Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ ĐIỆN NÔNG THÔN 1. Đặc điểm, vai trò điện năng đối với quá trình phát triển kinh tế- xã hội và CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn. Đặc điểm của điện năng : Điện năng là một loại hàng hóa đặc thù, dùng vào nhiều mục đích khác nhau trong sản xuất và sinh hoạt, là động lực thúc đẩy phát triển sản xuất và đời sống xã hội. Nó được đồng thời sản xuất ra và truyền tải lên lưới điện đến tiêu dùng, mà không lưu kho và cất giữ được.
Tính đặc thù của hàng hoá điện được thể hiện ở một số đặc điểm dưới đây: - Điện được các nhà máy điện sản xuất ra từ các nguồn nhiên liệu sơ cấp như than, nước, dầu, sức gió. truyền qua hệ thống lưới điện truyền tải, phân phối tới các khách hàng tiêu thụ điện. Khác với các loại hàng hoá thông thường, điện có nhiều đặc trưng riêng biệt. Trước hết, điện là một loại hàng hoá đặc biệt, không thể dự trữ được sau khi đã sản xuất ra, cân bằng giữa sản xuất và tiêu thụ tại mọi thời điểm là quy luật cơ bản của chu trình sản xuất và kinh doanh điện.
- Điện được đưa đến các hộ tiêu thụ qua lưới điện truyền tải và phân phối. Khi vận chuyển hàng hoá thông thường, người ta có thể chọn lựa nhiều đơn vị vận tải để vận chuyển chính xác hàng hoá đến khách hàng xác định. Trong ngành điện, khi các nhà máy phát ra điện và hoà vào lưới thì điện năng trở thành hàng hoá chung của cả hệ thống không thể phân biệt được điện do từng nhà máy sản xuất trên hệ thống. Điện chỉ có thể chuyển tới khách hàng thông qua lưới điện truyền tải và phân phối duy nhất của hệ thống.
Nhu cầu về điện thường xuyên thay đổi trong từng giờ, từng phút. Do đặc trưng riêng này của điện mà nhiều nhà máy điện, đường dây truyền tải hay phân phối được xây dựng chỉ để đáp ứng nhu cầu về điện trong một vài giờ cao điểm, còn trong các 1 thời điểm khác thì không được sử dụng hoặc chỉ truyền tải với công suất thấp. Trong xã hội hiện đại, các tổn thất do mất điện rất lớn vì vậy cần thiết phải duy trì một hệ thống các nhà máy điện đủ khả năng đáp ứng nhu cầu của các hộ tiêu thụ điện tại mọi thời điểm. Hơn nữa, hệ thống điện còn cần một hệ số dự trữ về công suất phát điện nhằm đáp ứng các nhu cầu đột xuất hoặc để thay thế các tổ máy phải ngừng do sự cố bất thường.
Một đặc điểm quan trọng khác của điện là nó sẽ tiếp tục được chuyển hoá thành dạng năng lượng cuối cùng để phục vụ đời sống con người như ánh sáng, nhiệt, làm mát hoặc quay động cơ. Đối thủ thay thế điện trên thị trường năng lượng cuối cùng là một số loại năng lượng như ga, dầu. - Quá trình sản xuất ra điện và vận chuyển tới khách hàng mua điện gồm 3 khâu chính là: sản xuất, truyền tải và phân phối điện. Gần đây, cùng với tiến trình cải cách ngành điện và hình thành thị trường cạnh tranh bán lẻ, khâu phân phối điện được tách thành hai khâu phân phối và cung ứng điện.
Mỗi khâu trong quá trình cung ứng điện được đặc trưng bởi chức năng, công nghệ và chi phí. Cụ thể như sau: Khâu sản xuất điện (phát điện) các nhà máy điện sử dụng nhiều loại công nghệ khác nhau, nhằm chuyển hoá các dạng năng lượng sơ cấp như than, dầu, khí đốt, hạt nhân, sức gió, nước. thành điện năng. Căn cứ vào dạng năng lượng sơ cấp mà các nhà máy sử dụng, người ta phân loại các nhà máy điện thành các loại: nhiệt điện đốt than, nhiệt điện đốt dầu, thuỷ điện, điện hạt nhân, gas turbine.
Mỗi nhà máy điện có chi phí sản xuất điện gồm chi phí cố định và chi phí biến đổi khác nhau. Dựa trên chi phí sản xuất điện của từng nhà máy, người ta xây dựng kế hoạch huy động phát của các nhà máy điện trong hệ thống. Thông thường, các nhà máy có chi phí biến đổi trên một đơn vị điện năng thấp sẽ được ưu tiên huy động trước. Các nhà máy có chi phí biến đổi cao sẽ lần lượt được huy động để đáp ứng nhu cầu phụ tải.
2 Truyền tải điện là quá trình truyền tải điện ở cấp điện áp cao từ các nhà máy điện tới nơi tập trung của các hộ tiêu thụ điện như các khu dân cư, khu công nghiệp, trung tâm thương mại. Hệ thống truyền tải điện bao gồm đường dây cao áp, các trạm biến áp truyền tải và các thiết bị phụ trợ khác. Việc xây dựng một hệ thống truyền tải điện đòi hỏi lượng vốn đầu tư rất lớn. Trên một khu vực địa lý nhất định, người ta chỉ xây dựng một hệ thống điện duy nhất.
Vì vậy, hệ thống truyền tải có tính chất độc quyền tự nhiên. Các công ty truyền tải được cấp giấy phép và độc quyền vận hành khai thác hệ thống truyền tải điện trên địa bàn nhất định. Trong khi điều hành hệ thống điện, người ta phải phối hợp giữa các nhà máy điện và các công ty quản lý lưới điện truyền tải, đảm bảo cho hệ thống vận hành ổn định, an toàn và đạt các tiêu chuẩn về chất lượng điện năng như điện áp, tần số. Hệ thống điện có đặc điểm là khi bất kỳ một phần tử nào bị sự cố đều có khả năng ảnh hưởng tới chế độ vận hành của các phần tử khác và của toàn hệ thống.
Vì vậy, các nhà máy điện đều cần một số dịch vụ hỗ trợ từ các đơn vị truyền tải nhằm đảm bảo chất lượng điện áp và tần số cung cấp cho các khách hàng, hỗ trợ dự phòng quay và khởi động đen. Sự phối hợp giữa đơn vị quản lý hệ thống truyền tải điện và các nhà máy điện do vậy là hết sức cần thiết. Phân phối điện là quá trình chuyên chở và bán điện từ các trạm biến áp truyền tải đến các hộ tiêu thụ điện như các hộ dân, các nhà máy, công sở cửa hàng.Hệ thống phân phối điện sẽ đạt hiệu quả kinh tế cao ở các khu công nghiệp, khu vực tập trung đông các hộ tiêu thụ điện. Ngược lại, ở các khu vực xa xôi, nơi các hộ tiêu thụ điện nằm rải rác, thì hệ thống phân phối điện vận hành không kinh tế.
Tương tự như hệ thống truyền tải điện, lưới điện phân phối cũng có tính chất độc quyền tự nhiên. Cung ứng điện là quá trình bán điện tới các hộ tiêu thụ điện cuối cùng. 3 Các đơn vị hoạt động trong khâu này đều mua điện từ các nhà máy điện, công ty truyền tải hoặc công ty bán buôn điện và bán lại cho các hộ tiêu thụ điện cuối cùng. Cung ứng điện bao gồm việc đo đếm điện, thu ngân và một số dịch vụ phụ kèm theo như tư vấn sử dụng điện tiết kiệm, kinh doanh thiết bị điện tiết kiệm điện.Cung ứng điện không có tính chất độc quyền tự nhiên.
Trên cùng một địa bàn có thể tồn tại nhiều đơn vị cạnh tranh nhau để bán điện cho các hộ tiêu thụ cuối cùng. Điện năng là loại sản phẩm không thể thiếu được của nền kinh tế và đời sống xã hội. Nó là nguồn năng lượng đầu vào không thể thiếu được của hầu hết các ngành trong nền kinh tế quốc dân. Sự phát triển của ngành điện có ảnh hưởng đến toàn bộ sự phát triển của nền kinh tế.
Các quốc gia trên thế giới đều coi trọng vấn đề đảm bảo xây dựng và phát triển các công trình điện nhằm đáp ứng nhu cầu điện phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Đối với các nước đang phát triển, để thực hiện công nghiệp hoá cần có kế hoạch phát triển điện lực bền vững và đi trước một bước so với các ngành kinh tế khác. Chi phí tiền điện là một yếu tố cấu thành nên giá thành sản phẩm. Đặc biệt đối với một số ngành như luyện thép, xi măng, thuỷ tinh.tiền điện chiếm tỷ lệ đáng kể trong giá thành sản xuất.
Vì vậy, đối với những ngành này, một trong những tiêu chí quan trọng để lựa chọn vị trí đặt nhà máy sản xuất là tại những nơi có giá điện thấp. Ngành điện là một ngành quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Ở nhiều quốc gia có nền kinh tế phát triển như Mỹ, Pháp. ngành điện chiếm cỡ từ 3-5 % tổng GDP của từng quốc gia.
Ngành điện cũng tạo ra nhiều công ăn việc làm và là khách hàng quan trọng của một số ngành khai thác than, dầu, khí đốt.Đối với một số quốc gia, điện là một loại hàng hoá xuất khẩu quan trọng của nhiều nước (ví dụ như Pháp, Canada hàng năm đều xuất khẩu từ 30 đến 60 tỷ KWh mang lại nguồn ngoại tệ đáng kể).2 Đặc điểm của hoạt động kinh doanh điện nông thôn trong cơ chế thị trường. Điện năng là hàng hoá đặc biệt. Nhà nước thống nhất quản lý các hoạt động điện lực và sử dụng điện trong phạm vi cả nước bằng pháp luật, chính sách, quy hoạch và kế hoạch phát triển điện lực. Sản xuất kinh doanh điện là ngành nghề kinh doanh có điều kiện.
Các tổ chức kinh tế bán điện nông thôn hoạt động sản xuất kinh doanh có nhiều thuận lợi đó là kinh doanh sản phẩm điện năng là sản phẩm đặc biệt mang lại lợi ích kinh tế xã hội cao, nhu cầu sử dụng của nền kinh tế và tiêu dùng xã hội ngày càng tăng, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước về chính sách thuế và trợ giá, giá đầu vào được mua với giá ưu đãi thấp hơn rất nhiều so với giá thành của ngành điện, song nó phải cạnh tranh với các Điện lực tỉnh. Đó là doanh nghiệp trực thuộc ngành Điện lực Việt Nam là ngành đang được Đảng, Nhà nước quan tâm đầu tư phát triển. Với ý nghĩa là ngành động lực, thúc đẩy nền kinh tế xã hội của cả nước phát triển, như lãnh tụ thiên tài LêNin đã nói "Chủ nghĩa cộng sản là chính quyền Xô viết cộng với điện khí hoá toàn quốc" nhất là trong giai đoạn đất nước đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Do đặc điểm hàng hoá điện vì vậy thị trường điện lực rất phức tạp, tại thị trường này người bán không trực tiếp bày hàng hoặc có hàng mẩu để người mua lựa chọn mà mọi hoạt động kinh doanh thông qua các nguyên tắc theo quy định của pháp luật.
Được thể hiện qua các nguyên tắc sau đây: a.