Báo cáo cung cấp chuỗi dữ liệu thực chứng 2017-2021 làm căn cứ xây dựng chính sách quy hoạch vùng trồng, phát triển hệ thống logistics nông sản và điều chỉnh các chương trình xúc tiến thương mại quốc gia đến năm 2025.

Nhóm các tổ chức xúc tiến thương mại và hiệp hội ngành hàng (VCCI, Vinafruit): Tài liệu phân tích rõ cơ cấu thị trường 27 nước thành viên EU, đóng vai trò là cơ sở dữ liệu quan trọng để thiết kế các chương trình kết nối giao thương B2B và tập huấn nghiệp vụ cho cộng đồng doanh nghiệp hội viên.

Nhóm giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh doanh thương mại, Kinh tế quốc tế: Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp thu thập dữ liệu từ ITC Trade Map, ứng dụng lý thuyết thương mại quốc tế vào bối cảnh FTA thế hệ mới và mô hình nghiên cứu nông sản thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

EVFTA mang lại lợi thế cắt giảm thuế quan cụ thể nào cho rau quả Việt Nam sang EU?

Ngay khi có hiệu lực từ ngày 01/08/2020, EVFTA đã xóa bỏ thuế quan ngay lập tức cho 94% tổng số dòng thuế đối với rau quả tươi và chế biến (trước đây chịu thuế suất từ 6% đến 20%). Phần lớn các dòng thuế còn lại được xóa bỏ theo lộ trình 5 đến 7 năm, mang lại ưu thế cạnh tranh vượt trội về giá cho trái cây nhiệt đới Việt Nam so với các đối thủ chưa ký FTA với EU.

Mặt hàng quả tươi nào của Việt Nam chiếm kim ngạch xuất khẩu lớn nhất sang EU?

Quả chanh tươi và sơ chế giữ vị trí số một năm 2021 với kim ngạch đạt 54,7 triệu USD, chiếm 28,49% tổng giá trị rau quả tươi xuất khẩu sang thị trường EU. Tiếp theo là quả xoài đạt 25,18 triệu USD (chiếm 11,42%) và thanh long đạt 18,7 triệu USD (chiếm 9,87%), phản ánh nhu cầu tiêu thụ ổn định và ưa chuộng các loại quả nhiệt đới của người tiêu dùng 27 nước EU.

Rào cản kỹ thuật lớn nhất mà doanh nghiệp xuất khẩu rau quả sang EU phải đối mặt là gì?

Rào cản lớn nhất là các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật (SPS), cụ thể là mức dư lượng thuốc bảo vệ thực vật tối đa (MRLs) rất thấp. Năm 2021, dù kim ngạch đạt 150,73 triệu USD, một số lô hàng rau củ vẫn bị cảnh báo hoặc từ chối nhập khẩu do không đáp ứng đồng bộ chứng nhận GlobalGAP và thiếu hệ thống kiểm soát chất lượng từ gốc.

Làm thế nào để doanh nghiệp tận dụng cam kết bảo hộ chỉ dẫn địa lý (GI) trong EVFTA?

Doanh nghiệp cần liên kết với các vùng nguyên liệu đã được EU bảo hộ đương nhiên như vải Thanh Hà, bưởi Đoan Hùng, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử và xin cấp chứng nhận C/O mẫu EUR.1. Việc bảo hộ thương hiệu chỉ dẫn địa lý giúp giá trị thương phẩm của rau quả Việt tăng thêm từ 15% đến 25% khi phân phối tại các siêu thị châu Âu.

Xu hướng tiêu dùng rau quả tại thị trường EU giai đoạn 2023-2025 có gì đáng lưu ý?

EU đang đẩy mạnh Thỏa thuận Xanh (EU Green Deal) và chiến lược Từ trang trại đến bàn ăn (Farm to Fork), đòi hỏi sản phẩm phải giảm phát thải carbon, sử dụng bao bì tái chế và đạt chuẩn hữu cơ (Organic). Nhu cầu đối với nhóm hàng rau quả chế biến sẵn tiện lợi (mã HS 20) dự kiến tăng trưởng trên 5% mỗi năm, mở ra cơ hội lớn cho các sản phẩm nước ép và trái cây sấy khô.

Kết luận

• Tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU năm 2021 đạt 150,73 triệu USD, tăng trưởng 3% so với năm 2020 và chiếm tỷ trọng 4,2% toàn ngành.
• Cơ cấu mặt hàng nghiêng mạnh về quả tươi (HS 08) với 5 sản phẩm chủ lực (chanh, xoài, thanh long, dừa, dứa) chiếm trên 62,6% tổng giá trị xuất khẩu quả tươi.
• Hiệp định EVFTA mang lại ưu thế vượt trội với 94% dòng thuế về 0%, tuy nhiên các rào cản kỹ thuật SPS và đứt gãy logistics chuỗi lạnh vẫn là điểm nghẽn lớn.
• Hệ thống 4 giải pháp trọng tâm (chuẩn hóa vùng trồng GlobalGAP, nâng cao năng lực chế biến sâu HS 20, khai thác chỉ dẫn địa lý và đa dạng hóa kênh bán lẻ) là định hướng chiến lược đến năm 2025.
• Luận văn đã lấp đầy khoảng trống nghiên cứu thực chứng giai đoạn 2017-2021, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho cơ quan quản lý và doanh nghiệp xuất khẩu.

Đóng góp then chốt của công trình là hệ thống hóa toàn diện dữ liệu thương mại rau quả Việt Nam - EU trong giai đoạn bước ngoặt thực thi EVFTA. Để hiện thực hóa mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu rau quả sang EU vượt mốc 200 triệu USD vào năm 2025, các doanh nghiệp và cơ quan hữu quan cần khẩn trương phối hợp triển khai đồng bộ các giải pháp công nghệ và chuẩn hóa quy trình canh tác bền vững ngay từ hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hội nhập kinh tế quốc tế luôn là vấn đề tất yếu, được đặc biệt quan tâm bởi hầu hết tất cả các quốc gia trên thế giới, trong đó bao gồm cả Việt Nam. Điều này có tầm ảnh hưởng vô cùng lớn, quyết định đến mối quan hệ kinh tế, chính trị và xã hội của một quốc gia với quốc gia khác trong bối cảnh hội nhập toàn cầu. Hội nhập kinh tế quốc tế, khu vực diễn ra mạnh mẽ trong thời đại công nghệ số, cuộc cách mạng 4.0 bùng nổ cũng là lúc các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới được ra đời và ngày càng phát triển.

Tại Việt Nam, Hiệp định thương mại Tự do Việt Nam- Liên minh Châu Âu (EVFTA) chính là ví dụ điển hình cho FTA thế hệ mới đã được ký kết. Hiệp định EVFTA được khởi động đàm phán từ tháng 10/2010 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/08/2020 với phạm vi cam kết và mức độ tự do hóa sâu rộng, toàn diện hơn. Hiệp định này đã mang lại nhiều cơ hội mới trong quá trình thúc đẩy quan hệ thương mại giữa Việt Nam và khối Liên minh Châu Âu (EU) với 27 nước thành viên, không bao gồm Anh quốc. EU là một thị trường nhập khẩu rộng lớn và đầy tiềm năng cho nhiều nhóm hàng hóa từ các quốc gia khác nhau trên thế giới, bao gồm cả nhóm hàng rau quả.

Qua từng năm, EU luôn giữ lượng tiêu thụ lớn, ổn định hàng năm với rau quả tươi và sơ chế nhập khẩu và ngày càng gia tăng với rau quả chế biến trái mùa có nguồn gốc từ các quốc gia ngoài khu vực. Trong khi đó, rau quả vốn là thế mạnh của nước ta- một quốc gia với xuất phát điểm là một nước nông nghiệp có lực lượng lao động dồi dào, dày dặn kinh nghiệm trong hoạt động trồng trọt, sản xuất nông lâm. Rau quả xuất khẩu sang EU được đánh giá sẽ hưởng nhiều lợi ích từ EVFTA mang lại. Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội rộng mở, rau quả Việt Nam xuất khẩu sang thị trường này càng phải đối mặt với nhiều hơn những khó khăn, thách thức về yêu cầu cao, chặt chẽ của thị trường tiêu dùng EU, nhất là các vấn đề liên quan đến tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc xuất xứ,… hay các quy định mới về sở hữu trí tuệ, phát triển bền vững,… được đặt ra trong Hiệp định EVFTA.

Trong khi đó, hoạt động sản xuất và xuất khẩu rau quả Việt Nam vẫn còn tồn tại nhiều mặt hạn chế 2 như thị phần xuất khẩu thấp, giá trị gia tăng sản phẩm xuất khẩu chưa cao, dư lượng hóa chất độc hại chưa tuân thủ quy định,… gây khó khăn trong quá trình xuất khẩu và thâm nhập vào thị trường EU. Do vậy, bản thân DN trong nước và các cơ quan chức năng liên quan tại Việt Nam cần nhanh chóng đưa ra giải pháp khắc phục nhằm đảm bảo đáp ứng tốt nhất các yêu cầu khắt khe của thị trường đầy khó tính này. Xuất phát từ những lý do trên, tác giả quyết định lựa chọn đề tài: “ Hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh tham gia Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA “ làm đề tài luận văn thạc sỹ ngành Kinh doanh thương mại của mình. Việc phân tích và đánh giá hoạt động xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh tham gia Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA là vô cùng quan trọng, cần thiết ở thời điểm hiện tại.

Tác giả hy vọng sẽ tìm ra giải pháp mang lại hiệu quả và tính khả thi cao nhằm thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa hoạt xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU trong thời gian tới. Tình hình nghiên cứu Tính đến thời điểm tác giả nghiên cứu đề tài này, trước đây đã có rất nhiều các bài nghiên cứu khác cả trong và ngoài nước liên quan đến Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA, về hoạt động xuất khẩu nông sản nói chung và rau quả Việt Nam nói riêng sang thị trường EU hay về tác động của EVFTA đến hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam. Điều này chứng tỏ vấn đề xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường các quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu đang ngày càng được quan tâm, trở thành đề tài nóng hổi trên các diễn đàn thông tin. Liên quan đến vấn đề này, có một số nghiên cứu cụ thể như sau: Tác giả Warner Uiterwijk, Globally Cool, Leeuwarden, Hà Lan và chuyên gia trong nước Vũ Thục Linh (2016) trong “Báo cáo thị trường rau quả EU” , thuộc dự án hỗ trợ chính sách thương mại và đầu tư của Châu Âu (MUTRAP) đã chỉ ra thực trạng xuất khẩu rau quả của Việt Nam nói chung cùng với những phân tích về đặc điểm thị trường rau quả của EU và đưa ra những quy định bắt buộc của thị trường rau quả tại EU.

Từ đó, các tác giả phân tích được vấn đề về khoảng cách giữa năng lực 3 cung ứng của thị trường rau quả Việt Nam với nhu cầu của thị trường EU, đưa ra đánh giá chung về cơ hội Việt Nam có thể tận dụng khi xuất khẩu nhóm hàng này.Nguyễn Thị Quỳnh Hoa và TS. Đinh Công Hoàng (05/2020) trong bài viết “Phát triển xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam sang thị trường Liên minh Châu Âu: Thực trạng và một số khuyến nghị chính sách “ đăng trên Tạp chí nghiên cứu số 47 của NXB Nghiên cứu công nghiệp và thương mại- Viện nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông đã nghiên cứu thực trạng xuất khẩu rau quả sang EU giai đoạn 2015-2019. Từ đó, tiếp tục phân tích những hạn chế khó khăn còn tồn tại và chỉ ra nguyên nhân xuất phát từ cả hai phía Việt Nam và EU cho những vấn đề này. Dựa trên những đánh giá đó, tác giả tiếp tục đề xuất được 8 biện pháp nhằm phát triển xuất khẩu bền vững nhóm hàng rau quả sang thị trường EU bao gồm: “(1)Đổi mới nhận thức và tư duy của nhà quản lý, hoạch định chính sách; (2)Tích cực tham gia các Hiệp định FTA thế hệ mới; (3)Phát triển nguồn cung và chuỗi cung ứng bền vững; (4)Chuyển dịch cơ cấu mặt hàng rau quả xuất khẩu theo hướng nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng; (5)Đa dạng hóa thị trường tiềm năng mới, phát triển thị trường ngách trong EU; (6)Tăng cường xúc tiến thương mại, cung cấp thông tin và dự báo thị trường EU; (7)Phát triển cơ sở hạ tầng, logistic, vận chuyển,.; (8)Đảm bảo cân bằng giữa tăng trưởng xuất khẩu và bảo vệ môi trường, giải quyết các vấn đề xã hội”.

Nguyễn Hoàng Long (29/07/2020), Đại học Thương mại với bài viết “Một số tác nhân tác động đến xuất khẩu rau quả Việt Nam EU khi Hiệp định thương mại tự do liên minh Châu Âu- Việt Nam được triển khai” đăng trên Tạp chí công thương số 10 đã dựa trên những dữ liệu thứ cấp về sự phát triển các lực lượng tham gia, yếu tố tác động và phân tích môi trường xuất nhập khẩu nhóm hàng rau quả giữa EU và Việt Nam trong giai đoạn 5 năm 2014-2018 kết hợp với những cam kết chủ yếu trong Hiệp định thương mại tự do EVFTA, tác giả nhận diện và kỳ vọng mức tác động của 3 nhóm tác nhân bao gồm: “(1) Nhóm cam kết trong EVFTA và các quy định quản lý nhập khẩu rau quả EU; (2) Trạng thái nhu cầu thị trường và tiềm năng xuất nhập khẩu rau quả của EU; (3) Khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh và sản xuất- cung ứng xuất khẩu nhóm hàng rau quả”. Từ đó, các giải pháp nhằm phát triển xuất khẩu bền vững rau quả của Việt Nam sang EU được đề xuất. 4 Hai tác giả Nguyễn Tiến Hoàng và Trịnh Thùy Ngân (12/2020) với bài viết “ Impact of EVFTA on the exportation of Vietnamese agricultural products to the EU market” trong cuốn Journal of International Economics and Management tập 21 đã áp dụng mô hình nghiên cứu định lượng SMART để phân tích, đánh giá tác động của việc cắt giảm/ xóa bỏ thuế quan trong EVFTA đối với hoạt động xuất khẩu hàng hóa nông sản Việt Nam bao gồm 4 nhóm sản phẩm mã HS 04, HS 08, HS 09 và HS 20 sang thị trường EU với năm cơ sở so sánh là 2018. Kết quả đầu ra SMART cho thấy EVFTA có tác động tích cực đến hoạt động xuất khẩu nông sản Việt Nam.

Dựa theo đó, các tác giả đưa ra khuyến nghị các giải pháp cho nhà nước và DN trong nước nhằm đẩy mạnh xuất khẩu mặt hàng nông sản sang thị trường EU. Tại “Tọa đàm xuất khẩu rau quả sang EU”, 26/10/2021, tác giả Ngọc Hân có đề cập Tham tán nông nghiệp tại EU, ông Trần Văn Công đánh giá EU là thị trường nhập khẩu rau quả có quy mô lớn nhất thế giới. Ông khằng định đây là thị trường tiềm năng cho rau quả Việt Nam. Trong báo cáo “ One-year Implementation of European Union-Vietnam Free Trade Agreement (EVFTA): Impacts on the Vietnamese Economy and Policy Formation” , 12/2021, do Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách Việt Nam (VEPR) soạn thảo với sự hỗ trợ của các cá nhân và tổ chức liên quan khác đã phân tích, đánh giá tác động của EVFTA đến hoạt động xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường EU (bao gồm cả nhóm ngành nông, lâm, thủy sản) sau một năm hiệp định này chính thức có hiệu lực trong bối cảnh đại dịch Covid-19 bùng nổ mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu.

Từ đó, nhóm tác giả nghiên cứu đề xuất các khuyến nghị. Như vậy, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về thực trạng xuất khẩu, các tác động, cơ hội và thách thức của Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA mang lại đối với hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU. Ngoài ra, chúng ta có thể thấy còn rất nhiều các bài nghiên cứu khác liên quan đến tình hình xuất khẩu nông sản nói chung của Việt Nam sang thị trường EU khi Hiệp định EVFTA được triển khai. Tuy nhiên, về thời gian nghiên cứu, các nghiên cứu này mới chỉ tập trung vào những thời điểm trước khi EVFTA chính thức có hiệu lực, kết quả chủ yếu mang tính chất đánh giá và dự báo trong tương lai nếu EVFTA được thực 5 thi, mà chưa có bài nghiên cứu nào tập trung phân tích được thực trạng xuất khẩu rau quả Việt Nam sang EU giai đoạn 2017-2021, bao gồm cả quãng thời gian trước và sau khi Hiệp định EVFTA chính thức có hiệu lực kể từ ngày 01/ 08/2020.