Chương 1 NHỮNG VAN DE CHUNG VE PHI VA PHAP LUAT VE PHI 1.1 KHÁI NIEM VE PHÍ 1. Dinh nghia vé phi Phí là một hiện tượng kinh tế phổ biến, tồn tại ở hầu hết mọi lĩnh vực trong đời sống kinh tế- xã hội. Cùng với thuế, lệ phí, phí là nguồn thu quan trọng của NSNN. Ở các góc độ nghiên cứu khác nhau, phí được hiểu khác nhau: Ở góc độ kinh tế- chính trị học, phí là chi phí phải bỏ ra của một chủ thé nào đó khi sử dụng dịch vụ do các tổ chức, cá nhân cung cấp.
Nói cách khác, phí là giá cả hàng hoá và dịch vụ mà người sử dụng phải trả cho người cung ứng, đồng thời được hưởng lợi ích do hàng hoá, dịch vụ đó mang lại. Thực chất đây là quan hệ trao đổi hàng hoá giữa các chủ thể với nhau, quan hệ đó có thé ngang giá hoặc không ngang giá vì mức giá có thé được ấn định trực tiếp tương ứng với mức độ sử dụng hàng hoá hoặc dịch vụ nhất định hoặc do Chính phủ quy định nếu hàng hóa hoặc dịch vụ do Chính phủ cung cấp. Mức giá này thường được xác định thông qua những tác động qua lại về mặt chính trị hoặc sự tương tác giữa cung và cầu trên thị trường. Nếu phí bị chi phối bởi quyền lực nhà nước thì mang tính bắt buộc còn phí bị chi phối bởi quy luật của kinh tế thị trường thì mang tính tự nguyện.
Hay nói cách khác khi Nhà nước là người cung ứng dịch vụ, thì Nhà nước đồng thời là người áp đặt giá cả cũng như các điều kiện phải trả phí hoặc không phải trả phí. Gia ở đây không tương ứng với tri giá của hàng hoá hoặc dịch vụ mà bên kia được hưởng (không có tính ngang giá). Còn nếu Nhà nước không phải là người cung ứng dịch vụ thì các bên chủ thể tham gia vào quan hệ đó sẽ định đoạt giá cả, giá là giá trị của hàng hoá và dịch vụ, lúc này phí mang tính chất ngang giá. Tuy nhiên, khi phí chứa đựng trong nó yếu tô quyền lực nhà nước thì đồng thời nó gắn liền với những lợi ích công cộng, tính xã hội, tính bù trừ (vì có loại dịch vụ công cộng do nhà nước cung câp nhưng các thành viên trong xã hội không phải trả bất kỳ một khoản phí nào, như hoạt động trồng cây xanh tạo bóng mát hoặc điện chiếu sáng công cộng.
Và nhà nước dùng nguồn tài chính lấy từ NSNN hoặc từ các nguồn thu khác để cung cấp miễn phí cho cộng đồng các loại hàng hóa công cộng nay), còn phí chứa đựng các yếu tố thị trường thì gắn liền với tính lợi nhuận. Ở góc độ nghiên cứu của kinh tế học công cộng, phí là giá dịch vụ, hàng hoá công cộng. Ở đây cần làm rõ khái niệm về dịch vụ, hàng hoá công cộng, đó là những loại hàng hoá, dịch vụ không có tính cạnh tranh trong tiêu dùng; việc một cá nhân này đang hưởng thụ lợi ích do hàng hoá, dịch vụ đó tạo ra không ngăn cản những người khác cùng đồng thời hưởng thụ lợi ích của nó. Hay nói cách khác với một lượng hàng hoá, dịch vụ công cộng nhất định được cung cấp, có thé cho phép nhiều người sử dụng cùng một lúc mà việc sử dụng của người này không làm giảm khối lượng tiêu dùng của người khác.
Chăng hạn, an ninh quốc gia do quốc phòng mang lại, khi dân số của một quốc gia tăng lên thì không vì thế mà mức độ an ninh mỗi người dân được hưởng nhờ quốc phòng bị giảm xuống. Tuy nhiên, người ta chia hàng hoá, dịch vụ công cộng ra làm hai loại: loại thuần tuý (là hàng hoá, dịch vụ mà khi nó được tạo ra thì tất cả mọi thành viên trong cộng đồng đều nhận được tác động tích cực của nó mà không thể loại trừ việc sử dụng của bất kỳ người nào, đồng thời cũng không thể định giá đối với lợi ích nó mang lại. Loại hàng hóa, dịch vụ này còn được gọi là hàng hoá, dịch vụ vô hình) và loại không thuần tuý hay còn gọi là hàng hoá, dịch vụ có thé loại trừ (là loại hàng hoá, dịch vụ mà việc có thêm người sử dụng sẽ làm lợi ích của người tiêu dùng khác bị giảm sút, lợi ích của chúng tao ra có thé định giá đồng thời có thé loại trừ được những cá nhân từ chối không chịu trả tiền cho việc tiêu dùng của mình. Ví dụ, việc đi lại qua cầu có thê bị loại trừ bằng giá khi người ta đặt trạm thu phí ở đầu cầu).
Ở đây, chúng ta chỉ đề cập đến các loại hàng hoá, địch vụ công công không thuần túy. Loại hàng hoá này không nhất thiết phải do nhà nước cung cấp mà có nhiều loại do khu vực tư nhân cung cấp như các dự án xây dựng cơ sở ha tang theo hình thức BOT (Xây dựng - Vận hành - Chuyển giao). Hiện nay, vẫn còn nhiều tranh cãi về việc nên áp dụng hệ thống thu phí sử dụng để tạo nguồn thu trang trải chi phí sản xuất và cung cấp các hàng hoá, dịch vụ công cộng hay cung cấp các hàng hoá, dịch vụ đó miễn phí, rồi dùng nguồn thu từ thuế sang dé trang trải cho những chi phí này. Dùng hệ thống phi sử dung thường bị coi là phân biệt đối xử với người nghèo, vì chúng ngăn cản người nghèo khỏi việc sử dụng các hàng hoá, dịch vụ công cộng do Chính phủ cung cấp chỉ vì họ không đủ khả năng chỉ trả.
Tuy vậy, nếu cung cấp miễn phí và tài trợ bằng thuế thì không chỉ người nghèo được hưởng lợi ích từ sự miễn phí đó mà ngay cả người giàu đang sử dụng các hàng hoá, dịch vụ công cộng này cũng được hưởng. Và nếu tỷ lệ người giàu sử dụng các dịch vụ đó lớn thì thực chất, việc cung cấp miễn phí đã phân phối lại lợi ích từ người nghèo sang người giàu. Dé vừa tạo được nguon thu từ phí sử dung buộc các cá nhân phải so sánh lợi ich va chi phí bỏ ra khi sử dụng hàng hóa, dịch vụ công cộng, vừa cho phép những nhóm người đặc biệt vẫn có khả năng thụ hưởng các dịch vụ, hàng hoá đó, người ta đã áp dụng một cơ cấu phân biệt giá cụ thể. Cơ cấu này cho phép giảm hoặc miễn phí cho một số đối tượng nhất định như người già, trẻ em, sinh viên, thương binh.
Thêm nữa, đối với loại hàng hoá, dịch vụ có thể loại trừ thì việc cung cấp miễn phí sẽ dẫn đến tình trạng lạm dụng tiêu dùng quá mức gây ra lãng phí và xã hội phải gánh chịu một ton thất rất lớn. Vì mức tiêu dùng tăng tối đa, công suất sử dụng, cường độ sử dụng lớn tỷ lệ thuận với tốc độ xuống cấp, hao mòn, hư hỏng của hàng hoá, điều này ảnh hưởng đến lợi ích của những người tiêu dùng khác. Nên việc thu phí là cần thiết, nhằm đảm bảo việc sử dụng hiệu quả, đồng thời tạo ra nguồn thu để tái đầu tư hàng hoá, dịch vụ. Còn đỗi với hàng hóa, dịch vụ công cộng thuần tuý thì việc loại trừ tiêu dùng là không thể thực hiện, có nghĩa rằng thu phí sử dụng là không nên và không thể (ví dụ nền an ninh quốc gia do quốc phòng mang lại) nên Chính phủ sẽ bù đắp chi phí cho việc cung cấp hàng hoá, dịch vụ này bang nguồn thu từ thuế.
Thực tế, trong lịch sử tài chính Việt Nam trước những năm 1986, nước ta chưa xác lập chế độ phí. Điều đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng kinh tế suy thoái, lạc hậu, vì Nhà nước không có đủ khả năng tài chính dé tái đầu tư cho việc sử dụng dịch vụ công cộng không phải trả bất cứ khoản tiền nào. Chính vì có quá nhiều người sử dụng, gây ra sự “tắc nghẽn” tiêu dùng, dẫn đến việc cung cấp hàng hoá, dịch vụ công cộng kém hiệu quả và kém chất lượng. Ví dụ, năm 1987, nước ta có 54.000km đường bộ, 41.000 cây số đường sông, trong đó nhiều tuyến đường bị hư hỏng, xuống cấp nghiêm trọng, gây ách tắc giao thông, làm giảm tốc độ vận chuyên, tăng giá thành, tăng phí lưu thông vật tư, hàng hóa.
Trong khi vốn sửa chữa đường bộ, đường sông hoàn toàn do NSNN cap bằng vốn sự nghiệp kinh tế và chỉ đáp ứng 50-60% yêu cầu (Quyết định số 211- HĐBT ngày 9/11/1987 của Hội đồng Bộ trưởng về việc thu phí Giao thông đường bộ, đường sông). Vì vậy, ở thời kỳ kinh tế nào, quy định phải trả một khoản tiền cho nhu cầu sử dụng hàng hóa, dịch vụ công cộng (bất ké do Nhà nước hay tư nhân cung ứng) đều cần thiết, song phụ thuộc vào đường lối chính trị của từng thời kỳ mà việc thu phí có hay không được quy định Ở góc độ pháp lý, phí là khoản tiền mà tổ chức cá nhân phải trả khi được một tổ chức, cá nhân khác cung cấp dịch vụ (Điều 2, Pháp lệnh phí, lệ phí). Nhu vậy, việc cung ứng dịch vụ không chỉ là Nhà nước mà bắt kỳ tổ chức, cá nhân nào đủ điều kiện theo quy định của pháp luật đều có thể kinh doanh các dịch vụ có thu phí. Tuy nhiên, các tổ chức, cá nhân này không được phép tuỳ tiện đặt ra các loại phí mà chỉ được phép thu phí theo quy định trong danh mục chỉ tiết ban hành kèm Pháp lệnh phí và lệ phí.
Như vậy, Nhà nước là chủ thé duy nhất có quyền đặt ra các loại phí. Ở khía cạnh này phí chứa đựng trong nó yếu tô quyền lực công cộng, vì vậy các thành viên trong xã hội đều phải tuân thủ nghiêm ngặt. Đối với chủ thé cung ứng dịch vụ chỉ được phép thu những loại phí có trong danh mục phí, những loại phí không có trong danh mục phí thì không được phép thu, nếu đang tiến hành thu phải cham đứt và nộp khoản tiền phi đã thu vào NSNN. Còn đối với chủ thể sử dụng dịch vụ thì phải trả một khoản tiền nhất định.
Yếu tố quyền lực này được bảo đảm bằng các biện pháp cưỡng chế hành chính trong lĩnh vực phí. Ở góc độ tài chính, cùng với các nguồn thu thuế, lệ phí, và các nguồn thu khác, phí là một bộ phận cầu thành NSNN, tạo ra quỹ tiền tệ, cầu thành nền tài chính nhà nước.