CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp công lập 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập Lịch sử phát triển xã hội loài người đã chứng minh rằng, khi chế độ công xã nguyên thủy tan rã thì sự phân công lao động xã hội bắt đầu phát triển, năng suất lao động tăng nhanh và cũng vào lúc này, chế độ tư hữu ra đời, xã hội phân chia thành giai cấp và có sự đấu tranh giai cấp trong xã hội. Trong điều kiện lịch sử đó Nhà nước đã xuất hiện, để duy trì sự vận hành của bộ máy Nhà nước, cũng như thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội.
Hệ thống các cơ quan trực thuộc được tổ chức nhằm đảm bảo duy trì hoạt động và thực hiện chức năng của Nhà nước được gọi là các đơn vị hành chính sự nghiệp. Theo khái niệm chung về quản lý đơn vị sự nghiệp công lập: "Đơn vị sự nghiệp công lập là đơn vị do Nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý nhà nước về một lĩnh vực nào đó (các cơ quan chính quyền, cơ quan quyền lực nhà nước, cơ quan quản lý nhà nước theo ngành, các tổ chức đoàn thể.) hoạt động bằng nguồn kinh phí ngân sách nhà nước cấp, cấp trên cấp toàn bộ hoặc cấp một phần kinh phí và các nguồn khác đảm bảo theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp nhằm thực hiện nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước giao trong từng giai đoạn". Theo giáo trình Kế toán công trong đơn vị sự nghiệp công lập của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân: "Đơn vị do nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý nhà nước về một hoạt động nào đó. Đặc trưng cơ bản của các đơn vị sự nghiệp là được trang trải các chi phí hoạt động và thực hiện nhiệm vụ chính trị được giao bằng nguồn kinh phí từ ngân quỹ nhà nước hoặc từ quỹ công theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp".
Theo chế độ kế toán: Đơn vị sự nghiệp công lập được hình thành nhằm cung cấp những dịch vụ công mà Nhà nước phải chịu trách nhiệm chủ yếu bảo đảm nhằm phục vụ nhân dân trong lĩnh vực y tế, giáo dục, khoa học và các lĩnh vực khác mà khu vực ngoài công lập chưa có khả năng đáp ứng. Theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ, đơn vị sự nghiệp công lập 1 được hiểu là tổ chức có sử dụng kinh phí một phần hoặc toàn bộ ngân sách nhà nước. Các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong các lĩnh vực: Giáo dục đào tạo; dạy nghề; y tế; văn hóa, thể thao và du lịch; thông tin truyền thông và báo chí; khoa học và công nghệ; sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác. Theo tác giả, hiểu về đơn vị sự nghiệp công lập như sau: các đơn vị phi sản xuất vật chất, hoạt động bằng nguồn kinh phí khác: học phí, viện phí, hội phí, kinh phí tài trợ, các khoản thu kinh doanh dịch vụ được gọi là đơn vị sự nghiệp công lập.
Bao gồm các đơn vị sự nghiệp giáo dục đào tạo; dạy nghề; y tế; văn hóa, thể thao và du lịch; thông tin truyền thông và báo chí; khoa học và công nghệ; sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập Theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ, các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau, vì vậy để quản lý có thể phân chia đơn vị sự nghiệp theo nhiều tiêu thức khác nhau. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập được dựa trên mức độ tự chủ về tài chính của các đơn vị cả về chi thường xuyên và chi đầu tư, được chia làm bốn loại: + Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư: là các đơn vị sự nghiệp mà NSNN không phải cấp nguồn kinh phí chi cho hoạt động thường xuyên và chi đầu tư, đó là các đơn vị sự nghiệp có nguồn thu từ các hoạt động luôn ổn định nên đảm bảo được toàn bộ chi phí cho hoạt động thường xuyên và chi đầu tư. Các đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư được giao quyền tự chủ khá rộng như được quyết định số lượng người làm việc, được vay vốn tín dụng ưu đãi của nhà nước hoặc được hỗ trợ lãi suất cho các dự án đầu tư sử dụng vốn vay của các tổ chức tín dụng theo quy định, được tự quyết định mức trích quỹ bổ sung thu nhập mà không bị không chế mức trích Quỹ bổ sung thu nhập như các loại hình đơn vị sự nghiệp khác.
+ Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên: là các đơn vị sự nghiệp mà NSNN không phải cấp nguồn kinh phí chi cho hoạt động thường xuyên, đó là các đơn vị sự nghiệp có nguồn thu từ các hoạt động luôn ổn định nên đảm bảo được toàn bộ chi phí cho hoạt động thường xuyên. + Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên: là đơn vị sự nghiệp tự chủ được một phần nguồn kinh phí chi cho hoạt động thường xuyên, phần còn lại được ngân sách nhà nước cấp. 2 + Đơn vị sự nghiệp công do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên: là đơn vị sự nghiệp công lập không có nguồn thu hoặc có nguồn thu nhưng rất thấp, do vậy ngân sách nhà nước phải cấp toàn bộ kinh phí để đảm bảo chi hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động. Như vậy, từ các khái niệm trên cho thấy đơn vị sự nghiệp công lập là các đơn vị do Nhà nước thành lập để thực thi nhiệm vụ mà Nhà nước giao trong một lĩnh vực cụ thể, như trường học, bệnh viện,.
Tuy nhiên căn cứ vào đặc điểm, nhiệm vụ được giao, cấp độ hoạt động mà đơn vị sự nghiệp công lập có thể phân loại như sau: 1. Phân theo chức năng, nhiệm vụ đơn vị sự nghiệp công lập: Các đơn vị sự nghiệp công lập bao gồm các đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo; Các đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực y tế; Các đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực Văn hoá thông tin; Các đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực nông -lâm - ngư nghiệp; thuỷ lợi; Các đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực thể dục thể thao; Đơn vị sự nghiệp khác. Nghị định 16/2015 không đưa ra mức độ % cụ thể, nhưng để có thể phân loại được các đơn vị sự nghiệp theo cách trên thì phải dựa vào mức độ tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên và đầu tư của đơn vị để làm cơ sở phân loại, công thức xác định như sau: Mức tự bảo đảm chi phí Tổng số nguồn thu sự nghiệp thường xuyên = ---------------------------------------------------- x 100 và chi đầu tư (%) Tổng số chi thường xuyên và chi đầu tư Nếu xác định theo công thức trên, bằng hoặc lớn hơn 100 thì được xếp vào đơn vị sự nghiệp có mức tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên và chi đầu tư. Nếu xác định theo công thức trên, từ trên 10% đến dưới 100% thì xếp vào đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động chi thường xuyên và chi đầu tư.
Nếu đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ 10% trở xuống hoặc đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu thì xếp vào các vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động chi thường xuyên. Phân theo quan hệ với chủ sở hữu đơn vị sự nghiệp công lập: Là đơn vị thuộc sở hữu nhà nước, được nhà nước cấp kinh phí khi mới thành lập. Các viên chức lãnh đạo của các đơn vị này do cơ quan nhà nước bổ nhiệm hoặc bài miễn. Phân theo lĩnh vực hoạt động có thể chia đơn vị sự nghiệp: + Đơn vị sự nghiệp kinh tế: Bao gồm các đơn vị, tổng công ty.
hoạt động trong các lĩnh vực như tư vấn thiết kế, giao thông, công nghiệp, địa chính. + Đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo: gồm các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân trong cả nước như các trường từ mầm non đến phổ thông trung học, các trường trung cấp, cao đẳng và đại học, các trường trung cấp và cao đẳng nghề. + Đơn vị sự nghiệp y tế: gồm các bệnh viện; các viện nghiên cứu;. + Đơn vị sự nghiệp nghiên cứu khoa học: bao gồm các viện nghiên cứu khoa học, các trung tâm nghiên cứu khoa học và ứng dụng về các lĩnh vực nông – lâm - ngư nghiệp, thuỷ lợi, giao thông,.
+ Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực thể dục thể thao như các câu lạc bộ thể dục thể thao, các trung tâm huấn luyện thể dục thể thao. + Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực văn hoá thông tin nghệ thuật bao gồm nhà văn hoá thông tin, bảo tàng, đài phát thanh truyền hình, các đoàn nghệ thuật, trung tâm triển lãm…. Với cách phân loại trên cho thấy các đơn vị sự nghiệp có vai trò hết sức to lớn, mặc dù không trực tiếp tạo ra của cải vật chất trực tiếp cho xã hội nhưng ảnh hưởng đến năng suất lao động, chất lượng, hiệu quả của ngành kinh tế khác và có vai trò quan trọng trong việc tạo ra giá trị về mặt tinh thần cho đời sống xã hội. Phân theo theo phân cấp quản lý ngân sách đơn vị hành chính, sự nghiệp công lập được chia thành các loại như sau: - Đơn vị dự toán cấp I là các cơ quan chủ quản các ngành hành chính sự nghiệp thuộc Trung ưng và địa phương.
Đơn vị dự toán cấp I bao gồm các đơn vị trực tiếp nhận và quyết toán kinh phí với cơ quan quản lý ngân sách Trung ương như các Bộ, UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. các đơn vị dự toán cấp I được giao nhiệm vụ trực tiếp quản lý và cấp phát ngân sách cho các đơn vị dự toán cấp 2. Đơn vị dự toán cấp I có trách nhiệm: tổng hợp và quản lý toàn bộ vốn của ngân sách giao, xác định trách nhiệm và 4 quyền hạn của các đơn vị kế toán cấp dưới.Phê chuẩn dự toán quí, năm của các đơn vị cấp dưới. Tổ chức việc hạch toán kinh tế, việc quản lý vốn trong toàn ngành.