Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ CỦA LUẬT SƯ 1. KHÁI NIỆM TRỢ GIÚP PHÁP LÝ Thuật ngữ "trợ giúp pháp lý" có nguồn gốc từ tiếng Anh là "legal aid" được sử dụng phổ biến trên thế giới từ giữa thế kỷ 20. Theo đó "legal aid" được dịch ra tiếng Việt với nhiều tên gọi và thuật ngữ khác nhau. Theo Từ điển Anh - Việt của tác giả Lê Khả Kế, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1997 thì "legal aid" có nghĩa là "trợ cấp pháp lý".
Trong Từ điển pháp luật Anh - Việt, Nhà xuất bản Thế giới do Nguyễn Thành Minh chủ biên, 1998 thì "legal aid" trong cụm từ "legal aid schem" (kế hoạch bảo trợ tư pháp) có nghĩa là "bảo trợ tư pháp". Trong một số tài liệu khác còn dịch là "hỗ trợ pháp luật", "hỗ trợ pháp lý" hoặc "hỗ trợ tư pháp". Từ điển Anh - Việt, Viện Ngôn ngữ học, Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia (Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1999) không đưa ra thuật ngữ chung bằng tiếng Việt về cụm từ "legal aid" mà diễn giải nghĩa của thuật ngữ này bằng tiếng Việt là "lấy tiền từ công quỹ để trả chi phí cho việc cố vấn hoặc làm đại diện pháp lý". Thuật ngữ "trợ giúp pháp lý" là một cụm từ ghép "trợ giúp" và "pháp lý".
Theo Từ điển tiếng Việt, thì "trợ giúp" được hiểu là "giúp đỡ" [44, tr. 767], pháp lý tức là "nguyên lý về pháp luật" [44, tr. Theo Từ điển Từ và Ngữ Việt Nam, thì "trợ giúp" là góp sức hoặc góp tiền cho một người hoặc vào một việc chung, giúp làm hộ mà không lấy tiền công, còn "pháp lý" là "nguyên lý của pháp luật" [24, tr. Theo Đại Từ điển tiếng Việt, thì "trợ giúp" được hiểu là "sự giúp đỡ, bảo trợ, hỗ trợ, giúp cho ai việc gì, đem lại cho ai cái gì, lúc khó khăn, đang lúc cần đến", thuật ngữ "pháp lý" được hiểu là lý lẽ, lẽ phải theo pháp luật, nói một cách khái quát pháp lý là lý luận; theo Từ điển Luật học, Nxb Từ điển Bách khoa - Nxb Tư pháp, 2006, thì pháp lý 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là những khía cạnh, phương diện khác nhau của đời sống pháp luật của một quốc gia, "pháp lý" chỉ những lý lẽ, lẽ phải theo pháp luật, giá trị pháp lý bắt buộc từ một sự việc, hiện tượng xã hội, những nguyên lý, phạm trù, khái niệm lý luận về pháp luật [45, tr.
Do vậy, dù là "giúp đỡ", "bảo trợ" hay "hỗ trợ" cũng có thể được hiểu là "trợ giúp". Ở đây trợ giúp được hiểu là sự giúp đỡ cho ai đó đang gặp khó khăn, nhằm làm giảm bớt khó khăn về một vấn đề mà họ đang cần và cái họ đang cần ở đây là pháp lý. Như vậy, có nhiều cách gọi khác nhau có cùng nghĩa với thuật ngữ "trợ giúp pháp lý" nhưng thuật ngữ "trợ giúp pháp lý" có nghĩa chung nhất, rõ nhất nêu bật được sự giúp đỡ, hỗ trợ đối với những trường hợp có khó khăn về mặt pháp lý. Ở Việt Nam, thuật ngữ "trợ giúp pháp lý" được sử dụng trong các tài liệu nghiên cứu từ năm 1995, bắt đầu từ Đề án nghiên cứu về hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam của Bộ Tư pháp.
Đến năm 1996, thuật ngữ "trợ giúp pháp lý" được sử dụng trong Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ "Mô hình tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý, phương hướng thực hiện trong điều kiện hiện nay" của Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp. Năm 1997, thuật ngữ này được sử dụng trong Quyết định số 734/TTg ngày 06/9/1997 của Thủ tướng Chính phủ về việc thành lập tổ chức trợ giúp pháp lý cho người nghèo và đối tượng chính sách. Tiếp đó, các văn bản pháp luật hướng dẫn thực hiện Quyết định 734/TTg và một số văn bản pháp luật thuộc lĩnh vực khác cũng đề cập đến thuật ngữ "trợ giúp pháp lý" như Pháp lệnh Luật sư năm 2001, Quy tắc đạo đức nghề nghiệp luật sư ban hành kèm theo Quyết định số 356b/2002/QĐ-BTP ngày 05/8/2002 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp… Ngoài ra, trong nhiều văn bản, chính sách khác của Nhà nước đã nhắc đến thuật ngữ "Trợ giúp pháp lý". Đặc biệt, tại Điều 3, Luật Trợ giúp pháp lý được Quốc hội thông qua ngày 29/6/2006, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2007 đã đưa ra khái niệm về trợ giúp pháp lý như sau: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật này, giúp người được trợ giúp pháp lý bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; góp phần vào việc phổ biến, giáo dục pháp luật, bảo vệ công lý, bảo đảm công bằng xã hội, phòng ngừa, hạn chế tranh chấp và vi phạm pháp luật [35].
Đồng thời, qua tham khảo một số khái niệm về trợ giúp pháp lý của một số nước trên thế giới, có thể thấy đa số các nhà quản lý cũng như các nhà xây dựng pháp luật đều đưa ra khái niệm về trợ giúp pháp lý trên cơ sở lý luận về dân chủ, nhân quyền và bảo đảm quyền con người, họ cho rằng trợ giúp pháp lý chính là một biện pháp bảo đảm tư pháp dành cho nhóm người yếu thế trong xã hội không có điều kiện tiếp cận và sử dụng pháp luật, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình theo quy định của pháp luật. Tuy về ngữ nghĩa, nội dung và cách biểu đạt của mỗi quốc gia khác nhau nhưng trên cơ bản khái niệm về trợ giúp pháp lý đều hàm chứa tính chất chung của trợ giúp pháp lý là hoạt động mang tính kinh tế, xã hội và nhân đạo. Với những phân tích về nội hàm thuật ngữ "trợ giúp pháp lý" nêu trên, trợ giúp pháp lý có một số thuộc tính như sau: - Trợ giúp pháp lý là một loại hình dịch vụ pháp lý đặc thù. Trợ giúp pháp lý mang những đặc điểm chung của một loại hình dịch vụ pháp lý (về chủ thể thực hiện, do những người có trình độ am hiểu pháp luật thực hiện; về mục đích, đối tượng: đáp ứng nhu cầu cần giúp đỡ về pháp luật của một bộ phận người dân; về nội dung dịch vụ cung cấp: pháp luật; về quy trình thực hiện: trên cơ sở các quy định của pháp luật).
Tuy nhiên, trợ giúp pháp lý có tính đặc thù, đó là: chủ thể thực hiện bao gồm Nhà nước và xã hội, trong đó Nhà nước giữ vai trò nòng cốt tổ chức thực hiện; về mục đích, đối tượng: giúp đỡ về pháp luật cho những người có hoàn cảnh đặc biệt không đủ khả năng để 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử dụng các dịch vụ pháp lý thông thường như: người nghèo, người có công với cách mạng, người khuyết tật, trẻ em, người già cô đơn không nơi nương tựa…; về nội dung dịch vụ cung cấp: giúp đỡ về pháp luật thông qua các hình thức như tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng, giúp đỡ thực hiện các công việc liên quan đến thủ tục hành chính, giải quyết khiếu nại…; về quy trình thực hiện: trên cơ sở các nguyên tắc và quy định của pháp luật, nhằm bảo đảm chất lượng và mục đích của nó là giúp đỡ, hỗ trợ mà không phải là cung cấp dịch vụ có tính chất ngang giá; miễn hoặc giảm phí). Tính chất đặc thù của trợ giúp pháp lý thể hiện rõ nét nhất đó là trợ giúp pháp lý không phải là dịch vụ pháp lý có tính chất ngang giá, thỏa thuận giữa chủ thể cung cấp và đối tượng cung cấp mà nó có mục đích giúp đỡ, hỗ trợ cho những người có hoàn cảnh đặc biệt (không có khả năng tiếp cận với dịch vụ pháp lý có thu phí) tiếp cận và sử dụng pháp luật để nâng cao nhận thức pháp luật, tự bảo vệ hoặc được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp nhằm bảo đảm công bằng trong tiếp cận pháp luật giữa nhóm người này với những người khác có điều kiện kinh tế trong xã hội. Vì vậy, so với dịch vụ pháp lý chung, trợ giúp pháp lý có đối tượng, phạm vi, lĩnh vực pháp luật trợ giúp, tổ chức, người thực hiện hẹp hơn. Ở Việt Nam, cách tiếp cận của Luật Trợ giúp pháp lý về khái niệm trợ giúp pháp lý cũng phù hợp với tính chất của hoạt động này trong lịch sử hình thành và phát triển trợ giúp pháp lý trên thế giới.
Đó là giúp đỡ cho những đối tượng yếu thế trong xã hội (chủ yếu về kinh tế) tiếp cận với dịch vụ pháp lý để nâng cao nhận thức pháp luật và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Đồi thời, cũng thể hiện rõ đặc thù của trợ giúp pháp lý ở Việt Nam. Hoạt động trợ giúp pháp lý mở rộng và vươn tới không chỉ người nghèo mà còn đối với người có công với cách mạng, người dân tộc thiểu số thường trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, người già cô đơn, người tàn tật, trẻ em không nơi nương tựa, người được trợ giúp pháp lý theo các Điều ước 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Những vụ việc về tố tụng (hình sự, dân sự, lao động, đất đai…) liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp và thiết thực của người nghèo và đối tượng chính sách nhưng họ không có luật sư đại diện, bào chữa để bảo vệ hoặc trong những vụ việc do cơ quan, cán bộ nhà nước giải quyết chưa thỏa đáng, có vi phạm pháp luật làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân đã được trợ giúp pháp lý thông qua nhiều hình thức.
Ngoài ra, trợ giúp pháp lý ở Việt Nam còn có điểm đặc thù khác là kiến nghị thi hành pháp luật (gồm: kiến nghị giải quyết vụ việc trợ giúp pháp lý, kiến nghị công vụ và kiến nghị sửa đổi, bổ sung, ban hành mới văn bản pháp luật). Đối tượng thụ hưởng dịch vụ pháp lý miễn phí không phải trả bất kỳ một khoản lệ phí nào, kể cả lệ phí giấy tờ khi yêu cầu trợ giúp và thuê luật sư. Các chi phí sẽ do ngân sách Nhàn ước bảo đảm hoặc được huy động trong cộng đồng, sự hỗ trợ của các tổ chức nước ngoài và quốc tế thông qua các Dự án hoặc Quỹ Trợ giúp pháp lý Việt Nam.