Tổng quan nghiên cứu

Trong tổ chức bộ máy nhà nước tại Việt Nam, Hội đồng nhân dân cấp huyện giữ vị trí là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân theo Điều 113 Hiến pháp năm 2013. Tại thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp, giai đoạn 2016 - 2021 ghi nhận tốc độ đô thị hóa nhanh chóng với quy mô dân số trên 160.000 người cùng 15 đơn vị hành chính cấp xã, phường trực thuộc. Quá trình phát triển kinh tế - xã hội đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc kiểm soát quyền lực, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan chấp hành.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước với những hạn chế cố hữu trong hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân thành phố Cao Lãnh, bao gồm tính hình thức tại kỳ họp, năng lực thẩm tra văn bản và cơ chế xử lý kiến nghị sau giám sát. Mục tiêu cụ thể của công trình nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng giám sát nhiệm kỳ 2016 - 2021, từ đó xác lập 4 nhóm giải pháp bảo đảm hiệu quả hoạt động giám sát trong giai đoạn mới. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp; đối tượng chịu sự giám sát trực tiếp là Ủy ban nhân dân thành phố và các phòng, ban chuyên môn. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, hướng đến mục tiêu nâng tỷ lệ giải quyết dứt điểm các kiến nghị của cử tri đạt trên 85% và bảo đảm 100% các văn bản quy phạm pháp luật ban hành tại địa phương tuân thủ Hiến pháp và pháp luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Thuyết ủy quyền quyền lực và Thuyết Dân chủ đại diện làm nền tảng phân tích. Theo Điều 79 Hiến pháp năm 2013, Nhân dân địa phương trao quyền lực nhà nước cho Hội đồng nhân dân thông qua cơ chế bầu cử phổ thông đầu phiếu. Đồng thời, luận văn kết hợp khung lý thuyết Quản trị công mới nhằm xem xét trách nhiệm giải trình, tính công khai của Ủy ban nhân dân trước cơ quan dân cử.

Khung phân tích lý thuyết tập trung vào 3 khái niệm cốt lõi:

  1. Giám sát của Hội đồng nhân dân cấp huyện: Hoạt động có mục đích, thường xuyên, liên tục của Hội đồng nhân dân cấp huyện nhằm quan sát, theo dõi, kiểm tra, phát hiện và uốn nắn việc tuân theo pháp luật, chấp hành Nghị quyết của Ủy ban nhân dân, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp căn cứ Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015.
  2. Tính đại diện và quyền lực nhà nước: Cơ chế kết hợp giữa cơ cấu đại diện (bảo đảm tối thiểu 35% danh sách ứng cử viên chính thức là phụ nữ theo Luật Bầu cử năm 2015) và thẩm quyền quyết định các vấn đề kinh tế - xã hội then chốt theo Điều 19 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015.
  3. Công cụ giám sát chuyên đề và chất vấn: Các phương thức kỹ thuật pháp lý được Thường trực và các Ban Hội đồng nhân dân triển khai tại kỳ họp và giữa hai kỳ họp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm 42 nghị quyết, văn kiện của 17 kỳ họp Hội đồng nhân dân thành phố Cao Lãnh khóa XI, 24 báo cáo kết quả giám sát chuyên đề và hơn 150 báo cáo hành chính của Ủy ban nhân dân thành phố trong giai đoạn 2016 - 2020. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế và tổng hợp ý kiến từ đại biểu Hội đồng nhân dân, cán bộ công chức thuộc 15 xã, phường trên địa bàn.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo bao gồm phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp quy nạp, phương pháp so sánh đối chiếu chuẩn mực pháp lý và phân tích tình huống thực tế. Tổ hợp phương pháp này được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác số lượng kỳ họp, số cuộc giám sát, đồng thời đánh giá sâu sắc chất lượng phản biện chính sách. Cỡ mẫu khảo sát gồm 30 đại biểu Hội đồng nhân dân thành phố và 45 cán bộ chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân thành phố, được chọn theo phương pháp chọn mẫu định mức kết hợp thuận tiện để bảo đảm tính đa dạng về cơ cấu ngành nghề. Toàn bộ tiến trình thu thập và phân tích dữ liệu được thực hiện trong 12 tháng, từ tháng 01/2020 đến tháng 01/2021, bám sát các mốc sự kiện điển hình như kỳ họp thứ 17 diễn ra từ ngày 06/8/2020 đến ngày 07/8/2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Quy mô tổ chức kỳ họp và ban hành văn bản pháp lý: Trong nhiệm kỳ 2016 - 2021, Hội đồng nhân dân thành phố Cao Lãnh đã tổ chức 17 kỳ họp đúng luật định, bao gồm 11 kỳ họp thường lệ, 3 kỳ họp bất thường, 3 kỳ họp chuyên đề và 1 kỳ họp lấy phiếu tín nhiệm theo Nghị quyết số 85/2014/QH13. Hội đồng nhân dân đã ban hành tổng cộng 42 nghị quyết, trong đó có 7 nghị quyết về công tác nhân sự, chiếm 16,7% tổng số văn bản ban hành.
  2. Hiệu quả giám sát chuyên đề có trọng tâm: Thường trực và các Ban Hội đồng nhân dân thành phố đã thực hiện 24 cuộc giám sát chuyên đề sâu sát trên các lĩnh vực ngân sách, giáo dục, trật tự xây dựng. Nổi bật là cuộc giám sát, khảo sát thực tế việc triển khai Tiểu dự án Nâng cấp đô thị vùng Đồng bằng sông Cửu Long tại thành phố Cao Lãnh và thúc đẩy Ủy ban nhân dân thành phố thực hiện chế độ trực đêm dân quân tự vệ theo Nghị quyết số 216/2018/NQ-HĐND ngày 06/12/2018 của Hội đồng nhân dân tỉnh Đồng Tháp.
  3. Đổi mới hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn: Mỗi phiên chất vấn ghi nhận từ 5 đến 10 ý kiến chất vấn trực tiếp; riêng tại kỳ họp thứ 17 đã có 7 lượt ý kiến thảo luận về 6 nhóm vấn đề đô thị cùng 3 đại biểu chất vấn trực tiếp thủ trưởng các phòng ban. Dù vậy, khoảng 60% phản hồi của các cơ quan chuyên môn vẫn được thực hiện qua hình thức văn bản gửi sau kỳ họp.
  4. Bất cập về thời gian thẩm tra và tài liệu kỳ họp: Mỗi kỳ họp đại biểu phải xem xét trên 15 loại văn bản phức tạp, nhưng thời gian gửi tài liệu thực tế của các Ban Hội đồng nhân dân chỉ có 5 ngày trước khai mạc, tạo áp lực lớn lên chất lượng thẩm tra.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên có thể được hệ thống hóa trực quan qua bảng tổng hợp số liệu 24 cuộc giám sát chuyên đề và biểu đồ phân bổ 17 kỳ họp theo từng năm giai đoạn 2016 - 2020. Tỷ lệ giải quyết kiến nghị sau giám sát ở lĩnh vực tài chính - ngân sách đạt khoảng 78%, trong khi lĩnh vực đất đai và trật tự xây dựng chỉ đạt khoảng 62%.

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế bắt nguồn từ việc đa số đại biểu Hội đồng nhân dân hoạt động kiêm nhiệm (chiếm trên 80% tổng số đại biểu), giữ các chức vụ chủ chốt tại phòng ban chuyên môn hoặc Ủy ban nhân dân xã, phường, dẫn đến tâm lý nể nang, ngại va chạm, mang tư tưởng "cấp trên - cấp dưới" khi chất vấn. Thêm vào đó, việc sử dụng chung bộ máy Văn phòng Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân làm giảm tính độc lập trong tham mưu. Thời lượng kỳ họp chỉ gói gọn trong 2 ngày làm việc là quá ngắn để thảo luận triệt để mọi tờ trình. So sánh với các nghiên cứu hành chính công tại các đô thị khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, thực trạng thiếu chế tài pháp lý bắt buộc xử lý trách nhiệm sau giám sát là rào cản chung khiến nhiều kiến nghị bị tồn đọng qua nhiều nhiệm kỳ.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Hoàn thiện khung pháp lý và thiết lập chế tài xử lý sau giám sát: Kiến nghị cơ quan có thẩm quyền bổ sung quy định Hội đồng nhân dân giám sát các Ban của Hội đồng nhân dân; ban hành quy trình chế tài rõ ràng: áp dụng hình thức khiển trách đối với Thủ trưởng cơ quan chuyên môn nếu không phản hồi kiến nghị sau 2 lần đôn đốc, kiến nghị bãi nhiệm nếu cố tình trì hoãn quá 90 ngày. Chủ thể: Quốc hội, Hội đồng nhân dân tỉnh Đồng Tháp. Lộ trình thực hiện: 2021 - 2023.
  2. Nới rộng khung thời gian thẩm tra và đổi mới quy trình kỳ họp: Sửa đổi quy chế làm việc nội bộ, quy định bắt buộc cơ quan soạn thảo gửi tài liệu trước ngày khai mạc ít nhất 10 ngày để các Ban có tối thiểu 7 - 10 ngày thẩm tra chuyên sâu; tăng thời gian kỳ họp thường lệ từ 2 ngày lên 3 ngày làm việc để bảo đảm 100% nội dung bức xúc được đối chất trực tiếp tại hội trường. Chủ thể: Thường trực Hội đồng nhân dân thành phố Cao Lãnh. Lộ trình thực hiện: Áp dụng từ quý II/2021.
  3. Đổi mới phương thức giám sát chuyên đề gắn với công khai truyền thông: Tổ chức từ 4 đến 6 cuộc đối thoại trực tiếp mỗi năm giữa đại biểu dân cử, cơ quan chuyên môn và cử tri tại các điểm nóng khiếu nại về trật tự xây dựng; nâng tỷ lệ phát thanh trực tiếp 100% các phiên chất vấn tại kỳ họp trên hệ thống truyền thanh thành phố. Chủ thể: Thường trực Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thành phố Cao Lãnh. Lộ trình thực hiện: Định kỳ hàng năm.
  4. Nâng cao tỷ lệ đại biểu chuyên trách và năng lực giám sát độc lập: Phấn đấu nâng tỷ lệ đại biểu hoạt động chuyên trách lên mức 30 - 35% trong cơ cấu nhiệm kỳ mới; định kỳ tổ chức 2 đợt tập huấn kỹ năng chất vấn, phân tích dự toán ngân sách mỗi năm cho đại biểu Hội đồng nhân dân. Chủ thể: Ban Thường vụ Thành ủy và Thường trực Hội đồng nhân dân thành phố Cao Lãnh. Lộ trình thực hiện: Giai đoạn 2021 - 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Đại biểu Hội đồng nhân dân và cán bộ Văn phòng Hội đồng nhân dân cấp huyện: Cung cấp cẩm nang thực hành với quy trình 5 bước tổ chức 24 cuộc giám sát chuyên đề thực tế, hỗ trợ nâng cao kỹ năng thẩm tra báo cáo và chất vấn công vụ tại kỳ họp.
  2. Lãnh đạo và công chức chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân các cấp: Giúp nắm vững các tiêu chuẩn giải trình hành chính, quy chuẩn pháp lý khi thực hiện nghị quyết, góp phần giảm từ 20% đến 30% tỷ lệ đơn thư khiếu nại, phản ánh tồn đọng kéo dài.
  3. Cán bộ Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội: Cung cấp phương pháp phối hợp liên ngành trong công tác giám sát, phản biện xã hội đối với các dự án chỉnh trang đô thị và chương trình an sinh cộng đồng tại cơ sở.
  4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý công, Luật Hành chính: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng phong phú gồm 17 kỳ họp và 42 nghị quyết làm tình huống phân tích điển hình về kiểm soát quyền lực nhà nước ở cấp địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Thẩm quyền giám sát của Hội đồng nhân dân cấp huyện được quy định như thế nào? Theo Điều 5 Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015, Hội đồng nhân dân thành phố Cao Lãnh có thẩm quyền giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật và thực hiện nghị quyết đối với Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Chi cục Thi hành án dân sự cùng cấp và Hội đồng nhân dân 15 xã, phường trực thuộc.

Hoạt động giám sát chuyên đề tại thành phố Cao Lãnh nhiệm kỳ 2016 - 2021 đạt được kết quả gì? Thường trực và các Ban Hội đồng nhân dân thành phố đã tiến hành 24 cuộc giám sát chuyên đề toàn diện. Hoạt động này đã giải quyết thành công nhiều vướng mắc trong Tiểu dự án Nâng cấp đô thị vùng Đồng bằng sông Cửu Long và giải quyết dứt điểm chế độ phụ cấp đặc thù dân quân tự vệ theo Nghị định số 58/2010/NĐ-CP và Nghị quyết số 216/2018/NQ-HĐND của tỉnh.

Nguyên nhân chính khiến hoạt động chất vấn tại kỳ họp Hội đồng nhân dân còn hạn chế là gì? Nguyên nhân chủ yếu do trên 80% đại biểu hoạt động kiêm nhiệm, giữ chức vụ quản lý nên có tâm lý nể nang, ngại va chạm. Ngoài ra, thời lượng kỳ họp chỉ kéo dài 2 ngày khiến khoảng 60% nội dung chất vấn phải chuyển sang hình thức trả lời bằng văn bản sau kỳ họp thay vì tranh luận trực tiếp.

Luận văn đề xuất giải pháp nào để nâng cao tính bắt buộc của kết luận sau giám sát? Luận văn đề xuất thiết lập chế tài pháp lý nghiêm ngặt với thời hạn tái giám sát bắt buộc từ 30 đến 60 ngày. Trường hợp cơ quan chịu giám sát không thực hiện kiến nghị sau 2 lần đôn đốc, Hội đồng nhân dân sẽ tiến hành bỏ phiếu tín nhiệm, khiển trách hoặc đề nghị cấp có thẩm quyền miễn nhiệm, cách chức cán bộ vi phạm.

Làm thế nào để nâng cao chất lượng thẩm tra báo cáo trước mỗi kỳ họp? Quy chế làm việc cần sửa đổi theo hướng yêu cầu Ủy ban nhân dân gửi báo cáo, tờ trình trước kỳ họp tối thiểu 10 ngày thay vì 5 ngày như trước đây. Điều này bảo đảm các Ban Hội đồng nhân dân có đủ thời gian thẩm tra thực địa, đánh giá chính xác hơn 15 văn bản chuyên môn trình tại mỗi kỳ họp.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chức năng, thẩm quyền giám sát của Hội đồng nhân dân cấp huyện theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015.
  • Đánh giá thực chứng kết quả 17 kỳ họp, 42 nghị quyết và 24 cuộc giám sát chuyên đề của Hội đồng nhân dân thành phố Cao Lãnh nhiệm kỳ 2016 - 2021.
  • Chỉ rõ các điểm nghẽn về cơ cấu đại biểu kiêm nhiệm trên 80%, thời gian thẩm tra 5 ngày quá ngắn và sự thiếu hụt chế tài xử lý sau giám sát.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao nhằm đổi mới thể chế, tăng tỷ lệ đại biểu chuyên trách lên 30 - 35% và siết chặt kỷ luật giải trình.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học, cung cấp mô hình thực tiễn phục vụ đổi mới quản trị công cho chính quyền đô thị loại II tại tỉnh Đồng Tháp.

Các cơ quan dân cử và chính quyền địa phương cần khẩn trương đưa các giải pháp này vào chương trình hành động toàn khóa nhiệm kỳ 2021 - 2026 ngay từ quý II/2021 nhằm tối ưu hóa 100% hiệu lực giám sát, bảo đảm quyền lực nhà nước thực sự thuộc về Nhân dân.