phần mở đầu, kết luận, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của đề tài đƣợc chia làm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về tổ chức công tác kế toán trong các đơn vị sự nghiệp công lập Chƣơng 2: Thực trạng tổ chức công tác kế toán tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Phú Yên Chƣơng 3: Một số giải pháp hoàn thiện tổ chức công tác kế toán tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Phú Yên 8 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Đặc điểm tổ chức hoạt động và quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập tác động đến tổ chức công tác kế toán 1. Đặc điểm tổ chức hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp công lập Theo Điều 2, Nghị định 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 14/02/2015 ghi rõ “Đơn vị SNCL do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước” [9].
Đơn vị SNCL còn đƣợc xem là “Đơn vị được Nhà nước thành lập để thực hiện các nhiệm vụ quản lý hành chính, đảm bảo an ninh, quốc phòng, phát triển kinh tế xã hội, các đơn vị này được Nhà nước cấp kinh phí và hoạt động theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp” [10]. Đơn vị sự nghiệp Nhà nƣớc (đơn vị SNCL) là “các đơn vị có hoạt động cung ứng các hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội và các hàng hóa, dịch vụ khác trong các lĩnh vực giáo dục, y tế văn hóa thông tin, thể dục thể thao, nông - lâm ngư nghiệp, kinh tế,. nhằm duy trì hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân. Đặc tính chủ yếu của các đơn vị sự nghiệp là hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, mang tính chất phục vụ cộng đồng là chính” [14].
Các khái niệm về đơn vị SNCL đƣợc đƣa ra đều có sự tƣơng đồng. Theo quan điểm của tác giả, khái niệm “đơn vị SNCL là đơn vị được Nhà nước thành lập để thực hiện các nhiệm vụ quản lý hành chính, đảm bảo an ninh, quốc phòng, phát triển kinh tế, các đơn vị này được Nhà nước cấp kinh phí và hoạt động theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp” đã khái quát đặc điểm hoạt động và đặc điểm tài chính của đơn vị SNCL. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập Các đơn vị SNCL đƣợc phân loại theo các tiêu chí sau: - Căn cứ vào mức độ tự đảm bảo chi hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp [15], các đơn vị sự nghiệp đƣợc chia thành: Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm kinh phí cho hoạt động thường xuyên: là các đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp luôn ổn định nên bảo đảm đƣợc toàn bộ chi phí hoạt động thƣờng xuyên, NSNN không phải cấp kinh phí cho hoạt động thƣờng xuyên của đơn vị. Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một kinh phí hoạt động thường xuyên: là những đơn vị có nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp nhƣng chƣa tự trang trải toàn bộ chi phí hoạt động thƣờng xuyên, ngân sách nhà nƣớc phải cấp một phần cho hoạt động thƣờng xuyên của đơn vị.
Đơn vị sự nghiệp công do Nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động: là những đơn vị sự nghiệp có nguồn thu sự nghiệp thấp hoặc không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thƣờng xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do ngân sách nhà nƣớc bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động. - Căn cứ theo lĩnh vực hoạt động các đơn vị đƣợc phân loại thành [15]: Các đơn vị sự nghiệp giáo dục: bao gồm các trƣờng học từ mầm non đến đại học (không bao gồm các trƣờng tƣ). Các đơn vị sự nghiệp y tế: bao gồm các bệnh viện, các cơ sở khám chữa bệnh, các trung tâm y tế dự phòng (không bao gồm các bệnh viện tƣ). Các đơn vị sự nghiệp văn hóa, thể thao: bao gồm các viện nghiên cứu về văn hóa, trung tâm chiếu phim, thƣ viện, đài phát thanh truyền hình, báo chí xuất bản, các trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, các viện bảo tàng,.
Các đơn vị sự nghiệp kinh tế: bao gồm các viện nghiên cứu kinh tế, các trung tâm nghiên cứu giống cây trồng, vật nuôi,. - Căn cứ theo phân cấp quản lý tài chính tại đơn vị sử dụng NSNN [15], các đơn vị SNCL đƣợc chia thành: 10 Đơn vị dự toán cấp I: Là đơn vị trực tiếp nhận và quyết toán kinh phí với cơ quan quản lý ngân sách trung ƣơng nhƣ các Bộ, Ủy ban Nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ƣơng,. Các đơn vị dự toán cấp I đƣợc giao nhiệm vụ trực tiếp quản lý và cấp phát ngân sách các đơn vị dự toán cấp II. Đơn vị dự toán cấp II: Là các đơn vị nhận và quyết toán kinh phí đƣợc ngân sách cấp với các đơn vị dự toán cấp I và trực tiếp quản lý ngân sách của các đơn vị dự toán cấp III.
Đơn vị dự toán cấp II là các đơn vị thuộc đơn vị dự toán cấp I và là đơn vị trung gian thực hiện nhiệm vụ quản lý kinh phí nối liền giữa đơn vị dự toán cấp I với đơn vị dự toán cấp III. Đơn vị dự toán cấp III: Là đơn vị trực tiếp chi tiêu kinh phí cho hoạt động của đơn vị và chịu trách nhiệm quyết toán kinh phí với đơn vị dự toán cấp trên theo quy định. Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập Các đơn vị SNCL gồm nhiều hoạt động trong nhiều lĩnh vực với các chức năng và nhiệm vụ khác nhau. Tuy nhiên, các đơn vị SNCL có đặc điểm hoạt động chung là: Thứ nhất, mục đích hoạt động của các đơn vị SNCL là không vì lợi nhuận, chủ yếu phục vụ lợi ích cộng đồng.
Thứ hai, sản phẩm, dịch vụ do hoạt động SNCL tạo ra chủ yếu là những sản phẩm, dịch vụ có giá trị về sức khỏe, tri thức, văn hóa, đạo đức, xã hội,… Đây là các sản phẩm, dịch vụ mang lại lợi ích chung có tính bền vững, lâu dài cho xã hội. Thứ ba, hoạt động của các đơn vị SNCL luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chƣơng trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nƣớc, thực thi các chính sách xã hội của Nhà nƣớc. Đặc điểm quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập Tổ chức bộ máy quản lý của đơn vị SNCL đƣợc các cơ quan nhà nƣớc 11 cấp trên có thẩm quyền phê duyệt và quyết định sao cho phù hợp với loại hình, chức năng, nhiệm vụ đƣợc giao của từng đơn vị SNCL. Các đơn vị SNCL hoạt động theo cơ chế thủ trƣởng, nghĩa là luôn có một ngƣời đứng đầu mỗi đơn vị.
Ngƣời đứng đầu đơn vị SNCL đƣợc pháp luật trao nhiều nhiệm vụ, quyền hạn quan trọng, quyết định về tài chính, nhân sự, điều hành hoạt động thƣờng xuyên của đơn vị. Tùy thuộc vào loại hình, phân cấp và chức năng nhiệm vụ đƣợc giao mà các đơn vị SNCL có cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý khác nhau. Một số kiểu cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý tại các đơn vị SNCL nhƣ sau: - Cơ cấu trực tuyến: Cơ cấu trực tuyến là một mô hình tổ chức, quản lý, trong đó nhà quản trị ra quyết định và giám sát trực tiếp đối với cấp dƣới và ngƣợc lại, mỗi ngƣời cấp dƣới chỉ nhận đƣợc sự điều hành và chịu trách nhiệm trƣớc một ngƣời lãnh đạo trực tiếp cấp trên. - Cơ cấu chức năng: Là loại hình cơ cấu tổ chức trong đó từng chức năng quản lý đƣợc tách riêng do một bộ phận, một cơ quan đảm nhận.
Cơ cấu này có đặc điểm là những nhân viên chức năng phải là ngƣời am hiểu chuyên môn và thành thạo nghiệp vụ trong phạm vi quản lý của mình. - Cơ cấu trực tuyến - chức năng: Cơ cấu này là sự kết hợp của cơ cấu theo trực tuyến và theo cơ cấu chức năng. Theo đó, mối quan hệ giữa cấp dƣới và cấp trên là một đƣờng thẳng còn các bộ phận chức năng chỉ làm nhiệm vụ chuẩn bị những lời chỉ dẫn, những lời khuyên và kiểm tra sự hoạt động của các bộ phận trực tuyến. - Cơ cấu trực tuyến - tham mưu: Cơ cấu này có đặc điểm là ngƣời lãnh đạo ra mệnh lệnh và chịu hoàn toàn trách nhiệm về quyết định của mình, khi gặp các vấn đề phức tạp, ngƣời lãnh đạo phải tham khảo ý kiến của các chuyên gia ở bộ phận tham mƣu.
Nội dung và cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập 1. Nguồn tài chính và nội dung chi của đơn vị sự nghiệp công lập Tài chính đơn vị hành chính sự nghiệp là các hoạt động thu chi thƣờng xuyên suốt quá trình lập, chấp hành dự toán và quyết toán thu chi của các đơn vị sự nghiệp công lập [12, tr33]. Quản lý tài chính trong các cơ quan SNCL là quá trình áp dụng các công cụ và phƣơng pháp quản lý nhằm tạo lập và sử dụng các quỹ tài chính trong các cơ quan SNCL để đạt những mục tiêu đã định. Nhà nƣớc ban hành cơ chế quản lý tài chính đối với đơn vị SNCL nhằm mục đích sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả kinh phí của Nhà nƣớc.
Tùy thuộc quy mô, lĩnh vực hoạt động, chức năng nhiệm vụ mà các đơn vị SNCL có các nội dung thu và nhiệm vụ chi tƣơng ứng. Thứ nhất, về nội dung thu của đơn vị SNCL Nguồn thu của các đơn vị sự nghiệp gồm các nguồn sau đây: - Các khoản kinh phí nằm trong dự toán đã đƣợc duyệt của năm ngân sách trƣớc nhƣng chƣa sử dụng đƣợc phép chuyển sang năm nay sử dụng tiếp. - Nguồn kinh phí cấp phát từ NSNN để thực hiện nhiệm vụ của đơn vị bao gồm nhiệm vụ thƣờng xuyên và nhiệm vụ đột xuất, kể cả nguồn viện trợ của nƣớc ngoài. - Nguồn kinh phí NSNN cấp gồm: kinh phí đảm bảo hoạt động thƣờng xuyên thực hiện chức năng, nhiệm vụ đối với đơn vị tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động; kinh phí thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ,….
- Phần để lại từ số thu phí, lệ phí cho đơn vị sử dụng theo quy định Nhà nƣớc. - Các khoản thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh. - Các khoản thu từ viện trợ, biếu tặng, các khoản thu khác không phải nộp ngân sách theo chế độ. 13 - Lãi đƣợc chia từ các hoạt động liên doanh liên kết, lãi tiền gửi ngân hàng.