phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý chi ngân sách NN cấp huyện Chƣơng 2: Thực trạng quản lý chi ngân sách huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam Chƣơng 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý chi ngân sách huyện Bắc Trà My trong thời gian tới 11 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm, đặc điểm của NSNN Luật NSNN số 83/2015/QH13 đã đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 25/6/2015 định nghĩa: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đƣợc dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc.” * Đặc điểm NSNN - Hoạt động thu chi của NSNN luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của nhà nƣớc, và việc thực hiện các chức năng của nhà nƣớc, đƣợc nhà nƣớc tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định; - Hoạt động NSNN là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính, nó thể hiện ở hai lãnh vực thu và chi của nhà nƣớc; - NSNN luôn gắn chặt với sở hữu nhà nƣớc, luôn chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng; - NSNN cũng có những đặc điểm nhƣ các quỹ tiền tệ khác. Nét khác biệt của NSNN với tƣ cách là một quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc, nó đƣợc chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới đƣợc chi dùng cho những mục đích đã định; - Hoạt động thu chi của NSNN đƣợc thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu.
Khái niệm quản lý chi NSNN Quản lý chi NSNN là quá trình Nhà nƣớc vận dụng các quy luật khách quan, sử dụng hệ thống các phƣơng pháp tác động, điều chỉnh đến các hoạt động chi NSNN nhƣ hình thành, tập trung, phân phối và sử dụng các nguồn tài chính nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. Vai trò của quản lý chi NSNN Thúc đẩy nâng cao hiệu quả sử dụng các khoản chi NSNN nhằm tăng hiệu quả sử dụng vốn ngân sách, đảm bảo tiết kiệm, có hiệu quả. Thông qua quản lý các khoản cấp phát của chi NSNN sẽ có tác động khác nhau đến đời sống Kinh tế - Xã hội, giữ vững ổn định, đặc biệt là giải quyết các vấn đề bức xúc của xã hội nhƣ: Xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm, các hoạt động mang tính cộng đồng. Thông qua quản lý các dự án đầu tƣ phát triển nhằm phục vụ chuyển dịch cơ cấu kinh tế có hiệu quả.
Quản lý chi ngân sách góp phần điều tiết thu nhập dân cƣ thực hiện công bằng xã hội. Có thể nói quản lý chi ngân sách có hiệu quả là yếu tố góp phần thúc đẩy phát triển bền vững. Quản lý chi NSNN có vai trò điều tiết giá cả, chống suy thoái và chống lạm phát. Khi nền kinh tế lạm phát và suy thoái nhà nƣớc phải sử dụng công cụ chi ngân sách để khắc phục tình trạng này.
Duy trì sự ổn định của môi trƣờng kinh tế, Nhà nƣớc sử dụng công cụ chi ngân sách. Thông qua quản lý các khoản chi thƣờng xuyên, chi đầu tƣ phát triển, Nhà nƣớc sẽ điều chỉnh phù hợp với đặc điểm của từng đối tƣợng cụ thể, tạo ra sự kích thích tăng trƣởng nền kinh tế thông qua đầu tƣ cơ sở hạ tầng, đầu tƣ vào các ngành kinh tế mũi nhọn, đầu tƣ vào các khu công nghiệp, khu kinh tế mở để nhằm thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Nguyên tắc quản lý chi NSNN Trong bất kỳ thời đại nào, chi NSNN đều phải tuân thủ những quy tắc nhất định, những yêu cầu đó càng trở thành bắt buộc bởi tính đa dạng, phong phú cũng nhƣ mục tiêu hiệu quả là những đặc trƣng cơ bản đối với nền kinh tế thị trƣờng. Thứ nhất, tập trung thống nhất Tính thống nhất thể hiện ở tính chất pháp lý của kế hoạch tài chính, ngân sách.
Thƣờng thì cơ quan dân cử (Quốc hội, HĐND địa phƣơng) phê chuẩn kế hoạch tài chính, ngân sách. Cơ chế này đảm bảo rằng các chính sách công, các mục tiêu, ƣu tiên của Nhà nƣớc phải xuất phát từ lợi ích chung của các cộng đồng. Cơ chế phê chuẩn này có nghĩa là kế hoạch tài chính, ngân sách có tính tập trung cao. Thứ hai, tính kỷ luật Mọi khoản thu, chi của Nhà nƣớc đều đƣợc phản ánh đầy đủ vào NSNN và phải có ràng buộc cứng về ngân sách.
Nguyên tắc kỷ luật ở đây cũng hàm ý rằng việc hấp thụ nguồn lực của khu vực công chỉ giới hạn ở phạm vi cần thiết để thực hiện các chính sách của chính phủ. Chi NSNN phải đƣợc tính toán trong khả năng nguồn lực huy động đƣợc từ nền kinh tế và nguồn khác. Khả năng này không chỉ tính trong một năm mà phải đƣợc tính trong trung hạn (3-5 năm), kết hợp với dự báo xảy ra rủi ro, chỉ có nhƣ vậy mới đảm bảo tính ổn định và bền vững của ngân sách trong trung hạn. Nhìn chung các nhà quản lý phải dự tính đƣợc rủi ro về thu và sự biến động về chi để có chính sách đối ứng với những tình huống có thể xảy ra và dự tính nhiều phƣơng án.
Hàng năm trên cơ sở đánh giá và xây dựng ngân sách năm rà soát lại kế hoạch trung hạn để điều chỉnh sát với thực tiễn và cập nhật thêm một năm những biến động tăng giảm nguồn và những chính sách bổ sung hoặc thay đổi, nhƣ vậy lúc nào cũng đảm bảo có kế hoạch trung hạn để xác định ngân quỹ trong 14 3-5 năm, đáp ứng đƣợc yêu cầu chi NSNN trong khuôn khổ nguồn lực cho phép và thể hiện tính bền vững. Thứ ba, tính có thể dự báo đƣợc Đây là điều kiện để thực hiện có hiệu quả các chính sách, chƣơng trình. Điều này không chỉ đòi hỏi sự ổn định và tính minh bạch về cơ chế, chính sách, ổn định vĩ mô, mà còn phải có sự cân đối giữa ngắn hạn và dài hạn, tính đến nhu cầu và khả năng nguồn lực cho các nhu cầu chi. Thứ tƣ, tính minh bạch, công khai trong cả quy trình từ khâu lập, tổ chức thực hiện, quyết toán, báo cáo và kiểm toán Nguồn kinh phí phục vụ cho chi NSNN chủ yếu từ nguồn thuế, phí do dân đóng góp nên phải đảm bảo rõ ràng, công khai để các tổ chức, cá nhân giám sát và tham gia.
Kế hoạch tài chính ngân sách bản thân nó phải xây dựng trên cơ sở thông tin. Nó phải chứa đựng đầy đủ các thông tin cơ bản để thực hiện có hiệu quả việc thảo luận, phê chuẩn. Khi đƣợc phê chuẩn, kế hoạch tài chính ngân sách trở thành nguồn thông tin truyền tải toàn bộ mục tiêu, quan điểm của chính phủ và là căn cứ để cơ quan hành pháp tham gia kiểm tra giám sát thực hiện. Các quyết định ban hành phải có căn cứ, có cơ sở, chi phí, lợi ích gắn liền với quyết định phải rõ ràng, dễ tiếp cận.
Nhƣ vậy, thực hiện nguyên tắc này vừa nâng cao trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có liên quan đến ngân sách, vừa đảm bảo sử dụng ngân sách có hiệu quả, vừa giúp cho phát hiện chỉnh sửa để thông tin về ngân sách sát đúng thực tiễn. Thứ năm, đảm bảo cân đối, ổn định tài chính, ngân sách Kế hoạch tài chính, ngân sách nói riêng và công tác kế hoạch nói chung đều phải mang tính cân đối và ổn định. Tuân thủ nguyên tắc này để thực hiện có hiệu quả chức năng, sứ mệnh của nhà nƣớc trong việc duy trì trật tự xã hội và khắc phục những thất bại của nền kinh tế thị trƣờng. 15 Thứ sáu, chi NSNN phải gắn chặt với chính sách kinh tế, gắn với mục tiêu phát triển kinh tế trung và dài hạn Chi ngân sách phải dựa trên nguồn thu có đƣợc, nhƣng nguồn thu lại đƣợc hình thành chủ yếu từ hoạt động kinh tế và gắn với chính sách kinh tế, gắn với mục tiêu vĩ mô.
Mặt khác trong bất kể nền kinh tế nào và đặc biệt là kinh tế thị trƣờng, trách nhiệm của Nhà nƣớc là phải tập trung giải quyết vấn đề về phát triển KT-XH, giáo dục, y tế, xóa đói giảm nghèo, trợ cấp xã hội, bảo vệ môi trƣờng, phòng chống dịch bệnh, khắc phục chênh lệch giữa các vùng miền. NSNN chính là công cụ để Nhà nƣớc thực hiện trách nhiệm xã hội to lớn đó. Điều đó thể hiện chỉ có gắn chi ngân sách với chính sách kinh tế thƣờng niên, mục tiêu kinh tế trung và dài hạn thì mới tạo đƣợc sự nhất quán, đảm bảo chi NSNN đạt đƣợc tính khả thi cao và dự báo ngân sách chuẩn xác hơn. Thứ bảy, chi NSNN phải cân đối hài hòa giữa các ngành với nhau, giữa trung ƣơng và địa phƣơng, kết hợp giải quyết ƣu tiên chiến lƣợc trong từng thời kỳ Giải quyết mối quan hệ giữa phát triển ngành - địa phƣơng, giữa các ngành, giữa các địa phƣơng để xây dựng ngân sách, thúc đẩy phát triển cân đối, toàn diện, tạo ra mối quan hệ tƣơng tác hỗ trợ lẫn nhau giữa các ngành, các địa phƣơng.
Giải quyết mối quan hệ giữa trung ƣơng - địa phƣơng theo hƣớng giao quyền tự chủ cho địa phƣơng để khuyến khích địa phƣơng khai thác tiềm năng thế mạnh, gắn trách nhiệm với quyền lợi địa phƣơng. Cần tập trung giải quyết ƣu tiên chiến lƣợc, bởi thực tiễn cho thấy nhu cầu cung cấp hàng hóa, dịch vụ công trong kinh tế thị trƣờng rất đa dạng phong phú. Với nguồn lực tài nguyên cũng nhƣ tài chính khan hiếm, thì việc sắp xếp thứ tự ƣu tiên chiến lƣợc để tập trung giải quyết những vấn đề quan trọng của đất nƣớc, những vấn đề có tác động tích cực đến các lĩnh vực khác, 16 tạo động lực cho sự phát triển, hoặc giải quyết những vấn đề cấp thiết của KT-XH. Nguyên tắc này tạo cho chi NSNN trở thành công cụ hữu hiệu để điều hành có hiệu quả, gắn ngân sách với chính sách kinh tế và đảm bảo cho ngân sách đƣợc cân đối vững chắc, chủ động khi có biến động về nguồn thu.
Việc điều hành chi ngân sách cần tập trung nguồn lực giải quyết đƣợc những ƣu tiên bắt buộc, những ƣu tiên ở cấp độ thấp hơn đƣợc giải quyết tùy theo khả năng cân đối ở từng thời điểm.