CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT Ở VIỆT NAM

Luận án tiến sĩ luật học về cơ sở lý luận và thực tiễn hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu về Luật Quốc tế.

• Người hướng dẫn: Pgs. Nguyễn Bá Diến
• Trường học: Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Cơ Sở Lý Luận Và Thực Tiễn Về Hoàn Thiện Hệ Thống Quy Phạm Pháp Luật Xung Đột Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT Ở VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm quy phạm pháp luật xung đột và hệ thống quy phạm pháp luật xung đột
• 1.2. Quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài
• 1.3. Vai trò điều chỉnh của quy phạm pháp luật xung đột đối với quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài
• 1.4. Một số kinh nghiệm của nước ngoài trong việc ban hành và áp dụng các quy phạm pháp luật xung đột
• 1.5. Vị trí, vai trò của các quy phạm pháp luật xung đột trong hệ thống pháp luật Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT Ở VIỆT NAM
• 2.1. Lịch sử phát triển các quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam
• 2.2. Thực trạng các quy phạm pháp luật xung đột trong một số văn bản pháp luật Việt Nam
• 2.3. Thực trạng các quy phạm pháp luật xung đột trong các điều ước quốc tế giữa Việt Nam với nước ngoài
• 2.4. Một số vấn đề về áp dụng quy phạm pháp luật xung đột trong thực tiễn
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT Ở VIỆT NAM
• 3.1. Tính tất yếu khách quan của việc hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam
• 3.2. Những quan điểm cơ bản về hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột
• 3.3. Những phương hướng hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột
• 3.4. Những giải pháp hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Pháp Luật Xung Đột Khái Niệm và Vai Trò

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài ngày càng phát triển. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một hệ thống pháp luật xung đột hoàn thiện để điều chỉnh các quan hệ này một cách hiệu quả. Pháp luật xung đột không trực tiếp quy định quyền và nghĩa vụ, mà xác định luật quốc gia nào sẽ được áp dụng. Theo nghiên cứu của TS. Nguyễn Bá Diến, vai trò của pháp luật xung đột là bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của các bên, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các quan hệ dân sự quốc tế [2, tr.]. Tuy nhiên, hệ thống quy phạm pháp luật xung đột hiện nay ở Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập cần được khắc phục để đáp ứng yêu cầu thực tiễn và hội nhập.

1.1. Định Nghĩa và Đặc Điểm của Quy Phạm Pháp Luật Xung Đột

Quy phạm pháp luật xung đột là một loại quy phạm đặc thù, không trực tiếp quy định quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật, mà chỉ có vai trò xác định pháp luật của quốc gia nào được áp dụng để điều chỉnh các mối quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại có yếu tố nước ngoài. Đặc điểm nổi bật của quy phạm pháp luật xung đột là tính gián tiếp trong việc điều chỉnh quan hệ xã hội, bởi nó chỉ định ra hệ thống pháp luật có thẩm quyền điều chỉnh chứ không trực tiếp đưa ra các quy tắc xử sự.

1.2. Vai Trò Điều Chỉnh của Pháp Luật Xung Đột trong TPQT

Vai trò điều chỉnh của quy phạm xung đột làm cho quyền và lợi ích chính đáng của các cá nhân, tổ chức của quốc gia này hoặc quốc gia khác được bảo vệ tốt nhất; đồng thời góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy sự phát triển các mối quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại có yếu tố nước ngoài. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế, khi các quan hệ xã hội ngày càng trở nên phức tạp và đa dạng, đòi hỏi sự điều chỉnh linh hoạt và hiệu quả của pháp luật.

II. Thực Trạng Xung Đột Pháp Luật Ở Việt Nam Điểm Nghẽn và Hạn Chế

Hệ thống quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam đã có những đóng góp nhất định trong việc điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, bảo vệ quyền lợi của các chủ thể. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều bất cập và hạn chế. Theo khảo cứu của tác giả luận án, hệ thống các quy phạm xung đột ở nước ta hiện nay còn có không ít những bất cập, đó là: vẫn còn thiếu những quy phạm mang tính chất là nguyên tắc, nền tảng, thuộc về chính sách TPQT của Việt Nam; nhiều quy phạm xung đột không bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất; có những quy phạm xung đột còn chưa phù hợp với nhu cầu của đời sống thực tế. Những hạn chế này gây cản trở sự phát triển giao lưu dân sự quốc tế và ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan.

2.1. Lịch Sử Phát Triển của Quy Phạm Pháp Luật Xung Đột tại Việt Nam

Trong quá trình phát triển, hệ thống quy phạm pháp luật xung đột tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn với những thay đổi đáng kể. Từ những quy định rải rác trong các văn bản pháp luật trước đây, đến việc hình thành một hệ thống tương đối hoàn chỉnh trong Bộ luật Dân sự năm 2005 và các văn bản pháp luật chuyên ngành, đã cho thấy sự quan tâm ngày càng tăng của Nhà nước đối với việc điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện.

2.2. Thiếu Hụt và Bất Cập Trong Quy Phạm Xung Đột Pháp Luật

Thực tế cho thấy, nhiều lĩnh vực quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài chưa có quy phạm xung đột điều chỉnh. Nhiều quy phạm không đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất, hoặc chưa phù hợp với thực tiễn. Điều này gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật và giải quyết tranh chấp, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. Việc thiếu vắng các quy định về chính sách TPQT cũng là một điểm yếu cần được khắc phục.

III. Cách Hoàn Thiện Pháp Luật Xung Đột Giải Pháp Đồng Bộ và Toàn Diện

Việc hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam là một yêu cầu tất yếu khách quan, nhằm đáp ứng sự phát triển của các quan hệ dân sự quốc tế và hội nhập kinh tế. Giải pháp cần mang tính đồng bộ, toàn diện, từ việc xây dựng các quy phạm mang tính nguyên tắc, nền tảng, đến việc rà soát, sửa đổi các quy phạm hiện hành để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ, phù hợp với thực tiễn. Theo TS. Nguyễn Công Khanh, cần tập trung vào việc hoàn thiện pháp luật điều chỉnh quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài [Luận án tiến sĩ luật học, Hà Nội - 2003].

3.1. Xây Dựng Nguyên Tắc Nền Tảng cho Chính Sách Tư Pháp Quốc Tế

Việc xây dựng các nguyên tắc nền tảng cho chính sách tư pháp quốc tế là một bước quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột. Các nguyên tắc này cần thể hiện rõ quan điểm của Việt Nam về giải quyết xung đột pháp luật, bảo vệ quyền lợi của công dân và tổ chức Việt Nam, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp. Việc này cũng cần được thể chế hóa trong các văn bản pháp luật để đảm bảo tính pháp lý và hiệu lực thực thi.

3.2. Rà Soát và Sửa Đổi Các Quy Phạm Pháp Luật Xung Đột Hiện Hành

Cần tiến hành rà soát toàn diện các quy phạm pháp luật xung đột hiện hành trong các văn bản pháp luật khác nhau để phát hiện và khắc phục những bất cập, hạn chế. Việc sửa đổi, bổ sung cần đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ giữa các quy phạm, phù hợp với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu của hội nhập quốc tế. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bổ sung các quy định về dẫn chiếu, xác định pháp nhân, và các vấn đề liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ.

3.3. Bổ Sung Quy Phạm Pháp Luật Cho Lĩnh Vực Còn Thiếu

Nghiên cứu và bổ sung quy phạm pháp luật cho các lĩnh vực quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài còn thiếu, như: thương mại điện tử, đầu tư quốc tế, giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, và các vấn đề liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Việc này sẽ giúp hoàn thiện hệ thống pháp luật và tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho các hoạt động kinh tế, thương mại quốc tế của Việt Nam. Cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên để xây dựng các quy định phù hợp.

IV. Ứng Dụng và Thực Tiễn Giải Quyết Xung Đột Pháp Luật Kinh Nghiệm và Bài Học

Nghiên cứu, đánh giá thực tiễn áp dụng quy phạm pháp luật xung đột tại Việt Nam, từ đó rút ra những kinh nghiệm, bài học để hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật. Phân tích các vụ việc cụ thể, các quyết định của tòa án để thấy rõ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật, đồng thời đề xuất các giải pháp khắc phục. Theo nghiên cứu của Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, cần đánh giá thực trạng giải quyết hôn nhân có yếu tố nước ngoài [Thực trạng phụ nữ Việt Nam kết hôn với người Đài Loan và giải pháp (Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, Hà Nội, 2006)].

4.1. Phân Tích Các Vụ Việc Xung Đột Pháp Luật Điển Hình Tại Tòa Án

Phân tích các vụ việc xung đột pháp luật điển hình đã được giải quyết tại tòa án Việt Nam, tập trung vào việc xác định pháp luật áp dụng, việc áp dụng các nguyên tắc và quy tắc xung đột pháp luật, và việc bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Việc phân tích này sẽ giúp làm sáng tỏ những vấn đề còn tồn tại trong việc áp dụng pháp luật và đưa ra các kiến nghị để cải thiện quy trình giải quyết tranh chấp.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả của Quy Phạm Pháp Luật Xung Đột Trong Thực Tế

Đánh giá hiệu quả của quy phạm pháp luật xung đột trong thực tế thông qua việc khảo sát ý kiến của các thẩm phán, luật sư, và các chuyên gia pháp lý, cũng như phân tích số liệu thống kê về các vụ việc có yếu tố nước ngoài. Việc này sẽ giúp xác định những quy định còn chưa phù hợp với thực tiễn và cần được sửa đổi, bổ sung để đáp ứng yêu cầu của đời sống xã hội.

V. Hội Nhập Quốc Tế và Tương Lai Pháp Luật Xung Đột Tại Việt Nam

Hội nhập quốc tế tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho pháp luật xung đột Việt Nam. Cần chủ động tham gia xây dựng các điều ước quốc tế về tư pháp quốc tế, hài hòa hóa pháp luật với các nước trong khu vực và trên thế giới. Hoàn thiện hệ thống pháp luật xung đột là góp phần thực hiện tốt chính sách mở cửa, hội nhập của nước ta. Theo TS. Bùi Xuân Nhự, cần chú trọng vấn đề nhất thể hóa pháp luật và hài hòa hóa pháp luật trong TPQT [Tạp chí Luật học số 02/2007, tr.41- 50].

5.1. Tham Gia Điều Ước Quốc Tế Về Tư Pháp Quốc Tế

Chủ động tham gia đàm phán và ký kết các điều ước quốc tế về tư pháp quốc tế, đặc biệt là các điều ước liên quan đến giải quyết xung đột pháp luật, công nhận và thi hành bản án, quyết định của tòa án nước ngoài, và tương trợ tư pháp. Việc này sẽ giúp tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp và bảo vệ quyền lợi của công dân và tổ chức Việt Nam ở nước ngoài.

5.2. Hài Hòa Hóa Pháp Luật Xung Đột Với Các Nước Trong Khu Vực

Nghiên cứu và hài hòa hóa pháp luật xung đột của Việt Nam với các nước trong khu vực, đặc biệt là các nước ASEAN, để tạo điều kiện thuận lợi cho giao lưu kinh tế, thương mại, và đầu tư. Việc này đòi hỏi sự nỗ lực của các nhà làm luật, các chuyên gia pháp lý, và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc nghiên cứu, so sánh, và đề xuất các giải pháp hài hòa hóa phù hợp.

VI. Kết Luận Hướng Đến Hệ Thống Pháp Luật Xung Đột Hiện Đại Hiệu Quả

Hoàn thiện hệ thống pháp luật xung đột ở Việt Nam là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự nỗ lực của cả Nhà nước và xã hội. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống pháp luật xung đột hiện đại, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu của hội nhập quốc tế và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể trong quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá thực tiễn, và đề xuất các giải pháp để hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật này.

6.1. Tiếp Tục Nghiên Cứu và Đánh Giá Thực Tiễn Pháp Luật Xung Đột

Việc tiếp tục nghiên cứu và đánh giá thực tiễn pháp luật xung đột là rất quan trọng để phát hiện những vấn đề mới phát sinh và đánh giá hiệu quả của các quy định hiện hành. Cần khuyến khích các hoạt động nghiên cứu khoa học, tổ chức hội thảo, và thu thập ý kiến của các chuyên gia pháp lý để có được những đánh giá khách quan và toàn diện.

6.2. Nâng Cao Năng Lực Của Cán Bộ Trong Lĩnh Vực Tư Pháp Quốc Tế

Nâng cao năng lực của cán bộ trong lĩnh vực tư pháp quốc tế, đặc biệt là các thẩm phán, luật sư, và công chứng viên, thông qua các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn và cập nhật kiến thức về pháp luật quốc tế và pháp luật nước ngoài. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giải quyết các vụ việc có yếu tố nước ngoài và đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự bùng nổ của toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng đã thúc đẩy các quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam gia tăng đột biến cả về quy mô lẫn tính chất phức tạp. Thực tiễn chứng minh dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) từng đạt dấu mốc lịch sử "20,3 tỉ USD – mức cao nhất từ trước tới nay, gấp đôi so với dự kiến ban đầu và chiếm 25% tổng số vốn trong 20 năm qua" [63], cùng hơn 2,46 triệu lượt khách quốc tế chỉ trong 7 tháng đầu năm [68], 200 dự án đầu tư ra nước ngoài trị giá 1.003,95 triệu USD [13], gần 71.000 người lao động xuất khẩu [14] và "gần 70.000 trường hợp kết hôn có yếu tố nước ngoài được giải quyết" [65]. Trong bối cảnh cộng đồng người Việt Nam định cư ở nước ngoài vượt mốc 3 triệu người, hiện tượng xung đột pháp luật (conflict of laws) trở thành tất yếu khách quan. Đúng như khẳng định mang tính nền tảng: "Việc áp dụng pháp luật nước ngoài để giải quyết các quan hệ dân sự quốc tế là đòi hỏi tất yếu trong điều kiện hội nhập" [2].

Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu (research gap) nghiêm trọng tồn tại trong khoa học pháp lý Việt Nam: các công trình trước đây chỉ tiếp cận cục bộ ở từng chế định riêng lẻ (như thừa kế, hợp đồng hay hôn nhân) hoặc thuần túy phục vụ giáo trình giảng dạy (Nguyễn Bá Diến, 2001; Đoàn Năng, 2001; Đỗ Văn Đại & Mai Hồng Quỳ, 2006). Chưa có bất kỳ công trình nào giải quyết toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn của toàn bộ hệ thống quy phạm xung đột (QPXĐ) với tư cách một chỉnh thể thống nhất thuộc kiến trúc thượng tầng pháp lý.

Luận án tiến sĩ luật học chuyên ngành Luật Quốc tế (Mã số: 62 38 60 01) do nghiên cứu sinh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Bá Diến đã trực tiếp giải quyết vấn đề cốt lõi này thông qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết khoa học:

• Research Question 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, cấu trúc và quy luật vận động nội tại của hệ thống QPXĐ trong mối tương quan với các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài là gì?
• Research Question 2 (RQ2): Thực trạng hệ thống QPXĐ trong pháp luật thực định Việt Nam và các điều ước quốc tế (ĐƯQT) bộc lộ những xung đột, bất cập cấu trúc nào?
• Research Question 3 (RQ3): Định hướng mô hình lập pháp và các giải pháp kỹ thuật lập quy nào là tối ưu để hoàn thiện hệ thống QPXĐ tại Việt Nam?
• Hypothesis 1 (H1): QPXĐ là công cụ gián tiếp giải quyết xung đột pháp luật nhưng mang tính hệ thống chặt chẽ; sự thiếu vắng các quy phạm nguyên tắc nền tảng dẫn đến suy giảm hiệu lực điều chỉnh của Tư pháp quốc tế (TPQT).
• Hypothesis 2 (H2): Mô hình tối ưu cho Việt Nam không phải là ban hành một đạo luật TPQT riêng biệt (Private International Law Code) mà là hoàn thiện Phần quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài trong Bộ luật Dân sự (BLDS) đóng vai trò luật chung (lex generalis), kết hợp hài hòa với các luật chuyên ngành.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết quy phạm pháp luật, Lý thuyết hệ thống xã hội và Học thuyết về các hệ thuộc luật (connecting factors) trong TPQT kinh điển. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn diện các văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam từ sau năm 1975, hơn 15 Hiệp định tương trợ tư pháp (HĐTTTP) song phương, 13 thỏa thuận hợp tác quốc tế về nuôi con nuôi và thực tiễn tư pháp điển hình.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy ba dòng nghiên cứu (research streams) chính về xung đột pháp luật:

1. Dòng nghiên cứu lý thuyết xung đột pháp luật và hệ thuộc luật: Friedrich Carl von Savigny với học thuyết "trung tâm của quan hệ pháp luật" (seat of legal relationship), Joseph Story và Albert Venn Dicey với lý thuyết quyền thụ đắc (vested rights) và lãnh thổ. Tại Anh và Mỹ, các công trình của J.H.C. Morris (The Conflict of Laws, 1984), Michael Freeman (2004) và Lea Brilmayer (Conflict of laws - Foundations and Future Directions, 1991) đã định hình nền tảng phân tích quy phạm chỉ dẫn luật áp dụng (choice-of-law rules).
2. Dòng nghiên cứu luật học so sánh về kỹ thuật lập pháp TPQT: William Tetley nghiên cứu đối chiếu hệ thống giải quyết xung đột giữa trường phái Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law). Các mô hình điển hình được ghi nhận: Đạo luật chuyên biệt về TPQT như Ba Lan (1965), Thụy Sĩ (1987), Nhật Bản (Luật về áp dụng pháp luật Horei 1898 sửa đổi); hoặc mô hình tích hợp trong BLDS như Pháp, Đức và Trung Quốc (BLDS 1986).
3. Dòng nghiên cứu chuyên đề thực định tại Việt Nam: Nghiên cứu của Đỗ Văn Đại (2002, 2003) về định danh và dẫn chiếu; Nguyễn Bá Chiến (2003, 2004, 2006) về quyền tự do chọn luật và bảo lưu trật tự công cộng; Nguyễn Tiến Vinh (2003) về sửa đổi Phần VII BLDS 1995; Vũ Đức Long (2002) về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài; Nông Quốc Bình (2003) và Nguyễn Công Khanh (2003) về hôn nhân và tài sản.

Tranh luận học thuật quốc tế tập trung vào hai đối cực:

• Tranh luận 1 (Đơn phương vs. Song phương): Trường phái Đơn phương (Unilateralism) ưu tiên bảo vệ chủ quyền lãnh thổ thông qua QPXĐ một chiều, đối lập với trường phái Song phương (Bilateralism) hướng tới sự bình đẳng giữa luật trong nước và luật nước ngoài (lex causae) thông qua QPXĐ hai chiều.
• Tranh luận 2 (Quốc tịch vs. Cư trú): Trường phái châu Âu lục địa kiên định hệ thuộc lex patriae để bảo đảm tính ổn định nhân thân, đối lập với trường phái Thông luật (Anh, Mỹ) áp dụng triệt để hệ thuộc lex domicilii nhằm thúc đẩy hòa nhập xã hội của người nhập cư.

Vị trí của luận án được xác lập rõ ràng: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam tổng hợp toàn diện cả phương diện lý luận cấu trúc lẫn thực tiễn áp dụng, chứng minh tính tất yếu của việc chuyển dịch từ quy phạm một chiều sang hai chiều và xác lập vị trí hạt nhân của BLDS trong hệ thống nguồn pháp luật.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và phát triển các lý thuyết nền tảng của TPQT trong bối cảnh các quốc gia đang chuyển đổi kinh tế và hội nhập quốc tế:

1. Phát triển Lý thuyết Cấu trúc Quy phạm Xung đột: Khác với cấu trúc 3 thành phần truyền thống của quy phạm pháp luật (giả định - quy định - chế tài) theo lý luận chung của Mác - Lênin và GS. Đào Trí Úc (2001), luận án luận giải sâu sắc cấu trúc lưỡng phân đặc thù của QPXĐ gồm: Phần phạm vi (chỉ định quan hệ xã hội được điều chỉnh) và Phần hệ thuộc (chỉ dẫn hệ thống pháp luật áp dụng). Luận án chứng minh quy luật "một phạm vi - nhiều hệ thuộc" và "một hệ thuộc - đa phạm vi", giải tỏa những bế tắc trong kỹ thuật lập pháp khi xử lý các quan hệ đa quốc gia phức tạp.
2. Xác lập Lý thuyết Tính hệ thống của QPXĐ: Luận án vận dụng quan điểm của GS. Đào Trí Úc: "Pháp luật có tính hệ thống…. Pháp luật khi nó là ý chí của nhà nước, đó là ý chí phản ánh và phù hợp với các quy luật phát triển khách quan của xã hội. Pháp luật, do đó, phải xuất phát từ tính chất của các quan hệ xã hội vốn có mối liên hệ nội tại thống nhất để rồi bản thân nó cũng là một hệ thống thống nhất" [62]. Luận án chứng minh hệ thống QPXĐ không phải là phép cộng số học của các điều luật rời rạc mà là một cấu trúc thứ bậc hữu cơ: ĐƯQT ưu tiên áp dụng > BLDS (luật chung) > Luật chuyên ngành (luật riêng) > Văn bản dưới luật.
3. Luận giải Biện chứng Tính Khách quan và Chủ quan: Luận án chứng minh hệ thống QPXĐ phản ánh cơ sở hạ tầng kinh tế theo quy luật Mác - Lênin: "Trong một quốc gia hiện đại, pháp luật không những phải là sự biểu hiện các điều kiện kinh tế đó, mà còn là sự biểu hiện hài hòa bên trong..." [38], đồng thời chịu sự định hướng trực tiếp bởi chủ quyền quốc gia và chính sách đối ngoại rộng mở.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 11 hệ thuộc luật cơ bản để giải quyết triệt để các xung đột pháp lý đa phương diện:

• Luật nhân thân (Lex personalis): Phân nhánh thành Luật quốc tịch (Lex patriae) và Luật nơi cư trú (Lex domicilii).
• Luật quốc tịch của pháp nhân (Lex societatis): Xác định tư cách chủ thể doanh nghiệp xuyên biên giới.
• Luật nơi có tài sản (Lex rei sitae): Chi phối quyền sở hữu bất động sản và vật quyền.
• Luật tòa án (Lex fori): Điều chỉnh thủ tục tố tụng và các yêu cầu tư pháp công quyền.
• Luật nơi thực hiện hành vi (Lex loci actus): Gồm Luật nơi giao kết hợp đồng (Lex loci contractus), Luật nơi thực hiện hợp đồng (Locus regit actum), Luật nơi thực hiện nghĩa vụ (Lex loci solutionis), Luật nơi tổ chức kết hôn (Lex loci celebrationis), Luật nơi làm việc (Lex loci laboris).
• Luật nơi xảy ra vi phạm/phát sinh hậu quả (Lex loci delicti commissi): Giải quyết nghĩa vụ ngoài hợp đồng.
• Luật do các bên lựa chọn (Lex voluntatis): Biểu hiện tối cao của quyền tự do ý chí trong thương mại.
• Luật quốc kỳ (Lex banderae) & Luật nơi đăng ký phương tiện (Lex libri sitae): Áp dụng chuyên biệt cho hàng hải và hàng không dân dụng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Nghiên cứu dựa trên nền tảng của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử kết hợp Chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và Trường phái Luật học phản biện (Critical Realism). Pháp luật được nghiên cứu trong trạng thái vận động không ngừng dưới sự tác động của các quy luật kinh tế thị trường.
• Phương pháp kết hợp: Sử dụng phương pháp nghiên cứu pháp lý thực định (Doctrinal Legal Research) kết hợp phương pháp Luật học so sánh (Comparative Legal Analysis) theo cấu trúc chức năng của Konrad Zweigert và Hein Kötz.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design): Phân tích 3 cấp độ: Cấp độ vĩ mô (chính sách đối ngoại và cam kết quốc tế), Cấp độ trung mô (tính thống nhất của hệ thống lập pháp quốc gia), Cấp độ vi mô (kỹ thuật lập quy của từng điều khoản và thực tiễn xét xử của Tòa án).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu văn bản: Rà soát toàn bộ các văn bản luật thực định của Việt Nam từ năm 1975 đến nay có chứa QPXĐ: BLDS 1995, BLDS 2005 (Phần thứ bảy), BLDS 2015, Luật Hôn nhân và Gia đình 2000 & 2014, Bộ luật Hàng hải 1990 & 2005, Luật Hàng không dân dụng 1991 & 2006, Bộ luật Tố tụng dân sự 2004 & 2015.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation):
  • Data Triangulation: Đối chiếu văn bản lập pháp trong nước, các ĐƯQT đa phương (Công ước La Haye, Công ước Viên 1980 về mua bán hàng hóa quốc tế, Công ước Roma 1980) và các hiệp định song phương.
  • Theory Triangulation: So sánh lý thuyết lựa chọn luật của Anh - Mỹ với học thuyết xung đột pháp luật của Liên minh châu Âu và các nước XHCN.
  • Methodological Triangulation: Kết hợp phân tích câu chữ (textual analysis), giải thích lịch sử (historical interpretation) và phân tích mục đích quy phạm (teleological interpretation).

Data và phân tích

• Tập dữ liệu quy phạm: Phân tích chi tiết hàng trăm quy phạm pháp luật xung đột trong hệ thống luật quốc gia và hơn 15 Hiệp định Tương trợ tư pháp song phương (với Liên bang Nga 1998, Ba Lan, Bungari 1986, Lào 1998, Ucraina 2000...).
• Kỹ thuật xử lý: Phân loại logic hình thức, lập bảng đối chiếu cấu trúc phạm vi - hệ thuộc, phân tích lỗ hổng lập pháp (normative gap analysis).
• Kiểm định độ tin cậy nội dung: Đối chiếu chéo giữa các bản dịch pháp luật nước ngoài (Luật Áp dụng pháp luật Nhật Bản 1898, BLDS Trung Quốc 1986, Luật TPQT Ba Lan 1965) với các công trình chuẩn tắc quốc tế của Lea Brilmayer và J.H.C. Morris để bảo đảm tính chuẩn xác tuyệt đối về mặt thuật ngữ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1 - Sự mất cân đối nghiêm trọng giữa QPXĐ một chiều và hai chiều: Trong giai đoạn trước đổi mới và những năm đầu hội nhập, pháp luật Việt Nam lạm dụng quy phạm xung đột một chiều mang tính áp đặt cơ học luật trong nước (ví dụ Khoản 2 Điều 769 BLDS 2005 quy định mọi hợp đồng liên quan đến bất động sản tại Việt Nam bắt buộc áp dụng luật Việt Nam), cản trở quyền tự định đoạt và giao lưu thương mại quốc tế.
2. Phát hiện 2 - Tình trạng phân tán và xung đột thứ bậc trong quy chuẩn: Các QPXĐ bị phân tán tại nhiều đạo luật chuyên ngành mà thiếu một nguyên tắc dẫn đường mang tính triết lý lập pháp TPQT. Nhiều quy định tại Nghị định 60/CP (1997) và Nghị định 138/2006/NĐ-CP vượt quá phạm vi giải thích luật, tạo ra xung đột với quy định của BLDS.
3. Phát hiện 3 - Hiện tượng dẫn chiếu ngược (Renvoi) chưa được giải quyết thấu đáo: Khi QPXĐ Việt Nam dẫn chiếu đến pháp luật nước ngoài, hệ thống tư pháp lúng túng giữa việc áp dụng pháp luật nội dung (lex causa) hay áp dụng toàn bộ hệ thống pháp luật bao gồm cả QPXĐ của nước đó, dẫn tới nguy cơ dẫn chiếu vòng quanh vô tận (như tình huống xung đột giữa nguyên tắc quốc tịch của Việt Nam và nguyên tắc nơi cư trú của Trung Quốc/Nhật Bản).
4. Phát hiện 4 - Sự bất cập trong việc áp dụng hệ thuộc Luật nơi xảy ra thiệt hại (Lex loci delicti commissi): Luận án chứng minh sự lỗi thời của việc chỉ căn cứ vào nơi thực hiện hành vi vi phạm khi công nghệ và giao dịch xuyên biên giới phát triển; qua đó đề xuất bổ sung hệ thuộc "nơi phát sinh hậu quả thực tế của hành vi vi phạm" (được tiếp thu tại Khoản 1 Điều 773 BLDS 2005).
5. Phát hiện 5 - Phản biện đề xuất xây dựng Đạo luật TPQT riêng biệt: Trái với xu hướng của một số học giả đề xuất sao chép mô hình Đạo luật TPQT riêng biệt của Ba Lan hay Thụy Sĩ, luận án đưa ra lập luận đột phá chứng minh điều kiện kinh tế - chính trị và kỹ thuật lập pháp Việt Nam phù hợp nhất với mô hình tập trung hóa QPXĐ thành một Phần độc lập trong Bộ luật Dân sự đóng vai trò "Bộ luật gốc".

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đóng góp luận cứ khoa học hoàn thiện hệ thống khái niệm, phân loại và cơ chế vận hành của QPXĐ trong khoa học pháp lý Việt Nam; làm sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa luật chung (lex generalis) và luật chuyên ngành (lex specialis).
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình đánh giá sự tương thích giữa pháp luật quốc gia và các cam kết quốc tế trong lĩnh vực tư pháp quốc tế.
• Về mặt thực tiễn lập pháp: Cung cấp hệ thống giải pháp lập quy trực tiếp cho Ban soạn thảo sửa đổi Bộ luật Dân sự (đặt tiền đề cho Phần thứ năm BLDS 2015), Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Tương trợ tư pháp.
• Về mặt tư pháp và áp dụng pháp luật: Giúp Thẩm phán TAND các cấp, Trọng tài viên thương mại có phương pháp luận chuẩn xác khi giải thích và áp dụng pháp luật nước ngoài, quy tắc trật tự công cộng (ordre public) và xác định thẩm quyền tài phán.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations):
  1. Luận án tập trung chủ yếu vào các yếu tố cấu thành nội tại của hệ thống QPXĐ (mô hình, trật tự thứ bậc, hệ thuộc) mà chưa đi sâu khảo sát toàn diện cơ chế tổ chức thi hành án và hỗ trợ tư pháp quốc tế tại các cơ quan lãnh sự.
  2. Dữ liệu thực tiễn xét xử tập trung vào các bản án điển hình tại các trung tâm kinh tế lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh), chưa bao quát hết các vụ việc tranh chấp dân sự xuyên biên giới tại các tỉnh miền núi, biên giới đất liền.
  3. Chưa phân tích sâu về xung đột pháp luật phát sinh từ môi trường kinh tế số và không gian mạng (vấn đề chỉ mới manh nha qua vụ án Yahoo! Case 2001).
• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
  1. Nghiên cứu QPXĐ đối với tài sản ảo, giao dịch trí tuệ nhân tạo (AI) và hợp đồng thông minh (Smart Contracts) xuyên biên giới.
  2. Nghiên cứu cơ chế giải quyết xung đột thẩm quyền tài phán quốc tế và công nhận, cho thi hành bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài trong kỷ nguyên số.
  3. Hoàn thiện các quy định về bảo lưu trật tự công cộng (Public Policy Exception) nhằm ngăn chặn việc lạm dụng từ chối áp dụng luật nước ngoài.
  4. Đánh giá tác động pháp lý khi Việt Nam gia nhập các Công ước La Haye thế hệ mới về bảo vệ trẻ em và thu thập chứng cứ ở nước ngoài.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo bước chuyển biến căn bản trong nhận thức học thuật và thực tiễn thi hành pháp luật tại Việt Nam:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành công trình tài liệu tham khảo mẫu mực được trích dẫn rộng rãi trong các giáo trình đại học, công trình sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật trọng điểm như Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh.
• Tác động lập pháp và chính sách: Đặt cơ sở lý luận vững chắc bác bỏ tư duy duy ý chí, thúc đẩy quy chuẩn hóa các quy phạm xung đột trong BLDS năm 2015 theo hướng hiện đại, tương thích với chuẩn mực quốc tế.
• Thúc đẩy hội nhập kinh tế: Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo lập môi trường đầu tư minh bạch, an toàn pháp lý cho các nhà đầu tư nước ngoài.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên cao học & Giảng viên Luật: Tiếp cận khung phân tích hoàn chỉnh, hệ thống thuật ngữ chuẩn xác và nguồn tài liệu tham khảo chuyên sâu về Tư pháp quốc tế.
• Các nhà lập pháp & Chuyên gia chính sách (Bộ Tư pháp, Ủy ban Pháp luật của Quốc hội): Nhận diện các điểm nghẽn kỹ thuật lập quy, tiếp nhận các đề xuất sửa đổi điều luật cụ thể để nội luật hóa các điều ước quốc tế.
• Thẩm phán, Trọng tài viên, Luật sư tranh tụng: Nắm vững phương pháp lựa chọn luật áp dụng, kỹ thuật xử lý dẫn chiếu ngược và áp dụng chuẩn xác pháp luật nước ngoài trong các vụ án có yếu tố nước ngoài.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu & Nhà đầu tư quốc tế: Nâng cao năng lực dự báo rủi ro pháp lý, chủ động soạn thảo điều khoản chọn luật áp dụng (Choice of Law Clause) trong các hợp đồng thương mại quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Tính hệ thống của Pháp luật của GS. Đào Trí Úc và Học thuyết Trung tâm quan hệ pháp luật của Savigny bằng việc chứng minh rằng: Hệ thống QPXĐ là một phân hệ pháp lý động, có cấu trúc tầng bậc với chức năng kép (vừa bảo đảm chủ quyền quốc gia vừa thúc đẩy hợp tác quốc tế). Luận án đã bác bỏ quan điểm xem QPXĐ chỉ là các điều khoản kỹ thuật thuần túy, nâng tầm QPXĐ thành công cụ thể chế hóa đường lối đối ngoại của quốc gia.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?
So với các nghiên cứu của Nguyễn Công Khanh (2003) và Nông Quốc Bình (2003) vốn chỉ phân tích đơn lẻ một số quan hệ tài sản hay hôn nhân bằng phương pháp diễn giải luật thuần túy, luận án này áp dụng phương pháp Tam giác hóa pháp lý (Legal Triangulation) kết hợp So sánh luật học chức năng. Nghiên cứu đối chiếu đồng thời ba trục: Trục lập pháp quốc gia (BLDS qua các thời kỳ) - Trục cam kết quốc tế (15+ Hiệp định TTTP song phương và Công ước La Haye) - Trục kinh nghiệm điển hình quốc tế (Nhật Bản, Ba Lan, Anh, Mỹ, Trung Quốc).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ phân tích dữ liệu thực tế là gì?
Phát hiện việc lạm dụng các QPXĐ một chiều mang tính chất mệnh lệnh (như áp đặt cứng nhắc luật Việt Nam đối với mọi hợp đồng có bất động sản hoặc pháp nhân trong nước) không hề bảo vệ được lợi ích quốc gia như kỳ vọng lập pháp ban đầu, mà trái lại đã làm triệt tiêu tính linh hoạt, gây tâm lý e ngại cho dòng vốn đầu tư quốc tế và làm gia tăng số lượng tranh chấp bế tắc tại Tòa án do xung đột thẩm quyền tiêu cực.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức áp dụng pháp luật có thể tái lập (Replication Protocol)?
Có. Luận án cung cấp Quy trình 5 bước chuẩn tắc để Thẩm phán/Trọng tài viên áp dụng QPXĐ:

• Bước 1: Định danh quan hệ pháp lý và xác định yếu tố nước ngoài.
• Bước 2: Tra cứu ĐƯQT mà Việt Nam là thành viên (ưu tiên áp dụng).
• Bước 3: Xác định QPXĐ trong văn bản luật chuyên ngành hoặc BLDS.
• Bước 4: Giải quyết xung đột hệ thuộc và xử lý dẫn chiếu (Renvoi).
• Bước 5: Kiểm tra điều kiện loại trừ theo nguyên tắc bảo lưu trật tự công cộng (Ordre public) trước khi chính thức áp dụng pháp luật nước ngoài.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được đề xuất gồm những gì?
Tập trung vào 3 hướng mũi nhọn:

• Xây dựng quy tắc xung đột pháp luật điều chỉnh tài sản số, tiền mã hóa và hợp đồng thông minh xuyên quốc gia.
• Hài hòa hóa pháp luật TPQT trong khuôn khổ Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC).
• Nghiên cứu cơ chế giải quyết xung đột pháp luật trong các vụ kiện bồi thường thiệt hại môi trường và biến đổi khí hậu xuyên biên giới.

Kết luận

Luận án "Cơ sở lý luận và thực tiễn về hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật xung đột ở Việt Nam" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về bản chất, cấu trúc phạm vi - hệ thuộc và quy luật vận động của hệ thống QPXĐ trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
2. Khái quát hóa và hệ thống hóa 11 hệ thuộc luật cơ bản trong TPQT, cung cấp cơ sở khoa học cho việc phân loại và hoàn thiện từng chế định cụ thể.
3. Đánh giá toàn diện, khách quan thực trạng lập pháp và áp dụng pháp luật tại Việt Nam từ năm 1975 đến nay, chỉ rõ các mâu thuẫn giữa luật chung, luật chuyên ngành và các ĐƯQT song phương.
4. Định hình mô hình lập pháp tối ưu, khẳng định không xây dựng Luật TPQT riêng biệt mà tập trung hoàn thiện Phần quy định về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài trong BLDS với tư cách hạt nhân của hệ thống.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lập quy cụ thể, chuyển dịch từ quy phạm một chiều sang hai chiều, mở rộng quyền tự do thỏa thuận chọn luật (Lex voluntatis), giải quyết triệt để vấn đề dẫn chiếu và bảo lưu trật tự công cộng.

Công trình tạo tiền đề lý luận vững chắc, mở ra các hướng nghiên cứu hiện đại về Tư pháp quốc tế tại Việt Nam, đóng góp thiết thực vào công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và thúc đẩy tiến trình hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu; - Phần nội dung: gồm ba chương; - Phần kết luận; - Danh mục tài liệu tham khảo. 15 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT XUNG ĐỘT Để có cơ sở lý luận về việc hoàn thiện hệ thống quy phạm xung đột ở Việt Nam luận án cần trình bày những vấn đề mang tính lý luận có liên quan trực tiếp như: khái niệm quy phạm xung đột; khái niệm và đặc điểm của hệ thống quy phạm xung đột; những yêu cầu và những yếu tố ảnh hưởng đến hệ thống quy phạm xung đột; khái niệm và đặc điểm của quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài; những ưu điểm và hạn chế của việc điều chỉnh quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài bằng quy phạm xung đột; việc điều chỉnh quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài bằng quy phạm xung đột là cần thiết khách quan. Đồng thời, để có sự so sánh với các nước trên thế giới, luận án trình bày về vị trí của các quy phạm xung đột ở một số nước có tính chất điển hình trên thế giới. Bên cạnh đó, một vấn đề mang tính lý luận không thể thiếu mà luận án cần trình bày là: vị trí và vai trò của các quy phạm xung đột trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

Khái niệm quy phạm pháp luật xung đột và hệ thống quy phạm pháp luật xung đột 1. Khái niệm quy phạm pháp luật xung đột 1. Định nghĩa quy phạm pháp luật xung đột Thuật ngữ “quy phạm pháp luật xung đột” hay còn gọi là “quy phạm xung đột” là thuật ngữ chỉ có tính chất quy ước. Bản thân thuật ngữ này mang tính chất rất đặc thù của pháp luật, thuộc về lĩnh vực TPQT.

Vì là thuật ngữ có tính chất rất đặc thù, nên thậm chí không ít người đã từng được đào tạo về pháp luật nhưng khi nói về thuật ngữ này vẫn chưa hiểu nó một cách thấu đáo. Điều này cũng dễ hiểu do đây là thuật ngữ rất đặc thù và không phải người nào cũng 16 thường nghiên cứu về quy phạm xung đột và trong hoạt động thực tiễn cũng còn chưa sử dụng nhiều đến loại quy phạm này. Để đưa ra định nghĩa về quy phạm xung đột, cần phải lý giải xem lý do nào dẫn đến sự xuất hiện loại quy phạm này và những đặc điểm của nó. Để lý giải những vấn đề này, trước tiên và không thể thiếu là cần tìm hiểu về đối tượng điều chỉnh của TPQT (vấn đề này sẽ được trình bày kỹ trong phần 1.

Đối tượng điều chỉnh của TPQT là các quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài, được diễn giải một cách cụ thể gồm: các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động, kinh doanh, thương mại có yếu tố nước ngoài và cả quan hệ tố tụng mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài. Đó là những mối quan hệ vượt ra khỏi phạm vi của một quốc gia và liên quan tới quốc gia khác, tới hệ thống pháp luật của quốc gia khác. Hay nói cách khác, đối tượng điều chỉnh của TPQT thường liên quan đến nhiều hệ thống pháp luật của các quốc gia khác nhau. Do đó, nhiều hệ thống pháp luật của các quốc gia khác nhau cùng có thể được áp dụng để điều chỉnh quan hệ thuộc đối tượng điều chỉnh của TPQT.

Hiện tượng này trong khoa học TPQT được gọi là xung đột pháp luật [17, tr.221-224] và thuật ngữ phổ biến của quốc tế là conflict of laws [74], [78], [79]. Trong khoa học TPQT, “xét về mặt lý luận, thì xung đột pháp luật giữa các quốc gia là hiện tượng tất yếu khách quan, phản ánh quy luật phát triển tự nhiên của xã hội trong điều kiện tồn tại nhà nước với các trình độ phát triển kinh tế - xã hội khác nhau” [35, tr. Từ đó, vấn đề được đặt ra là: về từng mối quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài cũng như về từng khía cạnh cụ thể trong mối quan hệ đó cuối cùng phải xác định được hệ thống pháp luật của quốc gia nào được áp dụng để điều chỉnh. Chính quy phạm xung đột có chức năng giải quyết vấn đề này, tức là nó chỉ ra hệ thống pháp luật của một quốc gia cụ thể được áp dụng.

Chẳng hạn: công dân Việt Nam ký hợp đồng mua bán tài sản với công dân 17 Nga. Đây là mối quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Để giao dịch này là hợp pháp và có giá trị pháp lý thì một trong những vấn đề quan trọng trước hết cần xác định là: năng lực hành vi của các bên chủ thể giao kết hợp đồng. Theo quy định của Hiệp định Tương trợ tư pháp (HĐTTTP) và pháp lý về các vấn đề dân sự và hình sự giữa Việt Nam và Liên bang Nga năm 1998 thì: “Năng lực hành vi của cá nhân được xác định theo pháp luật của Bên ký kết mà người đó là công dân” (Khoản 1 Điều 19).

Đây là quy phạm xung đột trong ĐƯQT giữa Việt Nam và Liên bang Nga, có chức năng xác định hệ thống pháp luật được áp dụng để xác định năng lực hành vi của công dân Việt Nam và công dân Nga. Theo quy định đó, PLVN được áp dụng để xác định năng lực hành vi của công dân Việt Nam, còn pháp luật Nga được áp dụng để xác định năng lực hành vi của công dân Nga. Hoặc ví dụ khác: công dân Việt Nam kết hôn với công dân Tây Ban Nha. Đây là quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài.

Để xem xét quan hệ hôn nhân này là hợp pháp và có giá trị pháp lý thì vấn đề trước tiên cần xác định là: điều kiện kết hôn đối với hai công dân này. Theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2000 thì: “Trong việc kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, mỗi bên phải tuân theo pháp luật của nước mình về điều kiện kết hôn;…” (Khoản 1 Điều 103). Đây là quy phạm xung đột trong văn bản pháp luật của Việt Nam, có chức năng xác định hệ thống pháp luật pháp luật được áp dụng để xác định điều kiện kết hôn đối với công dân Việt Nam và công dân Tây Ban Nha. Theo quy định đó, PLVN được áp dụng để xác định điều kiện kết hôn đối với công dân Việt Nam, còn pháp luật Tây Ban Nha được áp dụng để xác định điều kiện kết hôn đối với công dân Tây Ban Nha.

Một số ví dụ khác về quy phạm xung đột như: 18 “Năng lực lập di chúc, thay đổi và hủy bỏ di chúc phải tuân theo pháp luật của nước mà người lập di chúc là công dân” (Khoản 1 Điều 768 Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 2005). “Việc nuôi con nuôi được điều chỉnh bởi pháp luật của quốc gia mà cha mẹ nuôi mang quốc tịch tại thời điểm nhận con nuôi. Trường hợp luật của quốc gia mà đứa con mang quốc tịch đòi hỏi việc nhận nuôi con nuôi phải có sự thỏa thuận hoặc ưng thuận của đứa trẻ hoặc của bên thứ ba, hoặc sự phê chuẩn, các quyết định khác của cơ quan có thẩm quyền thì yêu cầu này cũng phải được thỏa mãn” (Khoản 1 Điều 20 Luật về áp dụng pháp luật của Nhật Bản năm 1898). Những ví dụ trên về quy phạm xung đột cho thấy rằng, tính chất của quy phạm xung đột rất khác với các quy phạm pháp luật thông thường bởi những đặc điểm rất đặc thù sau đây: Thứ nhất, quy phạm xung đột không trực tiếp quy định quyền và nghĩa vụ của các bên chủ thể tham gia quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài.

Trong khi đó, quy phạm pháp luật thông thường có quy định về quyền và nghĩa vụ của các bên chủ thể tham gia quan hệ. Thứ hai, quy phạm xung đột cũng không trực tiếp quy định chế tài sẽ được áp dụng đối với bên chủ thể có hành vi vi phạm. Trong khi đó, nhiều quy phạm pháp luật thông thường có quy định về các loại chế tài khác nhau để xử lý đối với bên chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật như: chế tài phạt hợp đồng, bồi thường thiệt hại…. Thứ ba, quy phạm xung đột chỉ có chức năng xác định hệ thống pháp luật của quốc gia nào đó sẽ được áp dụng để điều chỉnh quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài.

Một điều cần lưu ý rằng, quy phạm xung đột xác định hệ thống pháp luật của quốc gia nào đó sẽ được áp dụng để điều chỉnh quan hệ mang tính chất dân 19 sự có yếu tố nước ngoài, chứ không quy định một văn bản pháp luật hay một số văn bản pháp luật, một quy phạm pháp luật hay một số quy phạm pháp luật cụ thể nào đó sẽ được áp dụng. Điều đó có nghĩa rằng, khi quy phạm xung đột xác định hệ thống pháp luật của quốc gia nào đó được áp dụng thì tất cả những quy phạm pháp luật hiện hành liên quan đến quan hệ xã hội (được quy phạm xung đột đề cập) cần phải được áp dụng (bao gồm cả các quy phạm trong văn bản, quy phạm tập quán, thậm chí cả tiền lệ pháp - đối với những nước coi tiền lệ pháp là một loại nguồn pháp luật). Vấn đề này được thừa nhận rộng rãi cả trong quan điểm cũng như thực tiễn pháp lý về TPQT [17, tr. Từ những vấn đề đã trình bày đó, có thể định nghĩa: quy phạm pháp luật xung đột là loại quy phạm không trực tiếp quy định quyền và nghĩa vụ của các bên chủ thể tham gia quan hệ cũng như các biện pháp chế tài kèm theo, mà chỉ xác định hệ thống pháp luật của quốc gia này hoặc hệ thống pháp luật của quốc gia khác được áp dụng để điều chỉnh quan hệ mang tính chất dân sự có yếu tố nước ngoài.

Cấu trúc của quy phạm pháp luật xung đột Quy phạm xung đột có cấu trúc rất đặc thù, khác rất nhiều so với cấu trúc của quy phạm pháp luật nói chung. Khi nghiên cứu cấu trúc của quy phạm pháp luật nói chung và quy phạm xung đột nói riêng, điều trước tiên cần tìm hiểu là các bộ phận cấu thành của quy phạm. Đối với quy phạm pháp luật thông thường, những bộ phận cấu thành của nó thường là: phần giả định, phần quy định, phần chế tài; tuy rằng bản thân mỗi quy phạm có thể không có đầy đủ cả ba phần đó, có thể gồm phần giả định và phần quy định hoặc có thể gồm phần giả định và phần chế tài.