Chương 1: Những vấn đề chung về dự trữ Nhà nước và quản lý mặt hàng lương thực dự trữ quốc gia. Chương 2: Thực trạng công tác quản lý mặt hàng lương thực tại Cục dự trữ Nhà nước khu vực Hà Nội Chương 3: Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý mặt hàng lương thực tại Cục Dự Trữ nhà nước khu vực Hà Nội. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DỰ TRỮ NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ MẶT HÀNG LƯƠNG THỰC DỰ TRỮ NHÀ NƯỚC 1. Dự trữ nhà nước và hàng dự trữ nhà nước.
Dự trữ nhà nước. Khái niệm dự trữ nhà nước Dự trữ quốc gia (dự trữ nhà nước) là dự trữ của một đất nước - một quốc gia mà bất cứ một quốc gia nào cũng phải có. Tuy nhiên, dự trữ quốc gia là gì? cũng có những khái niệm khác nhau: (http://vanban.vn) Theo từ điển bách khoa Việt Nam:“Dự trữ quốc gia, dự trữ của một nước do nhà nước nắm giữ và quản lý, bao gồm dự trữ các loại vật tư - hàng hóa quan trọng nhất; nhằm mục đích khắc phục những tổn thất do thiên tai, địch họa gây ra trên quy mô lớn trong một thời gian nhất định. Dự trữ quốc gia là nguồn tích lũy của quốc gia, sức mạnh của đất nước”.
Theo Luật Dự trữ quốc gia:Dự trữ quốc gia là nguồn dự trữ chiến lược của nhà nước nhằm chủ động đáp ứng những nhu cầu cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, đảm bảo quốc phòng, an ninh, tham gia bình ổn thị trường, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện các nhiệm vụ đốt xuất bức thiết khác của nhà nước[18]. Luật Dự trữ quốc gia được Quốc hội (Khoá XIII) thông qua ngày 20/11/2004. Điều 4 khoản 1 ghi rõ: Dự trữ quốc gia là Dự trữ vật tư, thiết bị, hàng hóa do Nhà nước quản lý, nắm giữ. Mục tiêu của Dự trữ quốc gia: Nhà nước hình thành, sử dụng DTQG nhằm chủ động đáp ứng yêu cầu đột xuất, cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa, hỏa hoạn, dịch bệnh; phục vụ quốc phòng, an ninh.
Tình huống đột xuất, cấp bách là tình trạng thiên tai, thảm họa, hỏa hoạn, dịch bệnh có nguy cơ bùng phát trên diện rộng; 9 nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; trật tự an toàn xã hội cần được giải quyết ngay [18]. Dự trữ quốc gia là một dạng dự trữ đặc biệt của hàng hoá. Dự trữ này do Nhà nước quy định bảo đảm các nhu cầu của nền kinh tế quốc dân khi có thiên tai, chiến tranh và có sự biến động của thị trường[3]. Dự trữ quốc gia là quá trình Nhà nước tổ chức tích luỹ một bộ phận của cải vật chất xã hội vào quỹ dự phòng chiến lược để sử dụng vào việc phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai; đáp ứng nhu cầu của quốc phòng và giữ vững an ninh chính trị khi xảy ra biến động; góp phần ổn định chính trị, kinh tế và đời sống dân cư cũng như các nhiệm vụ khác của Nhà nước.
Như vậy, dự trữ quốc gia trước hết là nguồn dự trữ chiến lược của quốc gia do nhà nước quản lý, nắm giữ nhằm thực hiện những nhiệm vụ có tính chiến lược đảm bảo cho hoạt động của nền kinh tế - xã hội được bình thường, ổn định và phát triển; tính chiến lược này được thể hiện trên các mặt cơ bản sau [19]: Một là, đáp ứng những yêu cầu cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh; đây là nhiệm vụ đầu tiên đáp ứng cả phòng và chống, đảm bảo cho sản xuất và đời sống diễn ra bình thường, không bị gián đoạn Hai là, đảm bảo quốc phòng, an ninh của đất nước. Nhiệm vụ giữ gìn an ninh, quốc phòng của đất nước được đặt song song với phát triển kinh tế - xã hội mang tính chiến lược lâu dài mà dự trữ quốc gia phải đảm nhiệm; đảm bảo cơ sở vật chất góp phần phòng ngừa và ngăn chặn bạo loạn, hành vi phá hoại, diễn biến hòa bình, chiến tranh tôn giáo, sắc tộc.v… và nạn nhân gây chiến từ bên ngoài. Ba là, tham gia bình ổn thị trường, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Một 10 nhiệm vụ không kém phần quan trọng trong điều kiện của nền kinh tế hội nhập quốc tế ngày càng mở rộng theo đường lối đa phương hóa, đa dạng hóa các quan hệ quốc tế và hội nhập ngày càng sâu rộng vào sân chơi WTO; trong điều kiện nền kinh tế quốc tế có những biến động bất thường.v… thì vấn đề tham gia bình ổn thị trường, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô của dự trữ quốc gia càng có ý nghĩa quan trọng và phải được tăng cường.
Đặc điểm dự trữ nhà nước a) Dự Trữ Quốc Gia là một dạng dự trữ đặc biệt DTQG là dự trữ của một nước, do Nhà Nước nắm giữ và quản lý. Theo pháp lệnh DTQG , DTQG là nguồn dự trữ chiến lược của Nhà Nước nhằm chủ động đáp ứng những nhu cầu cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, đảm bảo quốc phòng, an ninh, tham gia bình ổn thị trường, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện các nhiệm vụ đột xuất bức thiết khác của nhà Nước. Công tác quản lý dự trữ mặt hàng lương thực là các hoạt động xây dựng và thực hiện kế hoạch, dự toán ngân sách DTQG , xây dựng hệ thống cơ sở vật chất - kỹ thuật để quản lý DTQG , điều hành nhập, xuất, bảo quản, bảo vệ DTQG. DTQG khác các loại dự trữ khác trong nền kinh tế, DTQG do Nhà Nước quản lý ở tầm vĩ mô để điều tiết toàn bộ nền kinh tế, ổn định đời sống nhân dân.
DTQG được tích luỹ dần từng năm theo các kế hoạch của Nhà Nước. Việc nhập xuất các mặt hàng DTQG phải tuân theo các kế hoạch do Thủ Tướng Chính Phủ phê duyệt. Việc quản lý hàng DTQG có sự tham gia của nhiều Bộ, Ngành có liên quan. Hàng năm Bộ Kế Hoạch và Đầu Tư căn cứ theo tình hình dự báo và thực tiễn hoạt động DTQG tổng hợp để Chính phủ trình Quốc hội quyết định tổng mức dự trữ hàng năm cũng như việc bổ sung ngân sách cho quỹ dự trữ.
Quỹ DTQG là khoản tích luỹ từ ngân sách Nhà Nước, do Nhà 11 Nước thống nhất quản lý và sử dụng theo quy định của Pháp lệnh DTQG các văn bản pháp luật có liên quan. DTQG bao gồm cả dự trữ bằng hiện vật và giá trị (dự trữ vật tư hàng hoá, dự trữ tiền đồng Việt Nam, dự trữ vàng và các ngoại tệ mạnh). Sức mạnh của một nước phụ thuộc rất nhiều vào tiềm lực DTQG. Quỹ Cục phải đủ mạnh để có thể ứng phó được các tình huống bất trắc xảy ra.
Vì vậy tuỳ theo sự phát triển kinh tế xã hội, tình hình chính trị trong nước và thế giới…để Chính phủ và Quốc hội quy định cơ cấu hàng hoá dự trữ, tỷ lệ dự trữ bằng tiền và hiện vật…cho phù hợp với từng thời kì. b)Hàng hoá đưa vào Dự Trữ Quốc Gia phải là những mặt hàng chiếnlược DTQG là công cụ để Nhà Nước quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế và ổn định mọi mặt đời sống nhân dân. Để thực hiện được những nhiệm vụ đó hàng hoá đưa vào DTQG phải là những mặt hàng thiết yếu, quan trọng, đáp ứng được các nhu cầu để phòng chống thiên tai, bão lụt, dịch bệnh, địch hoạ, đảm bảo an ninh quốc phòng, bình ổn thị trường và thực hiện các nhiệm vụ đột xuất khác của Nhà Nước. c)Dự Trữ Quốc Gia chịu sự điều hành tập trung thống nhất của Nhà Nước, có sự phân công quản lý hàng Tổng Cục cho các Bộ, Ngành theo quy định của Chính phủ.
Cơ cấu giá trị hàng Cục tại các Bộ, Ngành hiện nay theo bảng 1.1: DTQG được thực hiện theo chiến lược và kế hoạch do Nhà Nước quy định. Hàng năm căn cứ vào tình hình cụ thể Chính Phủ trình Quốc hội quyết định tổng mức dự trữ hàng năm, tỷ lệ dự trữ, cơ cấu hàng hoá đưa vào dự trữ. Sau đó, Chính phủ phân cho các Bộ, Ngành quản lý hàng DTQG sao cho phù hợp với chiến lược và kế hoạch phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo quốc phòng an ninh.1: Cơ cấu giá trị hàng hóa DT tại các Bộ, Ngành STT Tên đơn vị quản lý Tỷ trọng (%) Tổng số 100 1 Bộ Tài Chính (Cục DTQG ) 27,2 2 Bộ Quốc phòng 20,7 3 Bộ Thương mại 42,7 4 Bộ Công an 2,1 5 Bộ Giao thông vải 3,13 6 Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn 2,5 7 Bộ Công nghiệp 0,77 8 Bộ Y tế 0,38 9 Đài Tiếng nói Việt Nam 0,37 10 Ban Cơ yếu Chính phủ 0,38 Nguồn: Tổng Cục Dự Trữ QuốcGia) d) Nguồn vốn hình thành Dự Trữ QuốcGia Nếu như nguồn vốn dự trữ của các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh và các doanh nghiệp thương mại đều được hình thành từ vốn của các chủ thể kinh tế riêng biệt thì nguồn vốn DTQG được hình thành từ ngân sách Nhà Nước do Tổng Cục quyết định. Việc quản lý và điều hành quỹ DTQG được thực hiện theo sự chỉ đạo tập trung thống nhất từ phía Nhà Nước.
Theo Pháp lệnh DTQG 13 năm 2004 quỹ DTQG phải được quản lý chặt chẽ, bí mật, an toàn, chủ động đáp ứng kịpthời yêu cầu trong mọi tình huống, quỹ DTQG sau khi được xuất phải bù lại đầy đủ, kịp thời. Quỹ DTQG phải được sử dụng đúng mục đích, đúng quy định của pháp luật,không được sử dụng quỹ DTQG để hoạt động kinh doanh, thời hạn bảo quản các mặt hàng dự trữ do Nhà Nước quy định. e) Việc tính toán các đại lượng dự trữ bao gồm danh mục hàng hoá dự trữ, số lượng, quy mô, tỷ lệ hàng hoá dự trữ là rất khó khăn và phức tạp. Sở dĩ như vậy vì tình hình kinh tế xã hội, chính trị trong nước và thế giới luôn biến động, tần xuất thiên tai và khủng hoảng kinh tế xã hội luôn diễn ra một cách khó lường.
Nếu tính toán không chính xác dẫn đến dự trữ quá nhiều sẽ gây lãng phí nguồn ngân sách, dự trữ quá ít thì không thể khắc phục được các tình huống bất ngờ xảyra. f) Cuối cùng Dự Trữ Quốc Gia trong cơ chế thị trường hoạt động không vì mục đích lợinhuận. DTQG là nguồn dự trữ chiến lược của Nhà Nước nhằm chủ động đáp ứng các nhu cầu về phòng chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, đảm bảo quốc phòng, an ninh, góp phần ổn định thị trường…và thực hiện các nhiệm vụ đột xuất khác của Nhà Nước.