CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Tổng quan về đơn vị sự nghiệp công lập 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập Đơn vị sự nghiệp công lập (dưới đây gọi là đơn vị sự nghiệp) là đơn vị do cơ quan nhà nước có thẩm quyển thành lập, có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng, thực hiện chức năng phục vụ quản lý nhà nước hoặc cung cấp dịch vụ công trong các ngành, lĩnh vực theo quy định của pháp luật như y tế, giáo dục đào tạo, khoa học, công nghệ, môi trường, dịch vụ việc làm,…. Các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì mục đích lợi nhuận, phục vụ cho các nhu cầu, lợi ích chung thiết yếu, các quyền và nghĩa vụ cơ bản của các tổ chức cá nhân, đảm bảo công bằng trong phân phối và khả năng tiếp cận bình đẳng giữa mọi công dân nhất là các dịch vụ cơ bản.
Các đơn vị sự nghiệp công lập đều sử dụng ngân sách nhà nước nên hệ thống kế toán phải tuân theo Chế độ kế toán hành chính sự nghiệp và Hệ thống mục lục ngân sách nhà nước để phục vụ công tác quản lý và thống kê. Nhà nước cho phép tạo lập nguồn thu (phí, lệ phí, sản xuất, dịch vụ) để trang trải phần hoặc toàn bộ chi phihoạt động thường xuyên. Mức thu, nội dung thu thực hiện theo các quy định của Nhà nước. Nguồn thu sự nghiệp được bổ sung vào nguồn kinh phihoạt động của đơn vị và được quản lý theo các quy định của Nhà nước về thu, chi sự nghiệp.
Theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP ngày 25/4/2006 của Chính phủ, các đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong tổ chức công việc, sắp xếp lại bộ máy tổ chức, sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao, phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ với chất lượng cao cho xã hội và tăng nguồn thu nhằm từng bước giải quyết thu nhập cho người lao động. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập Căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp Theo tiêu thức này, đơn vị sự nghiệp được phân loại để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính như sau: * Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động). Luan van 6 Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được ngân sách nhà nước cấp (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động). * Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp, đơn vị không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động).
Vậy, đơn vị sự nghiệp có thu là những đơn vị sự nghiệp mà trong quá trình hoạt động sự nghiệp được phép thu phí để bù đắp một phần hay toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị. Cách xác định để phân loại đơn vị sự nghiệp có thu: Mức độ đảm bảo chi phí Tổng số nguồn thu sự nghiệp hoạt động thường xuyên = x 100% của đơn vị (%) Tổng số chi hoạt động thường xuyên Đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm toàn bộ chi phí thường xuyên là đơn vị có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên tính theo công thức trên bằng hoặc lớn hơn 100%; còn đơn vị sự nghiệp có thu tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thượng xuyên là đơn vị có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên nhỏ hơn 100%. Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động cụ thể, đơn vị sự nghiệp có thu bao gồm: + Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Giáo dục đào tạo; + Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Y tế, đảm bảo xã hội; + Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Văn hoá thông tin; + Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực Thể dục thể thao; + Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong Nông lâm ngư nghiệp, Thuỷ lợi; + Đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sự nghiệp kinh tế khác. Riêng trong lĩnh vực GD&ĐT, các đơn vị SNCT có các loại hình như sau: + Các cơ sở giáo dục mầm non; + Các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông; + Các trung tâm kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp, trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm giáo dục từ xa, các trung tâm đào tạo khác; + Các trường trung học chuyên nghiệp, trường dạy nghề; + Các trường Đại học, Cao đẳng, Học viện.
Như vậy trường Đại học công lập nằm trong hệ thống các đơn vị sự nghiệp có thu thuộc lĩnh vực giáo dục đào tạo. Vì thế, trường Đại học công lập vừa mang Luan van 7 những đặc điểm chung của đơn vị sự nghiệp có thu, vừa mang những đặc điểm riêng về các hoạt động chính cũng như cơ cấu tổ chức do đặc thù của lĩnh vực hoạt động quy định. Các đơn vị này có trách nhiệm đào tạo và nghiên cứu khoa học, đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ trí thức, đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ và quản lý, phù hợp với quy mô phát triển của quốc gia, có trình độ chuyên môn giỏi, đủ sức giải quyết những vấn đề khoa học kỹ thuật và quản lý kinh tế, quản lý nhà nước do thực tiễn đất nước đặt ra. Căn cứ vào phân cấp quản lý tài chính Theo tiêu thức này các đơn vị sự nghiệp trong cùng một ngành dọc được phân thành các cấp sau: Đơn vị dự toán cấp I: là đơn vị trực tiếp nhận dự toán ngân sách hàng năm do Thủ tướng Chính phủ hoặc Uỷ ban nhân dân giao.
Đơn vị dự toán cấp I thực hiện phân bổ, giao dự toán ngân sách cho đơn vị cấp dưới trực thuộc. Đơn vị dự toán cấp II: là đơn vị cấp dưới đơn vị dự toán cấp I, được đơn vị dự toán cấp I giao dự toán và phân bổ dự toán được giao cho đơn vị dự toán cấp III (trường hợp được ủy quyền của đơn vị dự toán cấp I). Định kỳ đơn vị phải tổng hợp chỉ tiêu kinh phí ở đơn vị và của đơn vị dự toán cấp III báo cáo lên đơn vị dự toán cấp I và cơ quan tài chính cùng cấp. Đơn vị dự toán cấp III: là đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách (Đơn vị sử dụng ngân sách Nhà nước), được đơn vị dự toán cấp I hoặc cấp II giao dự toán ngân sách.
Đơn vị cấp dưới của đơn vị dự toán cấp III được nhận kinh phí để thực hiện phần công việc cụ thể, khi chi tiêu phải thực hiện công tác kế toán và quyết toán theo quy định. Các đơn vị dự toán có thể chỉ có một cấp hoặc hai cấp, điều này tùy thuộc vào phân cấp quản lý kinh tế tài chính, đặc biệt cơ chế phân cấp quản lý ngân sách Nhà nước. Như vậy, đơn vị sự nghiệp có thu là đơn vị sự nghiệp có sử dụng một phần kinh phí NSNN được giao để thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn, đồng thời có hoạt động thu sự nghiệp để đảm bảo một phần chi phí hoạt động. Mục đích của cách phân loại này nhằm sử dụng và quản lý nguồn kinh phí của Nhà nước một cách chặt chẽ, có hiệu quả.
Đặc điểm hoạt động và yêu cầu quản lý của các đơn vị sự nghiệp công lập 1. Đặc điểm hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập Đơn vị sự nghiệp công lập có bốn đặc trưng cơ bản: Luan van 8 - Các đơn vị sự nghiệp hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì mục tiêu lợi nhuận; - Sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp là sản phẩm mang lại lợi ích chung, có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất, giá trị tinh thần, xã hội và có thể sử dụng chung cho nhiều người, nhiều đối tượng trên phạm vi rộng; - Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước; - Các đơn vị sự nghiệp dù hoạt động trong lĩnh vực nào, có nguồn thu hay không đều giữ vai trò rất quan trọng trong việc phát triển nền kinh tế quốc dân và thực thi các chính sách xã hội của Nhà nước. Mỗi hoạt động trong đơn vị sự nghiệp được trang trải bằng một nguồn kinh phí khác nhau và số lượng các hoạt động không giống nhau ở tất cả các đơn vị, sự khác nhau này tạo nên đặc trưng của các nghiệp vụ kinh tế phát sinh và đặc điểm của các đối tượng gắn với các nghiệp vụ đó. Đặc điểm này ảnh hưởng tới hệ thống chứng từ, hệ thống tài khoản, sổ kế toán và báo cáo tài chính cần sử dụng để phản ánh thông tin về các đối tượng kế toán gắn với các đơn vị có các đặc điểm hoạt động khác nhau.
Chính sự khác nhau đó dẫn đến sự khác nhau trong khối lượng công việc kế toán, do đó ảnh hưởng lớn tới việc xác định khối lượng và phân công công việc, bố trí nhân sự và xây dựng quy chế hoạt động trong bộ máy kế toán nhằm thực hiện tốt công việc quản lý tài chính tại đơn vị. Đơn vị sự nghiệp là một bộ phận trong hệ thống các đơn vị của bộ máy quản lý nhà nước nên luôn chịu sự chi phối của Nhà nước thông qua các công cụ quản lý đặc biệt là quản lý tài chính. Các đơn vị này phải chịu sự điều tiết theo một cơ chế tài chính nhất định và cơ chế tài chính này có thể không giống nhau với đơn vị sự nghiệp thuộc các ngành, các lĩnh vực khác nhau điều đó dẫn đến các thông tin cần thiết từ kế toán phục vụ cho quản lý tài chính cũng sẽ khác nhau, đặc điểm này đòi hỏi bộ máy kế toán, hệ thống các chỉ tiêu trên chứng từ, sổ kế toán, báo cáo kế toán phải được xây dựng phù hợp đáp ứng yêu cẩu cung cấp thông tin thích hợp cho quản lý. Các đơn vị sự nghiệp có thể hoạt động theo các mô hình khác nhau, có thể là mô hình một cấp hoặc mô hình nhiều cấp có nhiều đơn vị trực thuộc.