Luận án tiến sĩ hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước ở việt nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

Luận án phân tích và đề xuất giải pháp hoàn thiện thể chế kinh tế cho doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Linh
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Đình Cung
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thể chế kinh tế cho doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam

Thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước (DNNN) ở Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc định hình môi trường kinh doanh và phát triển kinh tế. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc hoàn thiện thể chế này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các DNNN không chỉ là lực lượng chủ đạo trong nền kinh tế mà còn là công cụ để Nhà nước điều tiết và phát triển các ngành kinh tế quan trọng. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết để DNNN có thể hoạt động hiệu quả hơn trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.

1.1. Khái niệm và vai trò của thể chế kinh tế đối với DNNN

Thể chế kinh tế đối với DNNN bao gồm các quy định, chính sách và cơ chế quản lý nhằm đảm bảo hoạt động hiệu quả của các doanh nghiệp này. Vai trò của DNNN không chỉ là tạo ra lợi nhuận mà còn góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện các mục tiêu phát triển xã hội.

1.2. Tình hình hiện tại của thể chế kinh tế cho DNNN

Hiện nay, thể chế kinh tế cho DNNN ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu minh bạch trong quản lý, sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh và các chính sách chưa thực sự phù hợp với yêu cầu của hội nhập quốc tế.

II. Vấn đề và thách thức trong hoàn thiện thể chế kinh tế cho DNNN

Việc hoàn thiện thể chế kinh tế cho DNNN ở Việt Nam gặp phải nhiều vấn đề và thách thức. Các DNNN thường phải đối mặt với sự cạnh tranh không công bằng từ các doanh nghiệp tư nhân và nước ngoài. Hơn nữa, sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động của DNNN đôi khi dẫn đến tình trạng kém hiệu quả và lãng phí nguồn lực. Để giải quyết những vấn đề này, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Những thách thức trong quản lý DNNN

Quản lý DNNN hiện nay còn nhiều bất cập, từ việc phân bổ nguồn lực không hợp lý đến việc thiếu trách nhiệm trong quản trị. Điều này dẫn đến hiệu quả hoạt động của DNNN không đạt yêu cầu, ảnh hưởng đến sự phát triển chung của nền kinh tế.

2.2. Cạnh tranh không công bằng và ảnh hưởng đến DNNN

Sự cạnh tranh không công bằng từ các doanh nghiệp tư nhân và nước ngoài khiến DNNN gặp khó khăn trong việc duy trì thị phần và phát triển. Cần có các chính sách hỗ trợ hợp lý để tạo điều kiện cho DNNN phát triển bền vững.

III. Phương pháp cải cách thể chế kinh tế cho DNNN hiệu quả

Để hoàn thiện thể chế kinh tế cho DNNN, cần áp dụng các phương pháp cải cách đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp DNNN hoạt động hiệu quả hơn mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng hơn cho tất cả các doanh nghiệp. Việc cải cách cần được thực hiện một cách toàn diện, từ khung pháp lý đến cơ chế quản lý.

3.1. Cải cách khung pháp lý cho DNNN

Cần hoàn thiện khung pháp lý để đảm bảo DNNN hoạt động theo nguyên tắc thị trường, đồng thời bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Việc này sẽ giúp DNNN tự chủ hơn trong hoạt động kinh doanh.

3.2. Tăng cường năng lực cạnh tranh cho DNNN

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, DNNN cần được đầu tư vào công nghệ, đào tạo nhân lực và cải tiến quy trình sản xuất. Điều này sẽ giúp DNNN không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh hội nhập.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về DNNN

Nghiên cứu về thể chế kinh tế cho DNNN đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn quan trọng. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc hoàn thiện thể chế không chỉ giúp DNNN hoạt động hiệu quả hơn mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Các chính sách và giải pháp cần được áp dụng một cách linh hoạt và phù hợp với thực tiễn.

4.1. Kết quả đạt được từ cải cách thể chế

Các cải cách thể chế đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho DNNN, từ việc nâng cao hiệu quả sản xuất đến việc cải thiện môi trường kinh doanh. Những kết quả này cần được duy trì và phát huy trong tương lai.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cho thấy rằng việc áp dụng các thông lệ tốt trong quản lý DNNN có thể giúp Việt Nam cải thiện hiệu quả hoạt động của khu vực này. Cần học hỏi và áp dụng những bài học này một cách phù hợp.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho DNNN ở Việt Nam

Việc hoàn thiện thể chế kinh tế cho DNNN ở Việt Nam là một nhiệm vụ cấp thiết trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Cần có những chính sách và giải pháp đồng bộ để đảm bảo DNNN hoạt động hiệu quả, đóng góp tích cực vào sự phát triển của nền kinh tế. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện môi trường kinh doanh cho DNNN.

5.1. Định hướng phát triển DNNN trong tương lai

Định hướng phát triển DNNN cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động, cải thiện quản trị và tăng cường khả năng cạnh tranh. Điều này sẽ giúp DNNN phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập.

5.2. Tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ DNNN

Chính sách hỗ trợ DNNN cần được thiết kế một cách hợp lý để tạo điều kiện cho DNNN phát triển. Việc này không chỉ giúp DNNN tồn tại mà còn góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thể chế và thể chế kinh tế 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài “Thể chế” là khái niệm được nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực như kinh tế, xã hội, chính trị… Ở mỗi góc độ nghiên cứu lại có những định nghĩa khác nhau về thể chế.

Một trong những định nghĩa đầu tiên về thể chế là do Thorstein Veblen đưa ra vào năm 1914. Theo Thorstein Veblen, thể chế là tính qui chuẩn của hành vi hoặc các quy tắc xác định hành vi trong những tình huống cụ thể, được các thành viên của một nhóm xã hội chấp nhận về cơ bản, và sự tuân thủ các quy tắc đó là do bản thân tự kiểm soát hoặc do quyền lực bên ngoài khống chế [132]. Tác giả Shahid Javed Burki and Guillermo Perry (1998) trong ấn phẩm “Beyond the Washington Consensus: Institutions Matter” (Sự đồng thuận của Washington: Các thể chế quan trọng) định nghĩa về thể chế bao gồm các quy tắc và cách thức ứng xử, trong đó có các luật, còn các tổ chức là những thực thể mà ở đó các thành viên thống nhất trong hành động nhằm theo đuổi một mục đích chung [128]. Trong cuốn “Institutions, Instututional Change and Economic Performance” ( Thể chế, Thay đổi Thể chế và Hiệu suất Kinh tế), nhà kinh tế học Douglass North (Nobel kinh tế 1993) tiếp tục đưa ra khái niệm về thể chế là những quy tắc trò chơi trong xã hội hoặc nói một cách chính thức là những giới hạn được vạch ra trong phạm vi khả năng và hiểu biết của con người, hình thành nên mối quan hệ qua lại giữa con người.

Cũng trong cuốn sách này, North đã đưa ra hệ thống lý thuyết về thể chế, những thay đổi và sự tác động của nó đối với các hoạt động kinh tế. Dù có những khác biệt nhất định, song nhìn chung các quan niệm về thể chế của các tác giả bao hàm ba khía cạnh quan trọng nhất là “luật chơi” (chính thức và phi chính thức), “cách chơi” (cơ chế/chế tài thực thi), và “người chơi” (con người, tổ chức gắn với hành vi của chúng) [103]. 11 Theo “Báo cáo phát triển Thế giới năm 2002” của Đại học Oxford, “thể chế” bao gồm các luật lệ, cơ chế thực thi và các tổ chức; Ngân hàng Thế giới (2000) lại định nghĩa thể chế là tập hợp các quy tắc chính thức và không chính thức điều chỉnh hành vi, ứng xử của con người. Các quy tắc này bao gồm các luật, quy định và hệ thống định chế thực thi các luật và quy định đó; và thể chế cũng bao gồm cả các nguyên tắc chính trị hay thể chế chính trị, là “thể chế” tạo ra các luật lệ nói trên; nó bao gồm cả các chuẩn mực văn hóa định hướng cách thức ứng xử của con người như niềm tin, đạo đức.

Theo quan niệm của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) tại “Báo cáo năng lực cạnh tranh toàn cầu năm 2009, 2010”, thể chế có thể được hiểu là cái tạo thành khung khổ trật tự cho các quan hệ của con người, định vị cơ chế thực thi và giới hạn của các quan hệ giữa các bên tham gia tương tác; là ý chí chung của cộng đồng xã hội trong việc xác lập trật tự, những quy tắc, những ràng buộc và các chuẩn mực, giá trị chung được mọi người chia sẻ… Như vậy, thể chế hiểu theo nghĩa trên là những nguyên tắc (không phân biệt hình thức của nguyên tắc) về cách cư xử trong xã hội, được hình thành từ thực tiễn trong các phạm vi quan hệ của con người, được xã hội chấp nhận và chỉ dẫn cho mối quan hệ qua lại của con người. [143] Thể chế kinh tế là một vấn đề được quan tâm nghiên cứu trong thời gian gần đây ở nhiều quốc gia. Tuy nhiên, cho đến nay khái niệm thể chế kinh tế vẫn chưa được hiểu một cách thống nhất, kể cả giữa các nhà khoa học cũng như giữa những chính trị gia. Cuốn sách của Acemoglu và Robinson “Why Nations fail” (Tại sao các quốc gia thất bại) năm 2012 là một trong những tác phẩm nổi tiếng viết về thể chế, đặc biệt là thể chế kinh tế.

Trong tác phẩm này, 2 tác giả đã tìm câu trả lời cho câu một hỏi đơn giản nhưng đã làm cho nhiều học giả đau đầu trong nhiều thế kỷ qua: vì sao một số quốc gia giàu và nhiều quốc gia nghèo? Giàu hay nghèo không do vị trí địa lý, không do văn hóa, cũng không phải do chúng ta không biết giúp các nước nghèo trở nên giàu có hơn. Câu trả lời, theo tác giả, là do thể chế, mà cụ thể ở đây là thể chế chính trị. Về cơ bản ,thể chế chính trị sẽ quyết định thể chế kinh tế, và thế chế kinh tế quyết định con đường mà đất nước đó sẽ đi – giàu hơn hay nghèo 12 đi [101]. Bằng cái nhìn bao quát và thâm nhập lịch sử của nhiều quốc gia đông tây kim cổ, hai giáo sư Daron Acemoglu và James A.

Robinson đã đưa ra câu trả lời và chứng minh dứt khoát rằng chính những thể chế kinh tế và chính trị do con người tạo ra là nguyên nhân của sự thành công hay không thành công về kinh tế. Năm 1998, Nhà xuất bản Edward Elgar ở Cheltenham (Anh) và Northampton (Hoa Kỳ) đã công bố tác phẩm Institutional Economics: Social Order & Public Policy (Kinh tế học thể chế: Trật tự xã hội và chính sách công) của Wolfgang Kasper. Hiện nay, tác phẩm này vẫn được coi là cuốn sách giáo khoa công phu, bài bản và đầy đủ nhất về chuyên ngành kinh tế học thể chế. Cuốn sách thảo luận về lý do tại sao các thể chế lại có ảnh hưởng; định nghĩa những khái niệm then chốt, chẳng hạn như "thể chế", "trật tự kinh tế", "chi phí phối hợp", và "chính sách công"; bàn về những giả thuyết nền tảng liên quan đến cách ứng xử của con người và bản chất, vai trò của các thể chế cùng hình thái trật tự mà một số dàn xếp thể chế nhất định tạo thuận lợi cho thể chế.

Mục đích của cuốn sách là nhằm tạo nền tảng lý thuyết cho nhận thức về kinh tế học thể chế, các khía cạnh ứng dụng của kinh tế học thể chế và cách áp dụng phương pháp tiếp cận kinh tế học thể chế để đề cập đến một số chủ đề thời sự nhất trong kinh tế học đương đại: tại sao sự lan rộng không ngừng của thịnh vượng trên khắp thế giới cuối cùng lại phụ thuộc vào việc thúc đẩy những thể chế phù hợp[136]. Các công trình nghiên cứu trong nước Thuật ngữ “thể chế” cũng được nhiều tác giả trong nước sử dụng trong các tác phẩm của mình, nhưng chủ yếu trên cơ sở dịch và dẫn các định nghĩa thể chế của các nhà nghiên cứu nước ngoài. Trong cuốn “Hành chính học đại cương” (1997 ) có viết “Khó có thể đưa ra một định nghĩa đầy đủ, cụ thể về thuật ngữ thể chế. Theo tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga hoặc tiếng Latinh, thuật ngữ “institution” đều phản ánh một nội dung về việc thiết lập một tổ chức, một công việc với những quy định pháp lý về quyền hạn, nhiệm vụ, thẩm quyền, quy tắc hoạt động của nó, buộc các thành viên trong tổ chức đó thống nhất chấp hành” [62].

Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên năm 1992) định nghĩa thể chế là “những quy định, luật lệ của một chế độ xã hội, buộc mọi người phải tuân theo” [45]. 13 Nghiên cứu chuyên sâu về thể chế có cuốn “Thể chế - cải cách thể chế và phát triển : Lý luận và thực tiễn ở nước ngoài và Việt Nam” (2002) của các tác giả Đinh Văn Ân, Võ Trí Thành. Trong cuốn sách này, các tác giả đã đưa ra những vấn đề lý luận thể chế kinh tế cơ bản nhất cũng như kinh nghiệm xây dựng, chuyển đổi và cải cách thể chế ở một số nước trên thế giới và ở nước ta [1]. Các tác giả Nguyễn Đình Hương (2002), Vũ Đình Bách, Hoàng Việt trong cuốn “Hoàn thiện môi trường thể chế phát triển đồng bộ các loại thị trường trong điều kiện hội nhập kinh tế khu vực và thế giới” đã xây dựng cơ sở lý luận về môi trừờng thể chế phát triển đồng bộ các loại thị trừờng; môi trừờng thể chế và sự phát triển của hệ thống thị trừờng ở Việt Nam; quan điểm, mục tiêu định hứớng và giải pháp hoàn thiện môi trường thể chế phát triển đồng bộ các loại thị trường ở Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI [31].

Đinh Văn Ân, Lê Xuân Bá trong cuốn “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” (2006) nêu những khái niệm cơ bản và đưa ra đánh giá ban đầu về hệ thống thể chế kinh tế hiện hành của Việt Nam, xây dựng thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; quan điểm chủ đạo và định hướng một số nội dung cơ bản cho việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam [2]; tiếp theo đó, trong cuốn “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” (2008), các tác giả này đã nghiên cứu những vấn đề về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sau 20 năm đổi mới, phân tích các nhận thức, quan điểm về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, phát triển đồng bộ các loại thị trường chức năng. Ngoài ra, có thể kể đến một số công trình có nghiên cứu về vấn đề này như: “Xây dựng thể chế hỗ trợ thị trường”, Người dịch: Vũ Hoàng Linh, Ngân hàng Thế giới; Báo cáo phát triển thế giới 2002, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003; “20 năm đổi mới và sự hình thành thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN", Nguyễn Cúc, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2005; “Vấn đề điều chỉnh chức năng và thể chế của nhà nước dưới tác động của toàn cầu hóa”, Phạm Việt Thái, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2008… 14 Nghiên cứu về thể chế có một số luận án tiến sĩ cũng có đề cập đến vấn đề này như Luận án: “Vai trò của thể chế trong giao dịch kinh doanh ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Hồng Hải (năm 2007), nghiên cứu vai trò của thể chế trong phát triển kinh tế, thể chế nhà nước và phi nhà nước trong sự phát triển của kinh tế Việt Nam.