Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Phổ Yên giữ vị trí phên dậu phía Nam tỉnh Thái Nguyên với diện tích tự nhiên 258,42 km2 và quy mô dân số năm 2021 đạt 231.363 người. Địa phương ghi nhận tốc độ tăng trưởng kinh tế hàng năm duy trì ở mức cao từ 25% đến 30%, cơ cấu công nghiệp và xây dựng chiếm tới 97%, đóng góp 92% giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh. Cuối năm 2021, kim ngạch xuất khẩu của địa bàn đạt 27 tỷ USD, chiếm 97% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn tỉnh Thái Nguyên nhờ vào sức hút từ 28 dự án FDI với tổng vốn đăng ký trên 6,7 tỷ USD. Đồng thời, thu ngân sách trên địa bàn thành phố đạt trên 7.000 tỷ đồng trong tổng số 18.000 tỷ đồng của toàn tỉnh.

Trong bối cảnh chuyển mình mạnh mẽ từ thị xã lên thành phố trực thuộc tỉnh theo Nghị quyết số 12-NQ/TU của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Thái Nguyên, nhu cầu đầu tư nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội trở nên cấp thiết. Tổng chi ngân sách địa phương tăng vọt từ 879.932 triệu đồng năm 2020 lên 3.024.900 triệu đồng năm 2022. Tuy nhiên, công tác quản lý chi đầu tư phát triển từ ngân sách nhà nước bộc lộ không ít khó khăn như công tác lập dự toán chưa sát thực tế, tiến độ giải phóng mặt bằng kéo dài, và tỷ lệ chi chuyển nguồn sang năm sau năm 2021 tăng cao kỷ lục lên tới hơn 1.368 tỷ đồng, tương đương mức tăng 3.086% so với năm 2020.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá thực trạng phân bổ, chấp hành và quyết toán vốn đầu tư công giai đoạn 2020 - 2022, từ đó làm rõ các nhân tố ảnh hưởng và xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị dòng vốn ngân sách. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, giúp tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn công, hạn chế thất thoát lãng phí và tạo nền tảng vững chắc để Phổ Yên hoàn thiện tiêu chí đô thị loại II trước năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết tài chính công hiện đại và lý thuyết hàng hóa công cộng của Paul Samuelson và Richard Musgrave. Theo trường phái này, sự can thiệp của nhà nước thông qua chi tiêu công là tất yếu nhằm cung ứng các kết cấu hạ tầng kỹ thuật thiết yếu như giao thông, thủy lợi, giáo dục và y tế mà khu vực tư nhân không thể hoặc không muốn đảm nhận do quy mô vốn lớn và thời gian thu hồi vốn kéo dài.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng khung thể chế quản lý ngân sách nhà nước quy định tại Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 số 83/2015/QH13 và Nghị định số 163/2016/NĐ-CP. Theo quy định pháp luật hiện hành, chi đầu tư phát triển là khoản chi mang tính chất tích lũy tài sản vật chất phục vụ tăng trưởng dài hạn, có quy mô lớn nhưng cơ cấu thường xuyên biến động theo từng thời kỳ kế hoạch 5 năm. Chu trình quản lý chi đầu tư phát triển cấp huyện, thành phố thuộc tỉnh bao gồm ba giai đoạn khép kín: lập dự toán ngân sách, chấp hành dự toán và quyết toán chi ngân sách. Tại Điều 25 Nghị định số 163/2016/NĐ-CP, Hội đồng nhân dân cấp huyện phải quyết định phân bổ dự toán chậm nhất 10 ngày sau khi Hội đồng nhân dân tỉnh ban hành nghị quyết, đòi hỏi tính liên kết đồng bộ giữa kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán hàng năm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện trong giai đoạn 3 năm từ 2020 đến 2022 từ báo cáo quyết toán ngân sách của Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Phổ Yên, báo cáo giám sát đầu tư của Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng và Niên giám thống kê thành phố với 18 đơn vị hành chính trực thuộc gồm 13 phường và 5 xã.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra toàn bộ tổng thể với cỡ mẫu là 25 cán bộ quản lý trực tiếp chi đầu tư phát triển trên địa bàn thành phố, gồm 12 chuyên viên thuộc Phòng Tài chính - Kế hoạch và 13 cán bộ thuộc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng. Phương pháp điều tra toàn bộ được lựa chọn thay vì lấy mẫu ngẫu nhiên nhằm đảm bảo tính bao quát 100% các đối tượng nắm giữ thẩm quyền thẩm định, lập dự toán và quản lý hiện trường thi công, loại bỏ hoàn toàn sai số chọn mẫu. Bảng hỏi khảo sát sử dụng thang đo Likert 5 mức độ với khoảng cách giá trị là 0,8 điểm để lượng hóa các tiêu chí từ rất kém đến tốt. Phương pháp phân tích kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tổ thống kê và so sánh chuỗi số liệu theo thời gian nhằm làm rõ sự dịch chuyển cơ cấu ngân sách và xác định rõ nguyên nhân gây ra các hạn chế trong quản lý nguồn vốn công.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô thực hiện chi đầu tư phát triển từ ngân sách nhà nước tại thành phố Phổ Yên ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc nhưng thiếu tính ổn định qua các năm. Năm 2020, tổng chi đầu tư phát triển đạt 283.397 triệu đồng, chiếm 32% tổng chi ngân sách địa phương. Đến năm 2021, con số này tăng lên 555.655 triệu đồng, tương ứng mức tăng 196% so với năm 2020. Bước sang năm 2022, chi đầu tư phát triển bứt phá mạnh mẽ đạt 1.340.000 triệu đồng, tăng 241% so với năm 2021 và chiếm tỷ trọng tới 44% trong tổng chi ngân sách thành phố, lần đầu tiên vượt chi thường xuyên với khoảng cách 18%.

Thứ hai, cơ cấu chi đầu tư phát triển tập trung chủ yếu vào các công trình hạ tầng kinh tế, trong khi các lĩnh vực văn hóa, y tế nhận được mức phân bổ rất khiêm tốn. Toàn bộ nguồn chi trong 3 năm đều hướng vào các chương trình, dự án theo ngành. Trong đó, chi cho các hoạt động kinh tế chiếm vị trí thống trị: năm 2020 đạt 135.830 triệu đồng (chiếm 47,8% tổng vốn đầu tư), năm 2021 đạt 380.068 triệu đồng (chiếm 68,4%), và năm 2022 chạm mức 723.830 triệu đồng (chiếm 54%). Ngược lại, chi cho sự nghiệp y tế chỉ xuất hiện trong năm 2020 với 650 triệu đồng và không có khoản phân bổ trực tiếp nào trong hai năm tiếp theo; chi văn hóa thông tin năm 2020 đạt 2.204 triệu đồng rồi giảm xuống còn 858 triệu đồng vào năm 2021.

Thứ ba, công tác chấp hành ngân sách phát sinh hiện tượng nghẽn dòng vốn nghiêm trọng thể hiện qua số dư chi chuyển nguồn sang năm sau. Năm 2020, chi chuyển nguồn chỉ ở mức 45.574 triệu đồng, nhưng sang năm 2021 đã vọt lên trên 1.413 tỷ đồng, tăng gấp 31 lần. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc hàng loạt dự án giao thông và hạ tầng cụm công nghiệp không kịp giải ngân khối lượng hoàn thành trước ngày 31 tháng 12, buộc Kho bạc Nhà nước phải thực hiện thủ tục chuyển nguồn sang năm 2022 để tiếp tục thanh toán cho nhà thầu.

Thứ tư, áp lực giải phóng mặt bằng tạo rào cản lớn đối với tiến độ các dự án trọng điểm. Chỉ riêng năm 2022, thành phố đồng loạt triển khai 16 dự án khu dân cư và khu đô thị với tổng diện tích đất quy hoạch lên tới hơn 240 ha và tổng mức đầu tư vượt 8.000 tỷ đồng. Tỷ lệ khảo sát từ 25 cán bộ phụ trách cho thấy tiêu chí về sự phối hợp giữa chính quyền cơ sở và người dân trong công tác đền bù chỉ đạt mức điểm đánh giá trung bình 2,85 trên thang điểm 5.

Thảo luận kết quả

Diễn biến tăng vọt của chi đầu tư phát triển phản ánh nỗ lực quyết liệt của chính quyền địa phương trong việc hoàn thiện diện mạo hạ tầng để đáp ứng tiêu chuẩn thành phố công nghiệp hiện đại. Việc ưu tiên trên 50% nguồn vốn cho hạ tầng kinh tế là lựa chọn phù hợp để tạo lực đẩy cho các tổ hợp công nghiệp lớn như Samsung, vốn đã giải quyết việc làm cho hơn 70.000 lao động. Tuy nhiên, sự mất cân đối thể hiện rõ khi hạ tầng xã hội, giáo dục chỉ nhận được 45.480 triệu đồng năm 2020 và không theo kịp tốc độ gia tăng dân số cơ học.

Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được trình bày một cách trực quan thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp đồ thị đường. Trục cột biểu diễn tỷ trọng giữa chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển và chi chuyển nguồn trong tổng chi ngân sách qua từng năm, giúp các nhà quản trị nhận diện ngay sự biến động của cơ cấu tài khóa. Cùng với đó, một bảng thống kê phân tổ chi tiết về tiến độ giải ngân từng hợp đồng xây lắp sẽ chỉ rõ các dự án chậm tiến độ tập trung chủ yếu ở khâu bàn giao mặt bằng và định giá đất bồi thường.

So sánh với bài học quản lý đầu tư công tại thành phố Bắc Ninh và thành phố Vĩnh Yên, thành phố Phổ Yên cũng gặp phải các điểm nghẽn tương tự về năng lực tư vấn lập dự toán và sự chênh lệch đơn giá đền bù. Tại Vĩnh Yên, việc ban hành cẩm nang quy trình chuẩn hóa từ khâu chọn địa điểm đến bàn giao công trình đã giảm được 30% thời gian thẩm định dự án. Đây là gợi ý thực tế để Phổ Yên khắc phục tình trạng phân bổ vốn dàn trải và kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ chi chuyển nguồn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao chất lượng công tác lập dự toán chi đầu tư phát triển. Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố chủ trì phối hợp cùng các đơn vị tư vấn rà soát kỹ bảng giá vật liệu xây dựng và dự báo biến động giá thị trường ngay từ quý 3 hàng năm. Mục tiêu là kiểm soát tỷ lệ sai lệch giữa dự toán được duyệt và giá trị thanh quyết toán thực tế ở mức dưới 5%, đồng thời bố trí kế hoạch vốn trung hạn gắn chặt với danh mục dự án ưu tiên phát triển đô thị.

Thứ hai, đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn đầu tư công và hạn chế chi chuyển nguồn. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng thành phố cùng Kho bạc Nhà nước thiết lập chế độ giao ban định kỳ 2 tuần một lần nhằm kiểm tra khối lượng nghiệm thu thực tế tại hiện trường. Đặt mục tiêu đạt tỷ lệ giải ngân tối thiểu 95% dự toán được giao trước ngày 31 tháng 12 hàng năm, phấn đấu kéo giảm tỷ lệ chi chuyển nguồn xuống dưới mức 10% tổng chi đầu tư phát triển trong giai đoạn 2024 - 2026.

Thứ ba, tháo gỡ dứt điểm điểm nghẽn trong công tác bồi thường giải phóng mặt bằng. Ủy ban nhân dân thành phố thành lập tổ công tác chuyên trách hỗ trợ 18 xã, phường tổ chức đối thoại trực tiếp với người dân có đất bị thu hồi. Áp dụng cơ chế công khai bảng giá đất và chính sách hỗ trợ tái định cư minh bạch, phấn đấu bàn giao 100% mặt bằng sạch trong vòng 6 tháng kể từ khi có quyết định thu hồi đất đối với các dự án trọng điểm có quy mô trên 10 ha.

Thứ tư, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và kiểm toán độc lập. Thanh tra thành phố phối hợp cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch tiến hành kiểm tra đột xuất tối thiểu 30% số lượng công trình xây dựng cơ bản đang thi công trên địa bàn mỗi quý. Giám sát 100% hồ sơ thanh quyết toán qua cổng dịch vụ công trực tuyến, kiên quyết xử lý các nhà thầu vi phạm tiến độ quá 60 ngày và tuyệt đối không để phát sinh nợ đọng xây dựng cơ bản.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là cán bộ lãnh đạo và chuyên viên tại các cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện, thành phố thuộc tỉnh, đặc biệt là Ủy ban nhân dân, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng. Nghiên cứu cung cấp khung giải pháp thực tế để điều hành kế hoạch vốn công, khắc phục triệt để tình trạng chậm giải ngân tại 18 phường, xã đang trong giai đoạn đô thị hóa nhanh.

Nhóm thứ hai là cán bộ thuộc hệ thống Kho bạc Nhà nước và các cơ quan Thanh tra, Kiểm toán nhà nước. Tài liệu mang lại góc nhìn thực chứng về quy trình kiểm soát hồ sơ thanh toán khối lượng hoàn thành, giám sát số dư chi chuyển nguồn và phòng ngừa rủi ro sai phạm tài chính trong các hợp đồng xây lắp quy mô lớn.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Kinh tế phát triển, Quản lý công và Tài chính - Ngân hàng. Luận văn đóng vai trò là một case study điển hình với phương pháp tiếp cận điều tra toàn bộ 25 cán bộ chuyên trách, cung cấp hệ thống chỉ tiêu định lượng cụ thể phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật.

Nhóm thứ tư là các doanh nghiệp xây dựng, nhà thầu tham gia đấu thầu các dự án đầu tư công. Việc tiếp cận luận văn giúp nhà thầu nắm rõ quy trình luân chuyển chứng từ ngân sách, các mốc thời gian thẩm tra quyết toán và yêu cầu kỹ thuật pháp lý, từ đó nâng cao tính chủ động trong chuẩn bị hồ sơ nghiệm thu và thanh toán vốn.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố nào dẫn đến mức tăng trưởng chi đầu tư phát triển đột biến tại Phổ Yên trong năm 2022?

Chi đầu tư phát triển năm 2022 đạt 1.340.000 triệu đồng, tăng 241% so với năm 2021, xuất phát từ nhu cầu cấp bách nâng cấp hạ tầng khung nhằm đưa Phổ Yên trở thành thành phố trực thuộc tỉnh theo Nghị quyết số 12-NQ/TU. Riêng chi cho các hoạt động kinh tế đã chiếm tới 723.830 triệu đồng để phục vụ thi công các tuyến đường liên kết vùng và đường vành đai.

Tại sao số liệu chi chuyển nguồn sang năm sau lại tăng mạnh vào năm 2021?

Năm 2021 ghi nhận khoản chi chuyển nguồn kỷ lục trên 1.413 tỷ đồng, tăng 3.086% so với năm 2020. Nguyên nhân chính là do vướng mắc giải phóng mặt bằng tại các dự án khu dân cư và ảnh hưởng gián đoạn chuỗi cung ứng vật liệu, khiến khối lượng xây lắp thực tế không hoàn thành kịp thời hạn để thực hiện thủ tục quyết toán trong niên độ ngân sách.

Phương pháp khảo sát toàn bộ 25 cán bộ chuyên trách mang lại giá trị khoa học gì cho nghiên cứu?

Việc khảo sát 100% cán bộ gồm 12 nhân sự Phòng Tài chính - Kế hoạch và 13 cán bộ Ban Quản lý dự án giúp thu thập dữ liệu chuyên sâu từ chính những người trực tiếp vận hành quy trình lập, chấp hành và quyết toán dự toán. Cách tiếp cận này loại trừ hoàn toàn sai số suy diễn mẫu và phản ánh chân thực các vướng mắc tại địa phương.

Lĩnh vực nào chiếm tỷ trọng phân bổ vốn ngân sách nhà nước cao nhất tại địa bàn?

Chi cho các hoạt động kinh tế chiếm tỷ trọng chi phối tuyệt đối trong cơ cấu vốn đầu tư công tại Phổ Yên, duy trì từ 47,8% năm 2020 lên 68,4% năm 2021 và đạt 54% năm 2022. Điều này phản ánh rõ định hướng ưu tiên tập trung vốn cho giao thông và kết cấu hạ tầng công nghiệp, trong khi các lĩnh vực văn hóa và y tế chỉ chiếm dưới 1%.

Địa phương có thể học tập được kinh nghiệm gì từ mô hình của thành phố Vĩnh Yên?

Phổ Yên có thể áp dụng bài học chuẩn hóa quy trình đầu tư xây dựng thành cẩm nang cụ thể hóa trách nhiệm từng phòng ban như cách làm của Vĩnh Yên. Việc phân định rõ thẩm quyền thẩm định dự toán và đẩy mạnh đối thoại trực tiếp để tháo gỡ điểm nghẽn mặt bằng giúp giảm thiểu tình trạng dự án kéo dài thời gian thi công.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý luận về quản lý chi đầu tư phát triển từ ngân sách nhà nước tại đô thị có tốc độ công nghiệp hóa nhanh.
  • Phản ánh trung thực quy mô chi đầu tư phát triển tăng trưởng mạnh từ 283.397 triệu đồng năm 2020 lên 1.340.000 triệu đồng năm 2022, chiếm 44% tổng chi ngân sách thành phố.
  • Nhận diện chính xác điểm nghẽn tài khóa về chi chuyển nguồn tăng vọt lên trên 1.413 tỷ đồng vào năm 2021 do vướng mắc giải phóng mặt bằng tại 18 xã, phường.
  • Thiết lập hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với các chỉ tiêu định lượng cụ thể nhằm nâng cao tỷ lệ giải ngân vốn công đạt tối thiểu 95% mỗi năm.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn to lớn trong việc hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách tối ưu hóa phân bổ nguồn lực công phục vụ diện mạo đô thị 258,42 km2 của Phổ Yên.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp bức tranh dữ liệu tài khóa thực chứng và đề xuất cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa tài chính, kho bạc và chủ đầu tư. Trong giai đoạn 2024 - 2026, thành phố cần khẩn trương số hóa toàn bộ quy trình thẩm tra hồ sơ quyết toán và kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý dự án. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và quý độc giả quan tâm đến quản trị tài chính công hãy khai thác chi tiết nội dung toàn văn luận văn để vận dụng hiệu quả vào thực tiễn phát triển kinh tế địa phương.