CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG TIẾP CÔNG DÂN TẠI ỦY BAN NHÂN DÂN XÃ 1. Một số vấn đề lý luận về hoạt động tiếp công dân tại Ủy ban nhân dân xã 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm tiếp công dân Tiếp là một động từ chỉ hành động gặp và chuyện trò (với người đến với mình); tiếp chuyện, tiếp đón đối với người đến gặp mình [12].
Công dân là một danh từ chỉ cá nhân hay con người cụ thể, có năng lực pháp luật và năng lực hành vi, có các quyền và nghĩa vụ được quy định trong pháp luật của một quốc gia. Ở Việt Nam, Công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam, quy định tại Điều 17, Hiến pháp 2013 [2]. Theo Khoản 1, Điều 2 Luật TCD 2013, khái niệm TCD là: “việc cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân theo quy định đón tiếp công dân để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của họ; giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật”. Tuy nhiên, trong thực tế, việc TCD không chỉ dừng lại ở việc đón tiếp, lắng nghe để tiếp nhận KN, TC, KNgh, PA của công dân mà còn bao gồm các công việc khác có liên quan như: giải thích, hướng dẫn, tiếp nhận, giải quyết các thủ tục hành chính có liên quan đến tổ chức, cá nhân và các công việc khác thuộc trách nhiệm của mình quản lí hoặc thực hiện [4].
Theo Khoản 1, Điều 2 Luật Khiếu nại 2011, khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật Khiếu nại quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người 8 có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình [3]. Theo Khoản 1, Điều 2 Luật Tố cáo 2018, khái niệm tố cáo là việc công dân thực hiện theo thủ tục do Luật tố cáo quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức. Theo đó, tố cáo được chia làm 02 loại: Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ, công chức, viên chức trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ là việc công dân báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ, công chức, viên chức trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ; Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực là việc công dân báo cho cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào đối với việc chấp hành quy định pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực [5]. Theo Khoản 2, Điều 2 Luật TCD 2013, kiến nghị, phản ánh được hiểu là việc công dân cung cấp thông tin, trình bày ý kiến, nguyện vọng của mình và đề xuất các giải pháp với cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền về những vấn đề liên quan đến việc thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước cùng với công tác quản lý trong các lĩnh vực đời sống xã hội thuộc trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân đó [4].
Khái niệm tiếp công dân tại Ủy ban nhân dân xã Điều 15, Luật Tiếp công dân 2013 quy định cụ thể việc tiếp công dân ở xã, phường, thị trấn như sau: “Việc tiếp công dân của cấp ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn được thực hiện tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn (gọi chung là Ủy ban nhân dân cấp xã). Chủ 9 tịch Ủy ban nhân dân cấp xã trực tiếp phụ trách công tác tiếp công dân ở cấp xã và thực hiện các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật” [4]. Như vậy, TCD tại Ủy ban nhân dân xã là việc UBND xã giao nhiệm vụ cho cán bộ, công chức làm nhiệm vụ TCD để đón tiếp, lắng nghe, tiếp nhận KN, TC, KNgh, PA của công dân; giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện KN, TC, KNgh, PA, cũng như giải thích, hướng dẫn, tiếp nhận, giải quyết các thủ tục hành chính có liên quan thuộc trách nhiệm quản lí của UBND xã [18]. Hoạt động TCD là hoạt động giao tiếp được được thực hiện thường xuyên, đều đặn, ổn định, diễn ra giữa cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có trách nhiệm TCD và người dân để kịp thời tiếp nhận, thụ lí và giải quyết những KN, TC, KNgh, PA [19].
Tóm lại, hoạt động TCD tại UBND xã có thể được hiểu là hoạt động tiếp xúc, trao đổi diễn ra giữa UBND xã với nhân dân để kịp thời ghi nhận và giải quyết những KN, TC, KNgh, PA và các thủ tục hành chính có liên quan thuộc trách nhiệm quản lí của UBND xã. TCD là khâu đầu trong quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo, góp phần thúc đẩy việc giải quyết có hiệu quả KN, TC của công dân, qua đó, bảo vệ lợi ích của tập thể, quyền và lợi ích hợp pháp chính đáng của công dân. Đồng thời, tiếp nhận và xử lí KNgh, PA nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, từ đó, củng cố mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước [17]. Xuất phát từ tầm quan trọng của công tác tiếp dân, trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách và pháp luật về công tác này nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân, củng cố niềm tin và tăng cường mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước.
Sự tham gia của công dân vào hoạt động quản lí nhà nước là việc công dân quan tâm, can dự vào hoạt động quản lí nhà nước, nhằm đảm bảo hoặc thực hiện quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể, cá nhân. Mức độ tham gia của công dân vào hoạt 10 động quản lý nhà nước được xác định gồm bốn mức độ: Thứ nhất, về thông tin (quyền tiếp cận thông tin): chính quyền cung cấp cho công dân các thông tin về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quyết toán ngân sách địa phương hằng năm, dự án công trình đầu tư, việc quản lí và sử dụng các loại quỹ, thường là thông tin một chiều từ phía chính quyền đến công dân, công dân có ít sự phản hồi lại. Thứ hai, về tham vấn (quyền được bày tỏ ý kiến về các vấn đề cơ bản): người dân được tham gia đóng góp ý kiến các vấn đề tại địa phương, tham gia vào quá trình phân tích và sử dụng thông tin đó. Thứ ba, về cộng tác (quyền được bàn và biểu quyết về các vấn đề ở cơ sở để cấp có thẩm quyền quyết định): công dân tham gia cùng với chính quyền thực hiện các nội dung chương trình, dự án, công trình đầu tư xây dựng tại địa phương và không tham gia vào quá trình xây dựng các quy định, hoạch định chính sách và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của chính quyền địa phương.
Thứ tư, về tự quyết (quyền được bàn và quyết định trực tiếp về các vấn đề cơ sở): công dân bàn, quyết định trực tiếp và tự tổ chức thực hiện các công việc của địa phương [11, tr. Có thể thấy, việc công dân tham gia vào quản lí nhà nước tương tự như việc công dân kiến nghị, phản ánh trong hoạt động TCD. Hoạt động tham gia vào quản lý nhà nước của người dân có thể được thực hiện thông qua công tác tiếp dân. Sau khi công dân được tiếp cận thông tin qua công tác tuyên truyền thì các quyền tham vấn, cộng tác và tự quyết đều có thể thực hiện thông qua hoạt động TCD.
Ngoài ra, công dân có thể thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo thông qua hoạt động TCD. Cán bộ, công chức làm nhiệm vụ tiếp dân trực tiếp tiếp nhận khiếu nại, tố cáo để xem xét, ra quyết định giải quyết khiếu nại, kết luận giải quyết tố cáo, quyết định xử lý tố cáo theo đúng thẩm quyền và trình tự, thủ 11 tục mà pháp luật hiện hành quy định. Tiếp nhận các khiếu nại, tố cáo của công dân thúc đẩy tinh thần trách nhiệm trong mối quan hệ giữa Nhà nước đối với Nhân dân và góp phần khơi dậy tiềm năng, trí tuệ của Nhân dân khi tham gia các nhiệm vụ chính trị chung của Đảng và Nhà nước [21]. Đặc điểm của hoạt động tiếp công dân tại Ủy ban nhân dân xã UBND xã là cấp cuối cùng trong hệ thống quản lý nhà nước nói chung và hệ thống quản lý hành chính nhà nước nói riêng với vị trí và vai trò đặc thù của UBND xã là nơi gần dân, sát dân nhất và là cầu nối giữa Nhân dân ở cơ sở với chính quyền cấp trên, hoạt động tiếp công dân tại UBND xã cho thấy một số đặc điểm sau : Thứ nhất, việc thực hiện hoạt động tiếp công dân tại UBND xã sẽ được diễn ra tại trụ sở UBND xã.
Việc bố trí nơi tiếp dân tại trụ sở nơi làm việc của UBND xã tùy thuộc vào điều kiện của từng địa phương nhưng vẫn phải đáp ứng yêu cầu về địa điểm TCD theo quy định pháp luật. UBND xã bảo đảm nơi TCD khang trang, thuận tiện, tốt nhất có phòng tiếp công dân riêng, có trang bị phương tiện và các điều kiện làm việc cần thiết khác phục vụ cho việc TCD [18]. Thứ hai, chủ thể thực hiện hoạt động TCD tại UBND xã là công dân và Chủ tịch UBND xã cũng như công chức được giao nhiệm vụ TCD. Quá trình thực hiện hoạt động TCD là quá trình tương tác, tiếp xúc, trao đổi giữa người thi hành công vụ của UBND xã với công dân khi giải quyết công việc theo thẩm quyền, chức năng, nhiệm vụ được giao để tiếp nhận các yêu cầu, thông tin phản hồi từ công dân đến với cơ quan nhà nước và giải quyết các yêu cầu, xử lí thông tin theo quy định của pháp luật.