Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN HOẠT ĐỘNG THU, CHI TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP CÓ THU 1. Hoạt động thu chi trong các đơn vị sự nghiệp công lập có thu 1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại các đơn vị sự nghiệp công lập có thu 1. Khái niệm và đặc điểm đơn vị sự nghiệp công lập có thu Quan điểm thứ nhất: “Các đơn vị hành chính sự nghiệp do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép thành lập, có tư cách pháp nhân, có tài khoản, có con dấu riêng, thực hiện chức năng quản lý nhà nước hoặc cung cấp sản phẩm, dịch vụ công trong các ngành, lĩnh vực theo quy định của pháp luật phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội hoặc bảo đảm an ninh quốc phòng” [9, tr13].
Quan điểm thứ hai: “Đơn vị hành chính sự nghiệp do Nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý Nhà nước về một hoạt động nào đó. Đặc trưng của các đơn vị”hành chính“sự nghiệp là được trang trải các chi phí hoạt động và thực hiện nhiệm vụ được giao bằng nguồn kinh phí từ”nguồn kinh phí“Nhà nước hoặc từ quỹ công theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp’’[12, tr15]. Như vậy các giáo trình trên đều không phân biệt rõ đơn vị Hành chính Nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập mà nêu định nghĩa chung đơn vị hành chính sự nghiệp là đơn vị do Nhà nước thành lập và thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay nhiệm vụ quản lý nhà nước nào đó. Các giáo trình trên không phân biệt rõ ràng chức năng đơn vị Hành chính Nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập.
Qua tìm hiểu tác giả nhận thấy các đơn vị hành chính nhà nước là các tổ chức do do các cơ quan có thẩm quyền quyết định và thành lập để cung cấp các dịch vụ công cho người dân, như: các tổ chức tham mưu, hoạch định thể chế, chính sách và tổ chức thừa hành, thực thi pháp luật thuộc cơ cấu tổ chức của Bộ, Văn phòng Ủy ban nhân dân… 9 Đơn vị sự nghiệp công lập là các tổ chức do cơ quan có thẩm quyền quyết định thành lập để cung cấp một số dịch vụ công. Như vậy, ta có thể hiểu: Đơn vị sự nghiệp công lập có thu (SNCLCT) là một loại đơn vị sự nghiệp công lập do cơ quan Nhà nước thành lập, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước, là đơn vị dự toán độc lập, được Nhà nước cấp một phần hoặc toàn bộ kinh phí, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán và có nguồn thu không phải là do ngân sách nhà nước cấp. Kế thừa những nghiên cứu quá khứ, tác giả cũng nhận định các đơn vị SNCLCT là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước. Nguồn tài chính để đảm bảo hoạt động do ngân sách nhà nước cấp hoặc có nguồn gốc từ ngân sách.
Các hoạt động này chủ yếu được tổ chức để phục vụ xã hội, do đó chi phí chi ra không được bồi hoàn trực tiếp bằng lợi ích kinh tế mà được thể hiện bằng hiệu quả xã hội nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế vĩ mô. Bắt nguồn từ nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường, phương thức hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập có thu là rất đa dạng, nhưng dù hoạt động ở các lĩnh vực khác nhau chúng đều mang những đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, mục đích hoạt động của các đơn vị SNCLCT là không vì lợi nhuận, chủ yếu phục vụ lợi ích cộng đồng. Việc cung ứng các sản phẩm, dịch vụ được tạo ra bởi đơn vị SNCLCT không vì mục đích lợi nhuận như hoạt động sản xuất kinh doanh. Sự có mặt của nhà nước trong việc tài trợ cho các hoạt động dịch vụ công vừa để thực hiện vai trò của Nhà nước trong việc phân phối lại thu nhập, thực thi các chính sách phúc lợi công cộng khi can thiệp vào thị trường; mặt khác qua đó thúc đẩy hoạt động kinh tế - xã hội phát triển, nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa, tinh thần của nhân dân.
10 Thứ hai, sản phẩm của các đơn vị SNCLCT là sản phấm mang lại lợi ích chung có tính bền vững; lâu dài cho xã hội Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp công lập tạo ra chủ yếu là những sản phẩm, dịch vụ có giá trị về sức khỏe, tri thức, văn hóa, đạo đức, xã hội. Đây là những sản phẩm vô hình và có thể dùng chung cho nhiều người, cho nhiều đối tượng trên phạm vi rộng. Mặt khác, sản phẩm của các hoạt động sự nghiệp công lập chủ yếu là các “hàng hóa công cộng” phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp trong quá trình tái sản xuất xã hội. Hàng hoá công cộng có hai đặc tính cơ bản là không có tính cạnh tranh và không loại trừ.
Nhờ việc sử dụng những “hàng hóa công cộng” do hoạt động sự nghiệp công lập tạo ra làm cho quá trình sản xuất của cải vật chất được thuận lợi và ngày càng đạt hiệu quả cao. Vì vậy, hoạt động sự nghiệp công luôn gắn bó hữu cơ và tác động tích cực đến quá trình tái sản xuất xã hội. Thứ ba, hoạt động của các đơn vị SNCLCT luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Với chức năng của mình, Chính phủ luôn tổ chức, duy trì và đảm bảo hoạt động sự nghiệp để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Để thực hiện những mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định, Chính phủ tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia như chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chương trình dân số kế hoạch hóa gia đình, chương trình xóa mù chữ,. Những chương trình này chỉ có Nhà nước, với vai trò của mình mới có thể thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả, nếu để tư nhân thực hiện, mục tiêu lợi nhuận sẽ lấn chiếm mục tiêu xã hội và dẫn đến hạn chế việc tiêu dùng sản phẩm hoạt động sự nghiệp, từ đó kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội. Thứ tư, việc quản lý hoạt động của các đơn vị SNCLCT gắn với việc tạo lập và sử dụng các nguồn lực tài chính được tiến hành theo hai phương thức: quản lý đầu vào, và quản lý đầu ra Rõ ràng vì mục đích hoạt động của các đơn vị này là cung cấp dịch vụ công cho mọi đối tượng thụ hưởng trong xã hội với mức giá tối thiểu và ổn định, bởi vậy để đảm bảo công bằng cho mọi đối tượng thụ hưởng dịch vụ 11 thông thường ngân sách quốc gia tài trợ cho các đơn vị. Chi phí cho dịch vụ công thường được tính dựa trên số chi ngân sách bình quân đầu người.
Nếu kinh phí tài trợ cho hoạt động cung cấp dịch vụ công phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước, nhà nước thường áp dụng quản lý hoạt động của đơn vị theo phân cấp kinh phí đầu vào của đơn vị đó vì điều này đồng nghĩ với việc kiểm soát một bộ phận của chi ngân sách. Khi xã hội phát triển, dịch vụ công dành cho mọi đối tượng người dân được nâng giá trị, cùng tiến trình xã hội hóa dịch vụ công , ảnh hưởng của khu vực tư nhân vào quá trình cung dịch vụ công, xuất hiện các nguồn tài trợ khác ngoài ngân sách nhà nước, nhu cầu quản lý hiệu quả hoạt động cung cấp dịch vụ được đặt ra đối với các nhà đầu tư, phát sinh xu thế cạnh tranh tương tự khu vực dịch vụ tư nhân dẫn đến cách quản lý hoạt động các đơn vị SNCLCT sẽ theo đầu ra. Phân loại các đơn vị sự nghiệp công lập có thu Để đảm bảo hiệu quả quản lý nhà nước thì cần có sự phân loại các đơn vị SNCLCT. Tùy thuộc quan điểm, cách tiếp cận hoặc do các yêu cầu của quản lý nhà nước mà các đơn vị SNCLCT được phân chia theo các tiêu thức khác nhau.
* Căn cứ lĩnh vực hoạt động, các đơn vị SNCLCT bao gồm - Đơn vị SNCLCT hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đào tạo, như: các trường học, các trung tâm kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp. - Đơn vị SNCLCT hoạt động trong lĩnh vực văn hóa thông tin nghệ thuật: các đoàn nghệ thuật, nhà văn hóa thông tin, bảo tàng, trung tâm thông tin triển lãm, thư viện công cộng, đài phát thanh, truyền hình. - Đơn vị SNCLCT hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao: trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, các câu lạc bộ thể dục thể thao. - Đơn vị SNCLCT hoạt động trong lĩnh vực kinh tế: viện tư vấn, thiết kế, quy hoạch đô thị, nông thôn; các trung tâm nghiên cứu khoa học và ứng dụng về nông, lâm, ngư nghiệp, giao thông, công nghiệp.
- Đơn vị SNCLCT hoạt động trong lĩnh vực y tế: các bệnh viện, phòng khám, trung tâm y tế thuộc các Bộ, ngành và địa phương; cơ sở khám chữa 12 bệnh thuộc các viện nghiên cứu, trường đào tạo y dược; các cơ sở điều dưỡng, phục hồi chức năng … * Căn cứ chủ thể quản lý, các đơn vị SNCLCT bao gồm - Đơn vị SNCLCT do Trung ương quản lý: Đài truyền hình Việt Nam, các bệnh viện, trường học do Trung ương quản lý. - Đơn vị SNCLCT do địa phương quản lý: Đài truyền hình tỉnh (thành phố), các bệnh viện, trường học do địa phương quản lý. * Căn cứ mức độ đảm bảo kinh phí, theo tiêu thức phân loại này đơn vị SNCLCT được phân loại theo 4 mức độ bảng 1.