CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC KẾ TOÁN TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Khái niệm, đặc điểm của đơn vị sự nghiệp công lập Có nhiều khái niệm về đơn vị sự nghiệp công lập, một số khái niệm được trình bày trong một số nghiên cứu khoa học đã công bố và văn bản quy phạm pháp luật được sử dụng khá phổ biến. Theo giáo trình tài chính HCSN của Nhà xuất bản tài chính “Đơn vị sự nghiệp nhà nước là các đơn vị có hoạt động cung ứng hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội và các hàng hóa, dịch vụ khác trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hóa thông tin, thể dục thể thao, nông - lâm - ngư nghiệp, kinh tế,.nhằm duy trì hoạt động bình thường của ngành nghề kinh tế quốc dân.
Đặc tính chủ yếu của đơn vị sự nghiệp là hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, mang tính chất phục vụ cộng đồng là chính” [tr 13]. Theo quy định hiện hành tại Điều 2, Nghị định số 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ quy định về cơ chế tự chủ các đơn vị sự nghiệp công lập thì đơn vị sự nghiệp công lập được định nghĩa " Đơn vị sự nghiệp công lập do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước ". Như vậy có thể hiểu đơn vị sự nghiệp công là những đơn vị được nhà nước thành lập, hoạt động sự nghiệp theo từng lĩnh vực để thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước giao. Đơn vị sự nghiệp công lập là những đơn vị thuộc cơ quan hành chính nhà nước hoặc các doanh nghiệp nhà nước do cơ quan có thẩm quyền thành lập, có nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công về y tế, giáo dục, văn hóa thông tin, khoa học công nghệ, thể dục thể thao.
không có chức năng quản lý nhà nước. Là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu, tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán và quy định khác. Kinh phí hoạt động từ nhiều 6 nguồn khác nhau, gồm: kinh phí NSNN cấp; các khoản thu phí, lệ phí được để lại; các khoản thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ và thu khác theo quy định. Ở Trung ương: là các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc các Bộ, ngành, Tổng cục, Cục,.
Tuỳ theo chức năng, nhiệm vụ có một số đơn vị được tổ chức thành hệ thống nhiều đơn vị cấp dưới trực thuộc. Ở địa phương: là các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Uỷ ban Nhân dân tỉnh, huyện; hoặc trực thuộc các Sở, Chi cục,. Đặc điểm, nhận diện đơn vị sự nghiệp công ở Việt Nam hiện nay được xác định bởi những thành tố đặc trưng sau: - Do các cơ quan nhà nước thành lập và trực tiếp quản lý, thuộc sở hữu nhà nước. Đây là thuộc tính quan trọng nhất, là cơ sở để phân biệt các đơn vị sự nghiệp công lập với các đơn vị ngoài công lập.
- Thực hiện các nhiệm vụ do các cơ quan nhà nước giao theo các lĩnh vực về y tế, giáo dục, đào tạo, văn hóa, thông tin, bảo tồn, bảo tàng, khoa học công nghệ, thể dục thể thao, quản lý tài nguyên, môi trường, khí tượng, thuỷ văn, sự nghiệp kinh tế,. Dịch vụ sự nghiệp công cung cấp bao gồm: Dịch vụ sự nghiệp công sử dụng kinh phí NSNN là dịch vụ mà nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoặc dịch vụ chưa tính đủ chi phí trong giá, phí, được NSNN hỗ trợ; Dịch vụ sự nghiệp công không sử dụng kinh phí NSNN là dịch vụ có điều kiện xã hội hóa cao, nhà nước không bao cấp, giá dịch theo cơ chế thị trường. - Các đơn vị sự nghiệp công có quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong việc thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, nhân sự và tài chính theo quy định. Kinh phí hoạt động chủ yếu gồm: Nguồn thu từ hoạt động dịch vụ sự nghiệp công; thu phí theo pháp luật về phí, lệ phí được để lại chi theo quy định; NSNN cấp cho các nhiệm vụ không thường xuyên (nếu có); vốn vay, viện trợ, tài trợ theo quy định của pháp luật; Nguồn thu khác theo quy định của pháp luật.
Từ quan niệm về đơn vị sự nghiệp công như đã trình bày ở trên, có thể quan niệm khu vực sự nghiệp công là một tập hợp bao gồm các đơn vị sự nghiệp được nhà nước thành lập, để thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước giao trong các lĩnh vực chuyên môn, kinh phí hoạt động do nhà nước cấp và các khoản thu từ hoạt động kinh doanh dịch vụ và các nguồn thu hợp lý khác. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập Đơn vị sự nghiệp công lập chia thành nhiều loại khác nhau tùy theo tiêu thức phân loại. Cụ thể như sau: - Theo tiêu chí mức độ tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập: + Nghị định số 43/2006/NĐ-CP ngày 25/4/2016 của Chính phủ quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy biên chế và tài chính đối với sự nghiệp công lập, xác định 03 loại đơn vị sự nghiệp công lập: đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên; đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được ngân sách nhà nước cấp; đơn vị sự nghiệp kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do NSNN bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động. + Nghị định số 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ quy định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập thay thế Nghị định số 43/2006/NĐ-CP ngày 25/4/2016 của Chính phủ chia đơn vị sự nghiệp công lập thành 04 loại: Đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên; đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên (do giá, phí dịch vụ sự nghiệp công chưa kết cấu đủ chi phí, được nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp công theo giá, phí chưa tính đủ chi phí); đơn vị được nhà nước bảo đảm chi thường xuyên (theo chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao, không có nguồn thu hoặc nguồn thu thấp).
- Theo quy định của Luật NSNN, các đơn vị dự toán ngân sách được phân thành 3 cấp: + Đơn vị dự toán cấp I: là đơn vị tiếp nhận dự toán ngân sách hàng năm do Thủ tướng Chính phủ hoặc Uỷ ban Nhân dân giao; Có nhiệm vụ quản lý, sử dụng và thanh quyết toán các nguồn kinh phí ngân sách với cơ quan tài chính. Đơn vị dự toán cấp I thực hiện phân bổ, giao dự toán ngân sách cho đơn vị cấp dưới trực thuộc; chịu trách nhiệm trước nhà nước về việc tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình và các đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc. Dưới đơn vị dự toán cấp I có các đơn vị dự toán cấp II, cấp III trực thuộc. 8 + Đơn vị dự toán cấp II: Có nhiệm vụ phân bổ dự toán cho đơn vị dự toán cấp III trực thuộc, chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình và đơn vị dự toán cấp III trực thuộc.
+ Đơn vị dự toán cấp III: là đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách, được đơn vị dự toán cấp I, hoặc đơn vị dự toán cấp II giao dự toán ngân sách; có trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình với đơn vị dự toán cấp trên. Việc phân cấp quản lý NSNN cho các đơn vị sự nghiệp công có cấu trúc hình cây, cấp trên quản lý cấp dưới trực tiếp; về cơ bản là tương ứng với phân cấp quản lý hành chính. - Theo lĩnh vực hoạt động, mô hình tổ chức có thể phân loại thành: Đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực y tế; giáo dục đào tạo; khoa học công nghệ, môi trường; văn hóa thông tin; thể dục thể thao; kinh tế; lĩnh vực khác. Cơ chế quản lý tài chính đơn vị sự nghiệp công Cơ chế quản lý tài chính đơn vị sự nghiệp công hiện nay thực hiện theo Nghị định số 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015 của Chính phủ: - Tự chủ về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy và nhân sự: + Kế hoạch thực hiện nhiệm vụ bao gồm phần kế hoạch do đơn vị tự xác định phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, năng lực của đơn vị theo quy định và phần kế hoạch theo chức năng, nhiệm vụ được giao; Quyết định các biện pháp thực hiện nhiệm vụ đảm bảo chất lượng, tiến độ; Tham gia đấu thầu cung ứng các dịch vụ sự nghiệp công phù hợp với lĩnh vực chuyên môn của đơn vị; Liên doanh, liên kết với các tổ chức, cá nhân để hoạt động dịch vụ theo quy định.
+ Đơn vị sự nghiệp công được quyết định thành lập, tổ chức lại, giải thể các đơn vị không thuộc cơ cấu tổ chức các đơn vị cấu thành theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền; xây dựng phương án sắp xếp lại các đơn vị cấu thành trình cơ quan có thẩm quyền quyết định. Riêng đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên và đơn vị sự nghiệp công do NSNN bảo đảm chi thường xuyên xây dựng phương án trình cơ quan có thẩm quyền quyết định. + Đơn vị sự nghiệp công xây dựng vị trí việc làm và cơ cấu viên chức theo chức danh nghề nghiệp trình cấp có thẩm quyền phê duyệt; tuyển dụng, sử dụng, bổ 9 nhiệm, miễn nhiệm, khen thưởng, kỷ luật và quản lý viên chức, người lao động theo quy định; thuê hợp đồng lao động. Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư và đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên quyết định số lượng người làm việc; đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên đề xuất số lượng người làm việc của đơn vị trình cơ quan có thẩm quyền quyết định; đơn vị sự nghiệp công do NSNN bảo đảm chi thường xuyên đề xuất số lượng người làm việc trên cơ sở định biên bình quân 05 năm trước và không cao hơn số định biên hiện có của đơn vị, trình cơ quan có thẩm quyền quyết định.
