LỜI MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) trải qua nhiều thời kỳ và đã trở thành phƣơng thức thanh toán không thể thiếu tại nhiều quốc gia phát triển trên thế giới và chiếm khoảng 90% tổng số giao dịch trong ngày. Thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) với những ƣu điểm về sự nhanh chóng, tiện lợi, an toàn, hiệu quả, giảm bớt chi phí cho các chủ thể tham gia đã giúp đẩy nhanh việc tập trung và phân bổ các dòng vốn trong nền kinh tế, góp phần hạn chế đƣợc các giao dịch không hợp pháp, ngoài ra còn giúp cho NHNN điều tiết và giám sát lƣợng tiền đi vào lƣu thông, từ đó có giải pháp phù hợp để tác động vào nền kinh tế. Tuy nhiên, tính đến hiện nay thì còn nhiều ngƣời dân tại Việt Nam đang sử dụng quá nhiều tiền mặt.
Nguyên nhân do thói quen, tâm lý và nhận thức của các cá nhân trong việc xem tiền mặt là một công cụ đƣợc ƣu tiên hàng đầu trong việc thanh toán. Các thủ tục mở tài khoản, đổi mã pin, sử dụng thẻ,. chƣa thật sự tiện lợi đối với nhiều ngƣời. Ngoài ra, hạ tầng thanh toán số của các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam chƣa đồng bộ và thiếu sự nhất quán.
Hệ thống thanh toán còn nhiều mặt hạn chế bởi tốc độ phát triển, tính đa dạng về dịch vụ, thời gian xử lý giao dịch chậm chƣa thật sự thu hút đƣợc nhiều khách hàng sử dụng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt,…. Nhƣ vậy, có một sự phát triển chƣa đồng điều khi mà nền kinh tế tăng trƣởng mạnh mẽ nhƣng phƣơng tiện thanh toán số lại khá chậm. Thực trạng trên thực sự là một khó khăn đối với nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt khi lĩnh vực tài chính Ngân hàng tại Việt Nam đang trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Xuất phát từ tình hình thực tế và tính cấp thiết của những vấn đề nêu trên, việc hoàn thiện dịch vụ thanh toán KDTM là điều cần thiết.
Do đó, em đã chọn đề tài “Hoạt Động Thanh Toán Không Dùng Tiền Mặt Đối Với Khách Hàng Cá Nhân Tại Các Ngân Hàng Thƣơng Mại Việt Nam” để làm luận văn. MỤC TIÊU ĐỀ TÀI 2.1 Mục tiêu tổng quát Nghiên cứu đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam.2 Mục tiêu cụ thể • Khái quát hoá các vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. • Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động TTKDTM đối với khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam hiện nay. • Đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động thanh toán KDTM đối với khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam trong thời gian tới.
CÂU HỎI NGHIÊN CỨU • Các vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam bao gồm những gì? • Thực trạng của việc thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam hiện nay nhƣ thế nào? • Cần thực hiện những giải pháp gì nhằm hoàn thiện hoạt động thanh toán KDTM đối với khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam trong thời gian tới? 4. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU • Đối tƣợng nghiên cứu: Hoạt động thanh toán KDTM đối với khách hàng cá nhân tại các NHTM Việt Nam. • Phạm vi nghiên cứu: 2 - Về không gian: Đƣợc thực hiện tại các NHTM, cụ thể là Vietcombank, BIDV, Agribank, Vietinbank, Techcombank, Sacombank, VPBank, MB Bank, ACB, SHB. Đây là 10 NHTM có vốn điều lệ lớn nhất chiếm khoảng 65% tổng vốn điều lệ của 29 ngân hàng theo thống kê hiện nay.
Điều này chứng tỏ các NHTM trên có năng lực cạnh tranh cao, có sức chống chịu trƣớc các biến động của thị trƣờng, tránh đƣợc các rủi ro trong hoạt động ngân hàng và có cơ hội tăng trƣởng tốt hơn. - Về thời gian: Số liệu thứ cấp đƣợc thu thập để đánh giá thực trạng TTKDTM giai đoạn 2018 – 2020. Số liệu sơ cấp đƣợc thu thập qua khảo sát khách hàng từ 09/09/2021 đến 09/12/2021. Bảng 1: Danh sách hệ thống NHTM Việt Nam STT TÊN VIẾT TẮT TÊN NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1 AGR Ngân Hàng Nông Nghiệp & Phát Triển Nông Thôn Việt Nam 2 BID Ngân hàng TMCP Đầu tƣ và Phát triển Việt Nam 3 VCB Ngân hàng TMCP Ngoại Thƣơng Việt Nam 4 CTG Ngân hàng TMCP Công Thƣơng Việt Nam 5 TCB Ngân hàng TMCP Kỹ Thƣơng Việt Nam 6 STB Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thƣơng Tín 7 VPB Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vƣợng 3 8 MBB Ngân hàng TMCP Quân Đội 9 ACB Ngân hàng TMCP Á Châu 10 SHB Ngân hàng TMCP Sài Gòn Hà Nội 5.
PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Tổng quát phƣơng pháp nghiên cứu đi từ cơ sở lý thuyết và thực tiễn của các đối tƣợng tham gia khảo sát và từ đó đƣa ra các nhận định, đánh giá và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện phƣơng thức thanh toán không dùng tiền mặt đối với các khách hàng cá nhân. Để hoàn thành các mục tiêu nghiên cứu đặt ra, đề tài sử dụng các phƣơng pháp cụ thể nhƣ sau: • Phƣơng pháp thống kê mô tả: Thống kê các số liệu đã tổng hợp đƣợc, mô tả các thông số đã thu thập. Đồng thời, đƣa ra cái nhìn tổng quan về thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt. • Phƣơng pháp so sánh phân tích: So sánh đối chiếu kết hợp với sơ đồ, biểu đồ, bảng biểu qua các năm, qua các thời kỳ để phân tích tìm hiểu các nguyên nhân để có kết quả phù hợp nhất.
• Xử lý dữ liệu: Thực hiện chọn lọc, hệ thống hóa các số liệu, các chỉ tiêu cho phù hợp với việc phân tích của đề tài khóa luận. • Phƣơng pháp điều tra bảng hỏi: Thu thập ý kiến của các khách hàng đã và đang giao dịch tại các ngân hàng TMCP Việt Nam (Vietcombank, BIDV, Agribank, Vietinbank, Techcombank, Sacombank, VPBank, MB Bank, ACB, SHB) trong khoảng thời gian 3 tháng (từ 09/09/2021 đến 09/12/2021). Hình thức thu thập dữ liệu bao gồm cả trực tiếp và gián tiếp thông qua điện thoại và mạng xã hội. Bài nghiên cứu sử dụng phần mềm EVIEWS để xử lý số liệu khảo sát.
4 Từ đó, nghiên cứu đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU • Khái quát hóa những vấn đề cơ bản về hoạt động thanh toán KDTM đối với khách hàng cá nhân tại các NHTM Việt Nam. • Khái quát đƣợc tình hình phát triển, đánh giá thực trạng thanh toán KDTM đối với khách hàng cá nhân tại các NHTM Việt Nam. • Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện thanh toán KDTM đối với khách hàng cá nhân tại các NHTM Việt Nam.
BỐ CỤC CỦA KHÓA LUẬN • Chƣơng 1: Những lý luận cơ bản về thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại các NHTM Việt Nam. • Chƣơng 2: Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại các NHTM Việt Nam. • Chƣơng 3: Những giải pháp hoàn thiện thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại các NHTM Việt Nam. CHƢƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT ĐỐI VỚI KHÁCH HÀNG CÁ NHÂN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM 1.1 Tổng quan về thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân của các NHTM Việt Nam 1.1 Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt Nghiệp vụ chi trả hàng hoá và các khoản thanh toán trong nền kinh tế đƣợc thực hiện bằng hình thức trích tiền từ tài khoản của ngƣời phải trả sang tài khoản của ngƣời đƣợc hƣởng thụ, hoặc bằng cách bù trừ lẫn nhau thông qua vai trò trung gian của các ngân hàng và các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán mà không sử 5 dụng tiền mặt đƣợc gọi là thanh toán không dùng tiền mặt (Nguyễn Hà My, 2014).
Nói một cách cụ thể, thanh toán không dùng tiền mặt là tất cả các thanh toán đƣợc thực hiện mà không có sự xuất hiện của tiền mặt mà nó chỉ thể hiện qua chứng từ, sổ sách,… Vậy, thanh toán không dùng tiền mặt là nghiệp vụ trung gian của các ngân hàng và các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán. Họ chỉ thực hiện thanh toán khi có lệnh của chủ tài khoản thanh toán. Thanh toán không dùng tiền mặt có 4 bên tham gia: • Ngân hàng của bên mua mở tài khoản giao dịch • Bên mua hàng hoặc nhận dịch vụ thanh toán • Ngân hàng của bên bán mở tài khoản giao dịch • Bên bán hàng hoặc bên cung cấp mở tài khoản giao dịch 1.2 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt Sự vận động của hàng hoá vật tƣ độc lập với sự vận động của tiền tệ cả về thời gian lẫn không gian. Việc giao hàng đƣợc thực hiện ở nơi này trong khoản thời gian này nhƣng thanh toán có thể thực hiện ở nơi khác trong khoản thời gian khác.
Đây chính là đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt, trong đó hoạt động thanh toán quốc tế đặc điểm này đƣợc thể hiện rõ hơn. Nền kinh tế không dùng tiền mặt là nơi mà việc mua hàng và các giao dịch đƣợc thực hiện chủ yếu bằng điện tử và hiếm khi bằng tiền mặt (Ejiofor và Rasaki 2012). Để có thể thanh toán không dùng tiền mặt, các bên tham gia bắt buộc phải có tài khoản ngân hàng để giao dịch. Chính vì vậy, vai trò trung gian của ngân hàng là vô cùng quan trọng.
Ngân hàng là khâu trung gian trong việc thanh toán thông qua nhận lệnh chuyển tiền từ bên tham gia (James Chen, 2020). Một khi ngân hàng làm tốt vai trò trung gian của mình thì việc hoạt động dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt của ngân hàng phát triển một cách mạnh mẽ và ngƣợc lại. Nhƣ vậy, thanh toán không dùng tiền mặt có những ƣu điểm nhƣ sau: • Khi không có sự xuất hiện của tiền mặt trong thanh toán sẽ tiết kiệm đƣợc chi phí phát hành, chi phí bảo quản, tránh những rủi ro về tiền bị 6 mất cắp, rủi ro trong việc sử dụng tiền giả, tiết kiệm đƣợc một khối lƣợng lớn tiền mặt lƣu thông trên thị trƣờng, ….