Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tài chính công của Việt Nam, ngân sách nhà nước cấp xã, phường giữ vị trí nền tảng, trực tiếp bảo đảm nguồn lực cho sự vận hành của bộ máy chính quyền cơ sở và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Tại phường Thọ Sơn, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, giai đoạn 2013 - 2016 ghi nhận sự tăng trưởng nguồn thu bình quân khoảng 8,5% mỗi năm, đáp ứng trên 90% các nhiệm vụ chi thường xuyên và an sinh xã hội tại địa bàn. Mặc dù vậy, công tác quản lý tài chính ngân sách tại địa phương vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng: chất lượng lập dự toán chưa sát với nguồn thu thực tế dẫn đến độ lệch từ 10% đến 15%, tình trạng chi đầu tư xây dựng cơ bản còn dàn trải, và tỷ lệ kết dư ngân sách cuối năm duy trì ở mức cao từ 10% đến 15% tổng thu ngân sách.

Vấn đề nghiên cứu then chốt đặt ra là phải đổi mới toàn diện chu trình quản lý ngân sách nhằm hạn chế thất thu, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn vốn công và xử lý dứt điểm tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản. Luận văn tập trung thực hiện ba mục tiêu cụ thể: hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách cấp xã, phường; phân tích toàn diện thực trạng thu, chi và cân đối ngân sách nhà nước tại phường Thọ Sơn giai đoạn 2013 - 2016; từ đó xác định các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp ứng dụng nhằm hoàn thiện công tác quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn.

Phạm vi không gian nghiên cứu được giới hạn tại địa bàn phường Thọ Sơn, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, với chuỗi dữ liệu kinh tế - tài chính tập trung trong giai đoạn 4 năm từ 2013 đến 2016. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học giúp chính quyền cơ sở tối ưu hóa 100% các nguồn thu phí và lệ phí tự quản, nâng tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt trên 95% dự toán và rút ngắn thời hạn lập báo cáo quyết toán theo đúng chuẩn mực quản lý tài chính hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết phân cấp tài khóa (Fiscal Decentralization Theory) và Lý thuyết quản trị công mới (New Public Management). Phân cấp tài khóa khẳng định rằng việc trao quyền tự chủ tài chính cho cấp cơ sở sẽ giúp tối ưu hóa phân bổ nguồn lực công, bởi chính quyền cấp xã, phường là cấp nắm bắt sát nhất nhu cầu và nguyện vọng của cộng đồng dân cư. Quá trình quản trị tài chính được vận hành theo mô hình chu trình ngân sách khép kín gồm 4 khâu kế tiếp: lập dự toán ngân sách, chấp hành dự toán, kế toán - quyết toán và công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát.

Khung lý thuyết làm rõ các khái niệm và nguyên tắc pháp lý cốt lõi theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015:

  • Ngân sách xã, phường: Là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền cấp cơ sở nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ được nhà nước phân công, phân cấp.
  • Nguồn thu điều tiết: Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm giữa các cấp ngân sách, trong đó có 5 sắc thuế và lệ phí liên quan đến đất đai mà ngân sách cấp xã, phường được hưởng tối thiểu 70% theo luật định.
  • Cân đối ngân sách địa phương: Nguyên tắc chi ngân sách không được vượt quá nguồn thu được phân cấp; chính quyền cấp xã không được phép vay nợ hoặc chiếm dụng vốn để bù đắp thâm hụt.
  • Dự phòng ngân sách: Khoản kinh phí dự phòng bắt buộc từ 3% đến 5% tổng chi thường xuyên để chủ động ứng phó với các sự vụ đột xuất, thiên tai hoặc dịch bệnh phát sinh trong năm ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong suốt timeline triển khai từ năm 2016 đến năm 2017. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo thu chi ngân sách, kế hoạch tài chính của Ủy ban nhân dân phường Thọ Sơn, Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Việt Trì và Kho bạc Nhà nước tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2013 - 2016. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực nghiệm với cỡ mẫu gồm 60 đối tượng, bao gồm 20 cán bộ thuộc Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Ban Tài chính phường Thọ Sơn và 40 đại diện hộ kinh doanh, tổ chức nộp ngân sách trên địa bàn.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện được lựa chọn để bảo đảm tính khách quan và cân bằng giữa góc nhìn của cơ quan quản lý thu chi với đối tượng thực hiện nghĩa vụ ngân sách. Phương pháp phân tích dữ liệu chủ đạo bao gồm thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian, phân tích cơ cấu tỷ trọng và tổng hợp định tính. Tổ hợp phương pháp này giúp bóc tách chi tiết mức độ sai lệch giữa dự toán và thực hiện, định lượng tỷ lệ thất thu từng sắc thuế, đồng thời làm rõ các rào cản hành chính trong công tác quản lý tài chính công ở quy mô vi mô.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu thu ngân sách tại phường Thọ Sơn có sự gia tăng về quy mô nhưng mức độ tự chủ còn thấp và phụ thuộc lớn vào ngân sách cấp trên. Trong giai đoạn 2013 - 2016, nguồn thu bổ sung cân đối và các khoản thu phân chia theo tỷ lệ điều tiết chiếm tới 75% đến 80% tổng thu ngân sách địa phương. Nhóm nguồn thu phường được hưởng 100% (gồm phí, lệ phí, thu từ quỹ đất công ích) chỉ chiếm từ 20% đến 25% tổng thu, trong đó tình trạng thất thu đối với các khoản phí, lệ phí và thuế ngoài quốc doanh ước tính vẫn ở mức từ 15% đến 20% mỗi năm.

Thứ hai, trong công tác chấp hành chi ngân sách, cơ cấu chi tiêu bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng khi chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo từ 65% đến 72% tổng chi ngân sách qua các năm. Đáng chú ý, khoản chi quản lý hành chính thường xuyên vượt định mức giao từ 8% đến 12%, trong khi chi đầu tư phát triển chỉ chiếm khoảng 28% đến 35%, chưa tạo ra đột phá về kết cấu hạ tầng đô thị.

Thứ ba, tỷ lệ kết dư ngân sách hàng năm duy trì ở mức cao bất thường, chiếm từ 10% đến 15% tổng thu ngân sách của phường. Tình trạng này bắt nguồn từ việc chậm trễ trong công tác giải ngân vốn xây dựng cơ bản và hồ sơ quyết toán các công trình công cộng kéo dài qua nhiều niên độ tài chính.

Thứ tư, công tác lập báo cáo quyết toán và thẩm định còn chậm so với quy chuẩn. Theo quy định, thời hạn chỉnh lý quyết toán kết thúc vào ngày 31 tháng 01 năm sau, nhưng trên thực tế báo cáo quyết toán của phường Thọ Sơn thường bị kéo dài đến hết tháng 6 do phải chờ các kỳ họp thường kỳ của Hội đồng nhân dân phường, làm ảnh hưởng tiêu cực đến tiến độ tổng hợp ngân sách của toàn thành phố Việt Trì.

Thảo luận kết quả

Thực trạng quản lý ngân sách tại phường Thọ Sơn phản ánh những điểm nghẽn tương đồng với kết quả nghiên cứu tại các địa phương khác như huyện Hưng Hà thuộc tỉnh Thái Bình và huyện Quang Hanh thuộc tỉnh Quảng Ninh. Điểm chung của các cấp cơ sở là sự bị động trong khai thác nguồn thu nội tại, lập dự toán mang tính bình quân chủ nghĩa và chi tiêu quản lý hành chính chưa gắn liền với hiệu quả đầu ra. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc phân bổ chỉ tiêu chưa dựa trên cơ sở dữ liệu định lượng, trình độ chuyên môn của đội ngũ cán bộ tài chính cơ sở chưa đồng đều, cùng với sự phối hợp thiếu chặt chẽ giữa Ban Tài chính phường và cơ quan thuế trong công tác chống trốn thuế.

Để làm rõ bức tranh tài chính, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cơ cấu các nguồn thu (so sánh tỷ trọng giữa thu hưởng 100%, thu điều tiết và thu bổ sung) và bảng cân đối thu - chi - kết dư qua 4 năm từ 2013 đến 2016. Sự tương phản giữa tỷ lệ tăng thu bình quân 8,5% và tỷ lệ kết dư 10% đến 15% là minh chứng rõ ràng cho thấy việc quản lý quỹ ngân sách chưa đạt hiệu suất tối ưu, đòi hỏi phải tái thiết lập kỷ luật tài khóa và nâng cao trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước tại phường Thọ Sơn đến năm 2020:

  • Đổi mới phương pháp lập dự toán thu, chi theo kết quả đầu ra: Ủy ban nhân dân phường Thọ Sơn chủ trì, phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Việt Trì khảo sát thực tế toàn bộ cơ sở kinh tế trên địa bàn trước tháng 9 hàng năm; xây dựng dự toán dựa trên định mức kinh tế kỹ thuật chuẩn mực, phấn đấu hạ tỷ lệ sai lệch dự toán xuống dưới mức 5% trong giai đoạn 2018 - 2020.
  • Tăng cường công tác ủy nhiệm thu và hiện đại hóa quy trình quản lý thuế: Ban Tài chính phường Thọ Sơn phối hợp Chi cục Thuế thành phố Việt Trì chuẩn hóa quy trình ủy nhiệm thu, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý dữ liệu đối với 100% hộ kinh doanh cá thể; đặt mục tiêu tăng nguồn thu phí, lệ phí và thuế môn bài thêm từ 15% đến 20% mỗi năm, hoàn thành triển khai trong lộ trình 2018 - 2019.
  • Thắt chặt kỷ luật giải ngân vốn đầu tư và xử lý dứt điểm nợ đọng xây dựng cơ bản: Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường chỉ đạo rà soát toàn bộ các danh mục công trình, kiên quyết không khởi công dự án mới khi chưa bảo đảm nguồn vốn đối ứng; phấn đấu đạt tỷ lệ giải ngân trên 95% dự toán năm và kéo giảm tỷ lệ kết dư ngân sách xuống dưới mức 5% trước năm 2020.
  • Chuẩn hóa và bồi dưỡng chuyên sâu năng lực cán bộ tài chính công: Ủy ban nhân dân thành phố Việt Trì phối hợp với Sở Tài chính tỉnh Phú Thọ tổ chức các khóa tập huấn nghiệp vụ định kỳ 6 tháng một lần cho 100% cán bộ kế toán xã, phường về Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, kỹ năng phân tích tài chính và chuẩn mực kiểm soát chi công.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu sở hữu giá trị ứng dụng thực tiễn và tính học thuật cao, phục vụ thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý và công chức tài chính - kế toán cấp xã, phường: Đóng vai trò như một tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình 4 bước trong chu trình ngân sách, giúp chuẩn hóa kỹ thuật lập dự toán, ghi chép sổ sách kế toán và hoàn thiện hồ sơ quyết toán đúng niên độ.
  • Cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện, thành phố: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân và Phòng Tài chính - Kế hoạch có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ thực tiễn để định hình tỷ lệ điều tiết nguồn thu và xây dựng định mức phân bổ ngân sách chi thường xuyên sát với điều kiện đô thị hóa.
  • Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh và phương pháp tiếp cận thực nghiệm vi mô, hỗ trợ xây dựng các mô hình nghiên cứu về phân cấp tài khóa và hiệu quả sử dụng ngân sách tại Việt Nam.
  • Đại biểu Hội đồng nhân dân cấp cơ sở: Cung cấp hệ thống tiêu chí định lượng và bằng chứng thực nghiệm để nâng cao năng lực giám sát, thẩm tra báo cáo dự toán và phê chuẩn quyết toán ngân sách hàng năm một cách minh bạch, hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao công tác lập dự toán thu ngân sách tại phường Thọ Sơn lại có sự chênh lệch lớn so với thực tế? Sự chênh lệch phát sinh do Ban Tài chính phường chưa bao quát đầy đủ các nguồn thu phát sinh theo mùa vụ và lập dự toán chi thường xuyên vượt định mức tỉnh giao từ 8% đến 12%. Bên cạnh đó, dữ liệu quản lý hộ kinh doanh cá thể chưa được cập nhật kịp thời, khiến dự toán thu lập thấp hơn năng lực thực tế.

  2. Tỷ lệ kết dư ngân sách hàng năm từ 10% đến 15% phản ánh vấn đề gì trong quản lý? Tỷ lệ kết dư này phản ánh sự chậm trễ và lãng phí trong điều hành chi tiêu công chứ không phải là tiết kiệm ngân sách. Việc chậm hoàn thiện hồ sơ nghiệm thu thanh toán các công trình xây dựng cơ bản đã làm ứ đọng nguồn vốn, cản trở việc đưa các công trình hạ tầng vào phục vụ đời sống dân sinh.

  3. Tỷ lệ điều tiết tối thiểu 70% từ các khoản thu về đất có ý nghĩa như thế nào đối với phường Thọ Sơn? Quy định hưởng tối thiểu 70% đối với 5 sắc thuế và lệ phí đất đai theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 tạo nguồn lực quan trọng chiếm trên 50% tổng vốn đầu tư công tại chỗ. Nguồn thu này giúp phường chủ động nguồn vốn đối ứng để kiên cố hóa trường học, trạm y tế và nâng cấp đường giao thông.

  4. Giải pháp nào giúp khắc phục tình trạng báo cáo quyết toán ngân sách bị kéo dài tới tháng 6 năm sau? Cần tuân thủ nghiêm thời hạn chỉnh lý quyết toán trước ngày 31 tháng 01 bằng cách chủ động đối chiếu số liệu điện tử với Kho bạc Nhà nước ngay trong tháng 12. Đồng thời, Hội đồng nhân dân phường cần tổ chức kỳ họp chuyên đề đầu năm để phê chuẩn quyết toán đúng quy định pháp luật.

  5. Cơ chế ủy nhiệm thu thuế mang lại lợi ích gì cho công tác quản lý tài chính tại phường? Cơ chế ủy nhiệm thu tăng cường sự phối hợp trực tiếp giữa chính quyền phường và cơ quan thuế, giúp chống thất thu và rà soát triệt để các hộ trốn thuế. Việc này giúp tăng thu ngân sách địa phương từ phí và thuế môn bài thêm từ 15% đến 20% mỗi năm.

Kết luận

  • Luận văn đã đánh giá toàn diện thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tại phường Thọ Sơn giai đoạn 2013 - 2016, chỉ rõ các tồn tại về dự toán thiếu chính xác và quyết toán chậm trễ.
  • Xác định rõ cơ cấu chi ngân sách với tỷ trọng chi thường xuyên chiếm trên 65% và mức kết dư ngân sách hàng năm duy trì ở mức cao từ 10% đến 15%.
  • Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn liền phân cấp tài khóa, ứng dụng công nghệ thông tin và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tài chính công.
  • Xác lập lộ trình chuyển đổi từ năm 2018 đến năm 2020 nhằm siết chặt kỷ cương tài khóa, phấn đấu nâng tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt trên 95% dự toán.
  • Đề tài là tài liệu khoa học hữu ích, cung cấp các gợi ý chính sách giá trị cho các nhà quản lý và nghiên cứu tài chính công trên phạm vi toàn quốc.