Luận án tiến sĩ hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước ở việt nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

Luận án phân tích và đề xuất giải pháp hoàn thiện thể chế kinh tế cho doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Linh
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Đình Cung
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thể chế và thể chế kinh tế
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.3. Đánh giá kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3.1. Những hướng nghiên cứu và kết quả đạt được
• 1.3.2. Những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 2.1. Khái niệm và đặc điểm hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.1.1. Khái niệm thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước
• 2.1.2. Khái niệm hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.1.3. Đặc điểm của hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.2. Hội nhập kinh tế quốc tế và yêu cầu đối với việc hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước
• 2.2.1. Bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.2.2. Yêu cầu về hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.3. Tiêu chí hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.3.1. Thông lệ tốt quốc tế về thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước
• 2.3.2. Tiêu chí hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.4. Các yếu tố ảnh hưởng tới việc hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.4.1. Vai trò của Nhà nước
• 2.4.2. Khuôn khổ pháp lý
• 2.4.3. Môi trường kinh doanh
• 2.4.4. Quản trị doanh nghiệp nhà nước
• 2.4.5. Yếu tố con người
• 2.4.6. Yếu tố môi trường kinh tế - xã hội
• 2.4.7. Tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0
• 2.5. Kinh nghiệm quốc tế về hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước và bài học đối với Việt Nam
• 2.5.1. Về vai trò của doanh nghiệp nhà nước trên thế giới
• 2.5.2. Về mô hình thực hiện chức năng chủ sở hữu nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước
• 2.5.3. Về đảm bảo tính trung lập cạnh tranh đối với doanh nghiệp nhà nước
• 2.5.4. Về thể chế quản lý vốn nhà nước
• 2.5.5. Bài học kinh nghiệm rút ra đối với Việt Nam
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUÁ TRÌNH HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam
• 3.1.1. Giai đoạn từ 2011 đến nay
• 3.2. Đánh giá quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam giai đoạn từ 2011 đến nay
• 3.2.1. Những kết quả đạt được
• 3.2.2. Những hạn chế, bất cập
• 3.2.3. Nguyên nhân của hạn chế, bất cập
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 4.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến việc hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam
• 4.2. Quan điểm tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 4.2.1. Quan điểm về vai trò của doanh nghiệp nhà nước
• 4.2.2. Quan điểm về tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước
• 4.3. Phương hướng tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước đến năm 2030
• 4.3.1. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường đầy đủ, hiện đại và hội nhập
• 4.3.2. Nhà nước đầu tư vốn vào sản xuất kinh doanh tại doanh nghiệp phải tập trung vào những lĩnh vực then chốt, thiết yếu
• 4.3.3. Nhà nước thực hiện quản lý thống nhất về hoạt động công ích
• 4.3.4. Tách bạch triệt để giữa chức năng đại diện sở hữu nhà nước với chức năng quản lý nhà nước đối với DNNN
• 4.3.5. DNNN đáp ứng đầy đủ chuẩn mực quốc tế về quản trị công ty
• 4.3.6. DNNN hoạt động chủ yếu là doanh nghiệp có sở hữu hỗn hợp
• 4.3.7. DNNN được bảo đảm quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo nguyên tắc thị trường. Quan hệ kinh tế, tài chính giữa Nhà nước và DNNN
• 4.3.8. Nâng cao vai trò của UBQLV trong việc thực hiện chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp
• 4.4. Giải pháp tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước đến năm 2030
• 4.4.1. Tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp luật quy định về vai trò của doanh nghiệp nhà nước và mục tiêu đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp để phù hợp với bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế
• 4.4.2. Hoàn thiện khung pháp luật về chính sách chủ sở hữu nhà nước và mô hình cơ quan đại diện chủ sở hữu nhà nước tách bạch với cơ quan quản lý hành chính nhà nước
• 4.4.3. Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế để doanh nghiệp nhà nước hoạt động theo yêu cầu phát triển kinh tế thị trường, cạnh tranh bình đẳng và đáp ứng các điều kiện của hội nhập kinh tế quốc tế
• 4.4.4. Hoàn thiện thể chế bảo đảm lợi ích của nhà đầu tư và các bên có lợi ích liên quan
• 4.4.5. Tiếp tục hoàn thiện thể chế minh bạch hóa thông tin về doanh nghiệp nhà nước
• 4.4.6. Hoàn thiện thể chế về bộ máy quản lý, điều hành của doanh nghiệp nhà nước
• 4.4.7. Tiếp tục hoàn thiện thể chế về cơ cấu lại, cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước; đổi mới sản xuất kinh doanh trong thời đại công nghiệp 4.0 để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước
• 4.4.8. Hoàn thiện thể chế kiểm tra, giám sát đối với doanh nghiệp nhà nước
• 4.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thể chế kinh tế cho doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam

Thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước (DNNN) ở Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc định hình môi trường kinh doanh và phát triển kinh tế. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc hoàn thiện thể chế này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các DNNN không chỉ là lực lượng chủ đạo trong nền kinh tế mà còn là công cụ để Nhà nước điều tiết và phát triển các ngành kinh tế quan trọng. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết để DNNN có thể hoạt động hiệu quả hơn trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.

1.1. Khái niệm và vai trò của thể chế kinh tế đối với DNNN

Thể chế kinh tế đối với DNNN bao gồm các quy định, chính sách và cơ chế quản lý nhằm đảm bảo hoạt động hiệu quả của các doanh nghiệp này. Vai trò của DNNN không chỉ là tạo ra lợi nhuận mà còn góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện các mục tiêu phát triển xã hội.

1.2. Tình hình hiện tại của thể chế kinh tế cho DNNN

Hiện nay, thể chế kinh tế cho DNNN ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu minh bạch trong quản lý, sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh và các chính sách chưa thực sự phù hợp với yêu cầu của hội nhập quốc tế.

II. Vấn đề và thách thức trong hoàn thiện thể chế kinh tế cho DNNN

Việc hoàn thiện thể chế kinh tế cho DNNN ở Việt Nam gặp phải nhiều vấn đề và thách thức. Các DNNN thường phải đối mặt với sự cạnh tranh không công bằng từ các doanh nghiệp tư nhân và nước ngoài. Hơn nữa, sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động của DNNN đôi khi dẫn đến tình trạng kém hiệu quả và lãng phí nguồn lực. Để giải quyết những vấn đề này, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Những thách thức trong quản lý DNNN

Quản lý DNNN hiện nay còn nhiều bất cập, từ việc phân bổ nguồn lực không hợp lý đến việc thiếu trách nhiệm trong quản trị. Điều này dẫn đến hiệu quả hoạt động của DNNN không đạt yêu cầu, ảnh hưởng đến sự phát triển chung của nền kinh tế.

2.2. Cạnh tranh không công bằng và ảnh hưởng đến DNNN

Sự cạnh tranh không công bằng từ các doanh nghiệp tư nhân và nước ngoài khiến DNNN gặp khó khăn trong việc duy trì thị phần và phát triển. Cần có các chính sách hỗ trợ hợp lý để tạo điều kiện cho DNNN phát triển bền vững.

III. Phương pháp cải cách thể chế kinh tế cho DNNN hiệu quả

Để hoàn thiện thể chế kinh tế cho DNNN, cần áp dụng các phương pháp cải cách đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp DNNN hoạt động hiệu quả hơn mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng hơn cho tất cả các doanh nghiệp. Việc cải cách cần được thực hiện một cách toàn diện, từ khung pháp lý đến cơ chế quản lý.

3.1. Cải cách khung pháp lý cho DNNN

Cần hoàn thiện khung pháp lý để đảm bảo DNNN hoạt động theo nguyên tắc thị trường, đồng thời bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Việc này sẽ giúp DNNN tự chủ hơn trong hoạt động kinh doanh.

3.2. Tăng cường năng lực cạnh tranh cho DNNN

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, DNNN cần được đầu tư vào công nghệ, đào tạo nhân lực và cải tiến quy trình sản xuất. Điều này sẽ giúp DNNN không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh hội nhập.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về DNNN

Nghiên cứu về thể chế kinh tế cho DNNN đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn quan trọng. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc hoàn thiện thể chế không chỉ giúp DNNN hoạt động hiệu quả hơn mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Các chính sách và giải pháp cần được áp dụng một cách linh hoạt và phù hợp với thực tiễn.

4.1. Kết quả đạt được từ cải cách thể chế

Các cải cách thể chế đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho DNNN, từ việc nâng cao hiệu quả sản xuất đến việc cải thiện môi trường kinh doanh. Những kết quả này cần được duy trì và phát huy trong tương lai.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cho thấy rằng việc áp dụng các thông lệ tốt trong quản lý DNNN có thể giúp Việt Nam cải thiện hiệu quả hoạt động của khu vực này. Cần học hỏi và áp dụng những bài học này một cách phù hợp.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho DNNN ở Việt Nam

Việc hoàn thiện thể chế kinh tế cho DNNN ở Việt Nam là một nhiệm vụ cấp thiết trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Cần có những chính sách và giải pháp đồng bộ để đảm bảo DNNN hoạt động hiệu quả, đóng góp tích cực vào sự phát triển của nền kinh tế. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện môi trường kinh doanh cho DNNN.

5.1. Định hướng phát triển DNNN trong tương lai

Định hướng phát triển DNNN cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động, cải thiện quản trị và tăng cường khả năng cạnh tranh. Điều này sẽ giúp DNNN phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập.

5.2. Tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ DNNN

Chính sách hỗ trợ DNNN cần được thiết kế một cách hợp lý để tạo điều kiện cho DNNN phát triển. Việc này không chỉ giúp DNNN tồn tại mà còn góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Hoàn thiện thể chế kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay" do NCS. Nguyễn Thùy Linh thực hiện (người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Đình Cung và PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Học viện Hành chính Quốc gia, 2022) đặt trong bối cảnh Việt Nam tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (New-generation FTAs) như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA). Nghiên cứu giải quyết mâu thuẫn căn bản giữa định vị vai trò của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) là "lực lượng vật chất chủ yếu của kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo" với các cam kết quốc tế khắt khe về tính trung lập cạnh tranh (Competitive Neutrality) và quản trị công ty minh bạch theo chuẩn mực quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) được xác định rõ: Các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận DNNN dưới góc độ quản lý vốn đơn thuần (Nguyễn Thị Thu Hương, 2009; Mai Công Quyền, 2015) hoặc đổi mới tổ chức bộ máy (Nguyễn Thị Luyến, 2012; Nguyễn Thị Minh Phương, 2018), thiếu vắng một khung phân tích thể chế kinh tế toàn diện đối chiếu trực tiếp với bộ tiêu chí chuẩn mực của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2015) trong bối cảnh các quy tắc thương mại phi thuế quan thế hệ mới có hiệu lực thi hành.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đặt ra những yêu cầu và chuẩn mực thể chế bắt buộc nào đối với khu vực DNNN tại Việt Nam?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thể chế kinh tế đối với DNNN tại Việt Nam giai đoạn 2011–2020 có khoảng cách (governance gap) như thế nào so với thông lệ quản trị quốc tế tốt của OECD?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những giải pháp thể chế đột phá nào cần được thực thi đến năm 2030 nhằm bảo đảm sân chơi bình đẳng và tối ưu hóa hiệu quả nguồn lực nhà nước?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự can thiệp hành chính phi thị trường và việc đồng nhất chức năng chủ sở hữu với chức năng quản lý nhà nước là nguyên nhân gốc rễ gây méo mó động lực kinh doanh và làm suy giảm hiệu quả của DNNN.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc áp dụng đầy đủ khung quản trị OECD và nguyên tắc trung lập cạnh tranh sẽ tạo ra bước chuyển đổi bản chất trong phân bổ nguồn lực quốc gia mà không làm suy yếu vai trò ổn định vĩ mô của Nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tập đoàn, tổng công ty nhà nước nắm giữ 100% vốn và công ty cổ phần có vốn nhà nước chi phối. Quy mô khảo sát trọng điểm bao quát 19 tập đoàn, tổng công ty thuộc Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (UBQLV) – nhóm chủ thể đang nắm giữ trên 50% tổng vốn và tài sản nhà nước đầu tư vào sản xuất kinh doanh trên phạm vi toàn quốc (bao gồm PVN, EVN, TKV, VNPT, Vietnam Airlines, ACV, SCIC...).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về thể chế và quản trị DNNN được hệ thống hóa qua ba trường phái học thuật chủ đạo:

Trường phái Kinh tế học Thể chế Mới (New Institutional Economics) đặt nền móng với Thorstein Veblen (1914), Douglass North (1990) và Oliver Williamson (2000). North định nghĩa thể chế là "những quy tắc của trò chơi xã hội" bao gồm ràng buộc chính thức (luật pháp, chính sách) và ràng buộc phi chính thức (chuẩn mực, niềm tin), cùng các cơ chế bảo đảm thực thi. Wolfgang Kasper (1998) phân định thể chế bên trong (tiến hóa tự phát) và thể chế bên ngoài (áp đặt từ trên xuống). Daron Acemoglu và James A. Robinson (2012) trong "Why Nations Fail" luận chứng rằng thể chế dung nạp (inclusive institutions) khuyến khích đổi mới sáng tạo và cạnh tranh bình đẳng, trong khi thể chế bòn rút (extractive institutions) bảo hộ đặc quyền, dẫn đến suy thoái kinh tế dài hạn.

Trường phái Quản trị DNNN và Lý thuyết Người đại diện (Agency Theory): Hướng dẫn quản trị DNNN của OECD (2005, 2015) và các báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2006, 2014) nhấn mạnh hai thách thức cốt lõi: cân bằng trách nhiệm chủ sở hữu chủ động của Nhà nước và duy trì sân chơi bình đẳng (Level Playing Field) với khu vực tư nhân. Mako và Zhang (2004) khi nghiên cứu mô hình SASAC của Trung Quốc chỉ ra rằng nếu chức năng chủ sở hữu không được thương mại hóa và vẫn tồn tại "ràng buộc ngân sách mềm" (Soft budget constraint theo lý thuyết của János Kornai), DNNN sẽ không thể vận hành như một thực thể thị trường độc lập.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Đinh Văn Ân và Võ Trí Thành (2002), Lê Xuân Bá (2013), Nguyễn Đình Cung (CIEM, 2015) và GS. Nguyễn Quang Thuấn (2017) đã chỉ rõ các biến dạng thị trường do cơ chế quản lý hành chính đối với DNNN. Tuy nhiên, việc định lượng hóa mức độ đáp ứng chuẩn mực OECD tại các tập đoàn nòng cốt trong kỷ nguyên thực thi CPTPP/EVFTA chưa từng được thực hiện một cách có hệ thống.

Luận án tạo lập vị thế học thuật mới (academic positioning) bằng việc chuyển dịch góc nhìn từ "quản lý hành chính nhà nước đối với tài sản công" sang "thể chế kinh tế thị trường hiện đại điều chỉnh hành vi của chủ thể kinh doanh nhà nước", kết nối thực tiễn tái cơ cấu kinh tế Việt Nam với các chuẩn mực thương mại quốc tế tiên tiến.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Kinh tế học Thể chế Mới trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi định hướng xã hội chủ nghĩa:

• Bổ sung và hoàn thiện khái niệm: Xác lập nội hàm khoa học của "Thể chế kinh tế đối với DNNN" dưới góc độ "luật chơi", bao gồm: hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh, hệ thống chủ thể thực thi (cơ quan quản lý, cơ quan đại diện chủ sở hữu, HĐTV/HĐQT, ban điều hành), các quan hệ kinh tế nội bộ và bên ngoài, cùng các chế tài bảo đảm kỷ luật thị trường.
• Làm rõ cấu trúc phân tầng: Phân biệt ranh giới khoa học giữa thể chế kinh tế vĩ mô đối với DNNN (khung pháp lý, chính sách cạnh tranh, môi trường kinh doanh) và thể chế kinh tế vi mô (cơ chế quản trị nội bộ công ty, quan hệ đại diện chủ sở hữu).
• Phát triển mô hình can thiệp của Nhà nước: Vận dụng mô hình 3 bước quyết định can thiệp của Nicola Acocella (1998) để luận giải cơ chế triệt tiêu "ràng buộc ngân sách mềm", loại bỏ tâm lý ỷ lại vào bảo lãnh ngầm của Chính phủ tại các DNNN quy mô lớn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Kinh tế học thể chế mới, Lý thuyết người đại diện và Khung tiêu chuẩn quản trị OECD (2015), cụ thể hóa thành 6 nhóm tiêu chí đo lường thực nghiệm:

1. Mục tiêu đầu tư vốn nhà nước: Mức độ tập trung vào ngành, lĩnh vực thiết yếu, hạ tầng then chốt; tách bạch mục tiêu thương mại và mục tiêu chính trị - xã hội.
2. Thực hiện vai trò chủ sở hữu nhà nước: Mức độ chuyên trách hóa, tách biệt triệt để giữa quyền đại diện chủ sở hữu và chức năng quản lý hành chính nhà nước.
3. Đảm bảo cạnh tranh bình đẳng: Mức độ tuân thủ nguyên tắc trung lập cạnh tranh, không ưu đãi vốn, đất đai, đấu thầu và thuế so với doanh nghiệp tư nhân.
4. Bảo đảm quyền của nhà đầu tư và các bên liên quan: Cơ chế bảo vệ cổ đông thiểu số và người lao động trong doanh nghiệp có sở hữu hỗn hợp.
5. Minh bạch hóa thông tin: Chuẩn mực kiểm toán quốc tế, công bố thông tin định kỳ ra công chúng qua cổng thông tin tập trung.
6. Trách nhiệm và quyền hạn của HĐTV/HĐQT: Mức độ trao quyền tự chủ kinh doanh gắn liền với chế tài chịu trách nhiệm vật chất và kỷ luật thị trường.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng trực tiếp cho các nền kinh tế đang phát triển có tỷ trọng kinh tế nhà nước lớn, đang trong tiến trình đàm phán và thực thi các FTA thế hệ mới đòi hỏi mở cửa mua sắm công và thương mại hóa khu vực công.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng lập trường triết học thực chứng hậu kỳ (Post-positivism) kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level research design) kết hợp giữa phương pháp định tính (phân tích văn bản quy phạm pháp luật, rà soát cam kết FTAs, so sánh thể chế quốc tế) và phương pháp định lượng (điều tra khảo sát thực địa, phân tích thống kê mô tả và tương quan).

                      THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU ĐA TẦNG
                      

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Công cụ khảo sát: Bảng hỏi cấu trúc chuẩn hóa dựa trên Hướng dẫn của OECD (2015), thiết kế theo thang đo Likert 5 mức độ đánh giá mức độ tương thích của thể chế hiện hành.
• Quy mô mẫu và đối tượng điều tra: Phát ra 285 phiếu khảo sát trực tiếp tới lãnh đạo quản lý, thành viên HĐTV/HĐQT, Ban Tổng Giám đốc, Trưởng Ban Kiểm soát và cán bộ pháp chế/kế hoạch tài chính thuộc 19 tập đoàn, tổng công ty nhà nước trực thuộc UBQLV. Thu về 202 phiếu hợp lệ (tỷ lệ thu hồi đạt 70,88%).
• Quy trình xử lý dữ liệu: Dữ liệu sau khi thu thập được tiến hành làm sạch, mã hóa và nhập liệu chuẩn xác vào phần mềm chuyên dụng SPSS phiên bản 22.0.
• Độ tin cậy và giá trị: Kiểm tra tính nhất quán nội tại của thang đo, đối chiếu chéo (triangulation) giữa kết quả khảo sát định lượng với báo cáo tài chính kiểm toán và số liệu giám sát của Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, CIEM.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp bao gồm chuỗi số liệu tài chính - kinh tế của khu vực DNNN giai đoạn 1995–2020: tỷ trọng đóng góp GDP, số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa qua từng thời kỳ, cơ cấu vốn, tỷ suất sinh lời trên vốn/tài sản (ROE/ROA) và tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ.

Dữ liệu sơ cấp được phân tích qua công cụ phân tích thống kê mô tả (Mean, Standard Deviation) và phân tích ma trận tương quan Pearson trên phần mềm SPSS 22.0 nhằm đánh giá mối liên hệ giữa việc tuân thủ các nguyên tắc quản trị OECD với kết quả sản xuất kinh doanh và mức độ bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xung đột lợi ích thể chế kéo dài giữa chức năng chủ sở hữu và chức năng quản lý nhà nước: Dù UBQLV đã được thành lập (theo Nghị định 131/2018/NĐ-CP) quản lý 19 tập đoàn/tổng công ty, cơ chế phân cấp hiện tại vẫn khiến các Bộ chuyên ngành can thiệp sâu vào hoạt động điều hành tác nghiệp qua các phê duyệt danh mục đầu tư và quy hoạch ngành, dẫn đến tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi".
2. Méo mó thị trường và xói mòn tính trung lập cạnh tranh: DNNN vẫn được hưởng lợi thế bất đối xứng trong việc tiếp cận đất đai, nguồn vốn tín dụng ưu đãi từ các ngân hàng thương mại nhà nước và chỉ định thầu các dự án đầu tư công. Ngược lại, việc giao nhiệm vụ chính trị - xã hội mà không hạch toán riêng chi phí theo giá thị trường đã làm mờ nhạt trách nhiệm bảo toàn vốn và tạo vỏ bọc che đậy các yếu kém quản trị (điển hình như các dự án thua lỗ lớn tại Vinashin, Vinalines trước đây hay các dự án chậm tiến độ ngành công thương).
3. Khoảng cách quản trị công ty đáng kể so với chuẩn mực OECD (2015): Kết quả định lượng từ 202 phiếu khảo sát cho thấy điểm trung bình về mức độ minh bạch thông tin và tính chủ động của HĐTV/HĐQT chỉ đạt mức trung bình thấp. HĐTV chưa có thực quyền tuyển dụng, bãi miễn Tổng giám đốc theo cơ chế thị trường mà chịu sự ràng buộc bởi quy trình bổ nhiệm cán bộ công chức.
4. Khái niệm pháp lý về DNNN thiếu tính nhất quán qua các thời kỳ: Sự thay đổi liên tục định nghĩa DNNN từ Luật DNNN 2003, Luật Doanh nghiệp 2005 (>50% vốn), Luật Doanh nghiệp 2014 (100% vốn) đến Luật Doanh nghiệp 2020 (sửa đổi Điều 88, bao gồm doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần có quyền biểu quyết) gây ra gián đoạn thể chế trong việc xác định thẩm quyền giám sát tài chính và cổ phần hóa.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận: Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện học thuyết về kinh tế thị trường định hướng XHCN, chứng minh rằng quản trị công ty hiện đại và trung lập cạnh tranh không triệt tiêu vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước mà là điều kiện tiên quyết nâng cao hiệu quả phân bổ vốn công.
• Đóng góp phương pháp luận: Thiết lập bộ công cụ định lượng đánh giá mức độ tương thích của thể chế quản lý DNNN với chuẩn mực OECD, có khả năng nhân rộng áp dụng cho các quốc gia đang phát triển khác.
• Khuyến nghị chính sách thực tiễn (08 nhóm giải pháp đến 2030):
  1. Hoàn thiện khung khổ pháp luật quy định rõ vai trò và giới hạn đầu tư vốn nhà nước chỉ trong các lĩnh vực an ninh quốc phòng, hạ tầng kết cấu lớn và dịch vụ công ích thiết yếu.
  2. Nâng cấp địa vị pháp lý và năng lực quản trị của UBQLV, chuyển giao toàn bộ quyền đại diện chủ sở hữu từ các Bộ, UBND cấp tỉnh về một đầu mối chuyên trách độc lập.
  3. Áp dụng triệt để nguyên tắc trung lập cạnh tranh phù hợp với Chương 17 Hiệp định CPTPP và Chương 8, 10 Hiệp định EVFTA; tách bạch hoàn toàn việc đặt hàng cung cấp dịch vụ công ích theo cơ chế đấu thầu thị trường.
  4. Xây dựng thể chế bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số trong các DNNN cổ phần hóa; chuyển đổi toàn bộ DNNN sang mô hình công ty cổ phần có sở hữu hỗn hợp.
  5. Thiết lập cổng thông tin quốc gia công khai toàn bộ báo cáo tài chính kiểm toán quốc tế, giao dịch với các bên liên quan và thu nhập của người quản lý DNNN.
  6. Trao quyền thực chất cho HĐQT trong việc thuê và sa thải CEO; áp dụng hệ thống đãi ngộ và đánh giá hiệu quả hoạt động cốt lõi (KPI) gắn với kết quả kinh doanh thị trường.
  7. Đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn thực chất, không duy trì tỷ lệ sở hữu chi phối tại các ngành phi chiến lược; thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng Cách mạng Công nghiệp 4.0 trong chuỗi giá trị DNNN.
  8. Đổi mới thể chế thanh tra, kiểm tra theo hướng chuyển từ tiền kiểm hành chính sang hậu kiểm rủi ro dựa trên dữ liệu.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có một số giới hạn học thuật cần được ghi nhận:

• Phạm vi mẫu khảo sát: Dữ liệu định lượng tập trung vào 19 tập đoàn, tổng công ty lớn thuộc UBQLV; chưa bao quát toàn diện nhóm DNNN quy mô vừa và nhỏ thuộc sự quản lý của chính quyền địa phương tại 63 tỉnh/thành phố.
• Đặc điểm dữ liệu: Nghiên cứu chủ yếu sử dụng dữ liệu cắt ngang (cross-sectional data) tại thời điểm khảo sát, chưa xây dựng được mô hình bảng dữ liệu chuỗi thời gian (panel data) kéo dài để kiểm định biến động hiệu quả sau khi thực thi đầy đủ các cam kết FTA.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future research agenda):

• Nghiên cứu mô hình định lượng đánh giá tác động lan tỏa (spillover effects) của tính trung lập cạnh tranh đối với năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của khu vực kinh tế tư nhân.
• Khảo sát chuyên sâu thể chế quản trị tài sản vô hình, dữ liệu số và tài sản trí tuệ nhà nước tại các tập đoàn công nghệ như Viettel, VNPT trong bối cảnh kinh tế số.
• So sánh hiệu quả quản trị giữa mô hình UBQLV (Việt Nam), SASAC (Trung Quốc) và Temasek (Singapore) qua các chu kỳ khủng hoảng kinh tế toàn cầu.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các chương trình đào tạo tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành Quản lý công, Chính sách công và Kinh tế phát triển.
• Lập pháp và Hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ trực tiếp phục vụ quá trình sửa đổi Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp (Luật số 69/2014/QH13) và xây dựng Đề án cơ cấu lại DNNN giai đoạn 2021–2030 của Chính phủ.
• Doanh nghiệp: Hướng dẫn lộ trình tái cấu trúc quản trị công ty cho 19 tập đoàn, tổng công ty lớn tiệm cận bộ tiêu chuẩn của OECD.
• Hội nhập quốc tế: Nâng cao chỉ số tín nhiệm môi trường đầu tư và khẳng định cam kết tuân thủ các hiệp định thương mại thế hệ mới của Việt Nam trước các đối tác song phương và đa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết tích hợp và bộ thang đo quản trị DNNN chuẩn hóa theo OECD.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Chính phủ, Quốc hội, Bộ KH&ĐT, Bộ Tài chính): Sử dụng các phát hiện thực chứng để thiết kế quy định pháp lý xóa bỏ bao cấp ngầm và thiết lập sân chơi bình đẳng.
• Cơ quan đại diện chủ sở hữu (UBQLV, SCIC): Hoàn thiện quy chế giám sát vốn, quy trình ủy quyền đại diện và đánh giá hiệu quả đầu tư danh mục.
• Lãnh đạo và Hội đồng quản trị DNNN: Xác định các khiếm khuyết trong hệ thống kiểm soát nội bộ và chuẩn hóa quy trình công bố thông tin ra thị trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Kinh tế học Thể chế Mới bằng việc cụ thể hóa khái niệm "thể chế kinh tế đối với DNNN" thành hệ thống 6 chiều cạnh định lượng chuẩn hóa theo OECD (2015), giải quyết xung đột lý luận giữa "vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước" và "nguyên tắc trung lập cạnh tranh" trong nền kinh tế thị trường chuyển đổi.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở đâu? Khác với các nghiên cứu mô tả định tính trước đây (Đỗ Thị Thục & Nguyễn Thị Thu Hương, 2011; Mai Công Quyền, 2015), luận án triển khai thiết kế thực nghiệm định lượng khảo sát 202 nhà quản trị cấp cao tại 19 tập đoàn then chốt nắm giữ trên 50% tài sản công của Việt Nam, phân tích ma trận tương quan trên SPSS 22.0 để đo lường chính xác khoảng cách quản trị thực tế.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Việc thành lập cơ quan đại diện chủ sở hữu tập trung (UBQLV) nếu không đi kèm với việc sửa đổi triệt để các đạo luật chuyên ngành thì quyền tự chủ kinh doanh của HĐTV vẫn bị phân tán và thậm chí làm phát sinh thêm tầng nấc hành chính mới, kéo dài thời gian phê duyệt các dự án đầu tư lớn.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication protocol) không? Toàn bộ cấu trúc bảng hỏi Likert chuẩn hóa theo 6 trụ cột OECD, quy trình mã hóa dữ liệu, danh mục 19 tập đoàn được công bố chi tiết tại các Phụ lục nghiên cứu, cho phép các nhà khoa học độc lập tái lập quy trình khảo sát tại các nhóm DNNN địa phương.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao? Định hướng nghiên cứu giai đoạn 2022–2032 tập trung vào: Thể chế sở hữu nhà nước đối với tài sản số và hạ tầng trí tuệ nhân tạo; Cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế liên quan đến trợ cấp DNNN theo CPTPP; và Mô hình chuyển đổi xanh (ESG) trong khu vực tập đoàn công nghiệp nhà nước.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về hoàn thiện thể chế kinh tế đối với DNNN trong điều kiện thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
2. Xác lập bộ tiêu chí 6 chiều cạnh đo lường thể chế kinh tế đối với DNNN theo chuẩn mực quốc tế của OECD (2015).
3. Đánh giá thực nghiệm quy mô lớn trên 19 tập đoàn, tổng công ty nhà nước then chốt, chỉ rõ những điểm nghẽn thể chế về xung đột chức năng chủ sở hữu và méo mó động lực thị trường.
4. Đề xuất hệ thống 08 nhóm giải pháp mang tính hành động cao và đồng bộ đến năm 2030, trọng tâm là tách bạch quyền sở hữu khỏi quản lý nhà nước, áp đặt kỷ luật ngân sách cứng và trao quyền thực chất cho HĐTV/HĐQT.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về quản trị tài sản công trong nền kinh tế số và kinh tế xanh.
6. Tạo lập giá trị ứng dụng thực tiễn phục vụ trực tiếp công cuộc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thể chế và thể chế kinh tế 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài “Thể chế” là khái niệm được nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực như kinh tế, xã hội, chính trị… Ở mỗi góc độ nghiên cứu lại có những định nghĩa khác nhau về thể chế.

Một trong những định nghĩa đầu tiên về thể chế là do Thorstein Veblen đưa ra vào năm 1914. Theo Thorstein Veblen, thể chế là tính qui chuẩn của hành vi hoặc các quy tắc xác định hành vi trong những tình huống cụ thể, được các thành viên của một nhóm xã hội chấp nhận về cơ bản, và sự tuân thủ các quy tắc đó là do bản thân tự kiểm soát hoặc do quyền lực bên ngoài khống chế [132]. Tác giả Shahid Javed Burki and Guillermo Perry (1998) trong ấn phẩm “Beyond the Washington Consensus: Institutions Matter” (Sự đồng thuận của Washington: Các thể chế quan trọng) định nghĩa về thể chế bao gồm các quy tắc và cách thức ứng xử, trong đó có các luật, còn các tổ chức là những thực thể mà ở đó các thành viên thống nhất trong hành động nhằm theo đuổi một mục đích chung [128]. Trong cuốn “Institutions, Instututional Change and Economic Performance” ( Thể chế, Thay đổi Thể chế và Hiệu suất Kinh tế), nhà kinh tế học Douglass North (Nobel kinh tế 1993) tiếp tục đưa ra khái niệm về thể chế là những quy tắc trò chơi trong xã hội hoặc nói một cách chính thức là những giới hạn được vạch ra trong phạm vi khả năng và hiểu biết của con người, hình thành nên mối quan hệ qua lại giữa con người.

Cũng trong cuốn sách này, North đã đưa ra hệ thống lý thuyết về thể chế, những thay đổi và sự tác động của nó đối với các hoạt động kinh tế. Dù có những khác biệt nhất định, song nhìn chung các quan niệm về thể chế của các tác giả bao hàm ba khía cạnh quan trọng nhất là “luật chơi” (chính thức và phi chính thức), “cách chơi” (cơ chế/chế tài thực thi), và “người chơi” (con người, tổ chức gắn với hành vi của chúng) [103]. 11 Theo “Báo cáo phát triển Thế giới năm 2002” của Đại học Oxford, “thể chế” bao gồm các luật lệ, cơ chế thực thi và các tổ chức; Ngân hàng Thế giới (2000) lại định nghĩa thể chế là tập hợp các quy tắc chính thức và không chính thức điều chỉnh hành vi, ứng xử của con người. Các quy tắc này bao gồm các luật, quy định và hệ thống định chế thực thi các luật và quy định đó; và thể chế cũng bao gồm cả các nguyên tắc chính trị hay thể chế chính trị, là “thể chế” tạo ra các luật lệ nói trên; nó bao gồm cả các chuẩn mực văn hóa định hướng cách thức ứng xử của con người như niềm tin, đạo đức.

Theo quan niệm của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) tại “Báo cáo năng lực cạnh tranh toàn cầu năm 2009, 2010”, thể chế có thể được hiểu là cái tạo thành khung khổ trật tự cho các quan hệ của con người, định vị cơ chế thực thi và giới hạn của các quan hệ giữa các bên tham gia tương tác; là ý chí chung của cộng đồng xã hội trong việc xác lập trật tự, những quy tắc, những ràng buộc và các chuẩn mực, giá trị chung được mọi người chia sẻ… Như vậy, thể chế hiểu theo nghĩa trên là những nguyên tắc (không phân biệt hình thức của nguyên tắc) về cách cư xử trong xã hội, được hình thành từ thực tiễn trong các phạm vi quan hệ của con người, được xã hội chấp nhận và chỉ dẫn cho mối quan hệ qua lại của con người. [143] Thể chế kinh tế là một vấn đề được quan tâm nghiên cứu trong thời gian gần đây ở nhiều quốc gia. Tuy nhiên, cho đến nay khái niệm thể chế kinh tế vẫn chưa được hiểu một cách thống nhất, kể cả giữa các nhà khoa học cũng như giữa những chính trị gia. Cuốn sách của Acemoglu và Robinson “Why Nations fail” (Tại sao các quốc gia thất bại) năm 2012 là một trong những tác phẩm nổi tiếng viết về thể chế, đặc biệt là thể chế kinh tế.

Trong tác phẩm này, 2 tác giả đã tìm câu trả lời cho câu một hỏi đơn giản nhưng đã làm cho nhiều học giả đau đầu trong nhiều thế kỷ qua: vì sao một số quốc gia giàu và nhiều quốc gia nghèo? Giàu hay nghèo không do vị trí địa lý, không do văn hóa, cũng không phải do chúng ta không biết giúp các nước nghèo trở nên giàu có hơn. Câu trả lời, theo tác giả, là do thể chế, mà cụ thể ở đây là thể chế chính trị. Về cơ bản ,thể chế chính trị sẽ quyết định thể chế kinh tế, và thế chế kinh tế quyết định con đường mà đất nước đó sẽ đi – giàu hơn hay nghèo 12 đi [101]. Bằng cái nhìn bao quát và thâm nhập lịch sử của nhiều quốc gia đông tây kim cổ, hai giáo sư Daron Acemoglu và James A.

Robinson đã đưa ra câu trả lời và chứng minh dứt khoát rằng chính những thể chế kinh tế và chính trị do con người tạo ra là nguyên nhân của sự thành công hay không thành công về kinh tế. Năm 1998, Nhà xuất bản Edward Elgar ở Cheltenham (Anh) và Northampton (Hoa Kỳ) đã công bố tác phẩm Institutional Economics: Social Order & Public Policy (Kinh tế học thể chế: Trật tự xã hội và chính sách công) của Wolfgang Kasper. Hiện nay, tác phẩm này vẫn được coi là cuốn sách giáo khoa công phu, bài bản và đầy đủ nhất về chuyên ngành kinh tế học thể chế. Cuốn sách thảo luận về lý do tại sao các thể chế lại có ảnh hưởng; định nghĩa những khái niệm then chốt, chẳng hạn như "thể chế", "trật tự kinh tế", "chi phí phối hợp", và "chính sách công"; bàn về những giả thuyết nền tảng liên quan đến cách ứng xử của con người và bản chất, vai trò của các thể chế cùng hình thái trật tự mà một số dàn xếp thể chế nhất định tạo thuận lợi cho thể chế.

Mục đích của cuốn sách là nhằm tạo nền tảng lý thuyết cho nhận thức về kinh tế học thể chế, các khía cạnh ứng dụng của kinh tế học thể chế và cách áp dụng phương pháp tiếp cận kinh tế học thể chế để đề cập đến một số chủ đề thời sự nhất trong kinh tế học đương đại: tại sao sự lan rộng không ngừng của thịnh vượng trên khắp thế giới cuối cùng lại phụ thuộc vào việc thúc đẩy những thể chế phù hợp[136]. Các công trình nghiên cứu trong nước Thuật ngữ “thể chế” cũng được nhiều tác giả trong nước sử dụng trong các tác phẩm của mình, nhưng chủ yếu trên cơ sở dịch và dẫn các định nghĩa thể chế của các nhà nghiên cứu nước ngoài. Trong cuốn “Hành chính học đại cương” (1997 ) có viết “Khó có thể đưa ra một định nghĩa đầy đủ, cụ thể về thuật ngữ thể chế. Theo tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga hoặc tiếng Latinh, thuật ngữ “institution” đều phản ánh một nội dung về việc thiết lập một tổ chức, một công việc với những quy định pháp lý về quyền hạn, nhiệm vụ, thẩm quyền, quy tắc hoạt động của nó, buộc các thành viên trong tổ chức đó thống nhất chấp hành” [62].

Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên năm 1992) định nghĩa thể chế là “những quy định, luật lệ của một chế độ xã hội, buộc mọi người phải tuân theo” [45]. 13 Nghiên cứu chuyên sâu về thể chế có cuốn “Thể chế - cải cách thể chế và phát triển : Lý luận và thực tiễn ở nước ngoài và Việt Nam” (2002) của các tác giả Đinh Văn Ân, Võ Trí Thành. Trong cuốn sách này, các tác giả đã đưa ra những vấn đề lý luận thể chế kinh tế cơ bản nhất cũng như kinh nghiệm xây dựng, chuyển đổi và cải cách thể chế ở một số nước trên thế giới và ở nước ta [1]. Các tác giả Nguyễn Đình Hương (2002), Vũ Đình Bách, Hoàng Việt trong cuốn “Hoàn thiện môi trường thể chế phát triển đồng bộ các loại thị trường trong điều kiện hội nhập kinh tế khu vực và thế giới” đã xây dựng cơ sở lý luận về môi trừờng thể chế phát triển đồng bộ các loại thị trừờng; môi trừờng thể chế và sự phát triển của hệ thống thị trừờng ở Việt Nam; quan điểm, mục tiêu định hứớng và giải pháp hoàn thiện môi trường thể chế phát triển đồng bộ các loại thị trường ở Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI [31].

Đinh Văn Ân, Lê Xuân Bá trong cuốn “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” (2006) nêu những khái niệm cơ bản và đưa ra đánh giá ban đầu về hệ thống thể chế kinh tế hiện hành của Việt Nam, xây dựng thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; quan điểm chủ đạo và định hướng một số nội dung cơ bản cho việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam [2]; tiếp theo đó, trong cuốn “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” (2008), các tác giả này đã nghiên cứu những vấn đề về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sau 20 năm đổi mới, phân tích các nhận thức, quan điểm về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, phát triển đồng bộ các loại thị trường chức năng. Ngoài ra, có thể kể đến một số công trình có nghiên cứu về vấn đề này như: “Xây dựng thể chế hỗ trợ thị trường”, Người dịch: Vũ Hoàng Linh, Ngân hàng Thế giới; Báo cáo phát triển thế giới 2002, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003; “20 năm đổi mới và sự hình thành thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN", Nguyễn Cúc, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2005; “Vấn đề điều chỉnh chức năng và thể chế của nhà nước dưới tác động của toàn cầu hóa”, Phạm Việt Thái, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2008… 14 Nghiên cứu về thể chế có một số luận án tiến sĩ cũng có đề cập đến vấn đề này như Luận án: “Vai trò của thể chế trong giao dịch kinh doanh ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Hồng Hải (năm 2007), nghiên cứu vai trò của thể chế trong phát triển kinh tế, thể chế nhà nước và phi nhà nước trong sự phát triển của kinh tế Việt Nam.