CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CƠ SỞ HẠ TẦNG ĐÔ THỊ DU LỊCH Ở VIỆT NAM 1. ĐÔ THỊ DU LỊCH, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA CƠ SỞ HẠ TẦNG ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA ĐÔ THỊ DU LỊCH 1. Đô thị và đô thị du lịch * Khái niệm đô thị: Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, "Đô thị là không gian cư trú của cộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong những khu vực kinh tế phi nông nghiệp”. (tr 836) Theo từ điển bách khoa Xô viết năm 1963: “đô thị là một điểm dân cư lớn, trong đó cư dân hoạt động chủ yếu trong công nghiệp, thương nghiệp"1.
Theo giáo trình kinh tế xây dựng trường Đại học Kiến trúc thì: "đô thị là nơi tập trung dân cư sinh sống trong một khu vực không gian có giới hạn và thực hiện các hoạt động kinh tế không gắn trực tiếp với đất đai". (tr 6) Quy định tại nghị định 72/2001/NĐ-CP: Đô thị là khu dân cư tập trung gồm thành phố, thị xã, thị trấn được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập với chức năng là trung tâm tổng hợp hoặc trung tâm chuyên ngành,có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội của cả nước hoặc một vùng lãnh thổ nhất định; Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp tối thiểu 60% tổng số lao động, có quy mô dân số trên 4.000 người, có cơ sở hạ tầng phục vụ hoạt động dân cư; mật độ dân số phù hợp với tiêu chuẩn quy chuẩn loại đô thị được quy định. Như vậy để xác định đô thị có ba tiêu chí cơ bản: - Quy mô dân số: Do đặc điểm về kinh tế nên quy mô dân số quy định ở từng nước có khác nhau. Việt Nam quy định quy mô dân số tương đối cao là trên 4.000 người, ở Mỹ chỉ quy định 2.500 người, Canada quy định 1.000 người và Pháp quy định là 2.
6 - Chức năng đô thị: Hoạt động chủ yếu của con người trong đô thị là công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại dịch vụ là chủ yếu do đó dân số phi nông nghiệp phải trên 60%. - Không gian kiến trúc và cảnh quan: Quy định này liên quan đến mật độ dân cư. Việt Nam quy định tiêu chí này cao, đô thị loại 5 là 2.000 người/km2, trong khi ở Mỹ 385 người/km2, ở Canada 400 người/km2. Theo tác giả: Đô thị là đơn vị hành chính được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập, có chức năng là trung tâm tổng hợp hoặc chuyên ngành về kinh tế, hành chính, văn hoá, giáo dục - đào tạo, du lịch có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội của một vùng, hoặc cả nước, với dân số 2.000 người trở lên,mật độ dân số 1.000 người/km2 trở lên, có tỉ lệ lao động phi nông nghiệp 65% trở lên ở khu vực nội thị, hệ thống cơ sở hạ tầng đã và đang xây dựng tiến tới đồng bộ, kiến trúc, cảnh quan đô thị từng bước thực hiện xây dựng phát triển đô thị theo quy chế quản lý kiến trúc đô thị.
- Đô thị hóa: Theo từ điển bách khoa Việt Nam, đô thị hóa được định nghĩa như sau: "Đô thị hóa là quá trình biến đổi về phân bố các lực lượng sản xuất, bố trí dân cư những vùng không phải đô thị trở thành đô thị. Tiền đề cơ bản của đô thị hóa là sự phát triển công nghiệp, thương mại, dịch vụ… thu hút nhiều nhân lực từ nông thôn đến sinh sống làm việc, làm cho tỷ trọng dân cư ở các đô thị tăng nhanh. Trong quá trình phát triển của nền kinh tế quốc dân, tất yếu phải đô thị hóa. Quá trình đô thị hóa thường diễn ra theo cách sau: Biến vùng nông thôn trở thành đô thị, tức là đô thị mới hoàn toàn; mở rộng diện tích và phát triển dân số từ đô thị cũ sang vùng mới; nâng cấp phát triển đô thị có nghĩa là phát triển theo chiều sâu.
Hiện nay các nước có mức độ đô thị hóa cao là Anh 92%, Pháp 74%, Mỹ 74%, Hàn quốc 69%, Việt Nam có mức độ đô thị hóa thấp vào loại thấp nhất khu vực 27,2% và phấn đấu đến năm 2020 đạt đô thị hoá là 40%.1: Quan hệ giữa trình độ đô thị hóa và GDP bình quân đầu người của các nhóm nước Nhóm nước GDP Tỷ lệ đô thị hóa Các nước thu nhập thấp 270 USD 22% Các nước thu nhập trung bình 1.290 USD 48% Những nền kinh tế thị trường công nghiệp 11.810 USD 75% Nguồn: Trịnh Duy Hoàn, xã hội học đô thị, HN 2005, tr80 - Du lịch là một khái niệm mà trên thế giới và trong nước có nhiều cách định nghĩa khác nhau,bởi vì đặc điểm du lịch luôn phát triển, mở rộng nhiều loại hình khác nhau và phát triển đa dạng; nhận thức của xã hội về du lịch là một quá trình đi từ thấp đến cao. Xét theo nghĩa từ "Du lịch" tiếng Anh viết là tourism, tiếng Pháp viết là letourisme; tiếng Nga viết là typuzu điều đó có nghĩa là khởi hành, đi lại, chinh phục không gian. Khái niệm du lịch hiện nay đã được quốc tế hóa, luật hóa tại văn bản của nhiều nước. Theo định nghĩa luật du lịch Bungary: du lịch bao gồm các loại hình du lịch nghỉ ngơi, du lịch văn hóa, du lịch sinh thái, du lịch phục hồi sức khỏe và vật lý trị liệu, du lịch thể thao, du lịch nông thôn, các loại hình du lịch khác.Theo định nghĩa của Hội nghị quốc tế về thống kê du lịch ở Otawa, Canda tháng 6 năm 1991:"Du lịch là hoạt động của con người đi tới một nơi ngoài môi trường thường xuyên (nơi ở thường xuyên của mình) trong một khoảng thời gian ít hơn khoảng thời gian đã được các tổ chức du lịch quy định trước,mục đích của chuyến đi không phải là để tiến hành các hoạt động kiếm tiền trong phạm vi vùng tới thăm".
Theo từ điển tiếng việt: Du lịch là đi chơi thăm thú nhiều nơi. Luật du lịch Việt Nam 2005 nêu rõ: Du lịch là các hoạt động liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định. Như vậy, du lịch là một dạng nghỉ dưỡng sức tham quan của con người ngoài nơi cư trú với mục đích nghỉ ngơi, giải trí, xem danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, công trình văn hóa nghệ thuật. du lịch mặt khác được coi là một ngành kinh doanh tổng 8 hợp có hiệu quả cao về nhiều mặt: nâng cao hiểu biết về thiên nhiên, truyền thống lịch sử và văn hóa dân tộc.
- Điểm du lịch, theo nghĩa rộng và chung nhất là những chỗ hoặc cơ sở mà khách du lịch hướng đến và lưu trú, điểm du lịch có thể là những chỗ không có dân cư. Theo nghĩa hẹp trong kinh tế điểm du lịch là một nơi, một vùng một địa phương có sức hấp dẫn đặc biệt đối với dân ngoài địa phương và có những thay đổi nhất định trong kinh tế do hoạt động du lịch gây nên. Theo nghĩa này, điểm du lịch có thể là điểm có quy mô lớn hay nhỏ có tài nguyên du lịch (tài nguyên tự nhiên, nhân văn…) và du lịch đã phát triển. Cần phân biệt khái niệm điểm du lịch với điểm tài nguyên du lịch.
Điểm tài nguyên du lịch là điểm mà ở đó có nhiều tài nguyên du lịch nhưng chưa được tổ chức khai thác và sử dụng trong du lịch. Điểm du lịch là điểm tài nguyên du lịch đã được tổ chức khai thác và sử dụng trong thực tiễn du lịch. - Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên,yếu tố tự nhiên,di tích lịch sử,văn hoá,công trình lao động sáng tạo của con người và các giá trị nhân văn khác có thể được sử dụng hằm đáp ứng nhu cầu khách du lịch;là yếu tố cơ bản để hình thành các điểm du lịch,khu du lịch,đô thị du lịch. Tài nguyên Du lịch gồm tài nguyên tự nhiên và tài nguyên nhân văn.tài nguyên tự nhiên gồm yếu tố địa hình,địa mạo,địa chất,khí hậu, hệ động thực vật, mỏ, khoáng sản, phong cảnh, sông suối, biển và các yếu tố khác.
Tài nguyên nhân văn gồm di tích khảo cổ,di tích văn hoá,lịch sử,kiến trúc,nghệ thuật,công trình văn hoá, yếu tố nghệ thuật dân gian, các thành tựu chính trị và kinh tế có ý nghĩa đặc trưng cho sự phát triển du lịch một địa điểm, một vùng hoặc đất nước. - Khách du lịch: Theo quan điểm của nhà kinh tế học người Áo lozef Stander vào đầu thế kỷ XX định nghĩa "Khách du lịch là hành khách xa hoa ở lại theo ý thích,ngoài nơi cư trú thường xuyên để thoả mãn những nhu cầu sinh hoạt cao cấp mà không theo đuổi các mục đích kinh tế". Còn Nhà kinh tế học người Anh Odgil Vi khẳng định: để trở thành khách du lịch phải có hai điều kiện, thứ nhất Phải xa nhà thời gian dưới một năm; thứ hai, ở đó phải tiêu những khoản tiền tiết kiệm ở nơi khác. Định nghĩa của Hội nghị quốc tế về Du lịch tại Hà Lan năm 1989: "Khách Du lịch quốc tế là những người đi thăm một đất nước khác,với mục đích tham quan, nghỉ ngơi, giải trí, thăm hội trong khoảng thời gian nhỏ hơn ba tháng, những người khách này không được làm gì để được trả thù lao và sau một thời gian lưu trú ở đó du khách 9 trở về nơi ở thường xuyên của mình".
Tại pháp lệnh Du lịch ban hành năm 1999 khách du lịch Việt nam được quy định như sau: Khách du lịch là người đi du lịch hoặc kết hợp đi du lịch, trừ trường hợp đi học, làm việc hoặc hành nghề để nhận thu nhập ở nơi đến". Khách du lịch gồm khách du lịch nội địa và khách du lịch quốc tế. Tại điều 20, chương IV: "Khách du lịch nội địa là công dân Việt nam hoặc người nước ngoài cư trú tại Việt Nam đi du lịch trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam". "Khách du lịch quốc tế là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài vào Việt Nam du lịch và công dân Việt Nam,người nước ngoài cư trú tại Việt Nam ra nước ngoài du lịch".
- Cơ sở lưu trú du lịch: là cơ sở kinh doanh gường, buồng và các dịch vụ khác phục vụ khách du lịch.cơ sở lưu trú du lịch gồm khách sạn, làng du lịch, biệt thự căn hộ, lều bãi tắm cắm trại cho thuê, trong đó khách sạn là cơ sở lưu trú du lịch chủ yếu.