Luận văn thạc sĩ về hoàn thiện pháp luật xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls hoàn thiện pháp luật về xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở việt nam hiện nay, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Võ Trí Hảo
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Hoàn thiện pháp luật về xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG, BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 1.1. Văn bản pháp luật và văn bản quy phạm pháp luật
• 1.2. Phân loại văn bản quy phạm pháp luật
• 1.3. Hoạt động xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật
• 1.3.1. Khái niệm và đặc điểm của hoạt động xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật
• 1.3.2. Các giai đoạn của hoạt động xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật
• 1.3.3. Các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật
• 1.4. Pháp luật về hoạt động xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ XÂY DỰNG VÀ BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT TỪ 1996 ĐẾN NAY. Thủ tục xây dựng, thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật theo Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật (Đã được sửa đổi, bổ sung)
• 2.1. Thủ tục xây dựng, ban hành Luật, Pháp lệnh. Thủ tục xây dựng, ban hành Quyết định, Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ
• 2.2. Thực tiễn xây dựng ban hành văn bản quy phạm pháp luật từ 01/01/1997 đến nay (ngày có hiệu lực của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật 1996)
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ XÂY DỰNG VÀ BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT. Các nguyên tắc xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật
• 3.1. Nguyên tắc dân chủ
• 3.2. Nguyên tắc khách quan
• 3.3. Lấy ý kiến nhân dân trong hoạt động xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Nhà nước pháp quyền và việc lấy ý kiến nhân dân trong quá trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Thực tiễn lấy ý kiến nhân dân trong quá trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam. Một số kiến nghị
• 3.4. Công bố, truyền đạt toàn văn bản quy phạm pháp luật
• 3.5. Công bố, truyền đạt văn bản quy phạm pháp luật - một chế định cần hoàn thiện trong tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế. Thực trạng công bố, truyền đạt văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam
• 3.6. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoàn thiện pháp luật xây dựng ở Việt Nam

Pháp luật về xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ khi đổi mới, Nhà nước đã xác định rõ vai trò của pháp luật trong quản lý xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn và hội nhập quốc tế. Việc hoàn thiện pháp luật không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

1.1. Khái niệm và vai trò của pháp luật xây dựng

Pháp luật xây dựng là hệ thống các quy định pháp lý điều chỉnh hoạt động xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Vai trò của nó là đảm bảo tính minh bạch, công bằng trong quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.

1.2. Lịch sử phát triển pháp luật xây dựng tại Việt Nam

Từ năm 1996, Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến xây dựng. Tuy nhiên, sự phát triển này vẫn chưa đồng bộ và còn nhiều bất cập cần khắc phục.

II. Những thách thức trong pháp luật xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ, nhưng pháp luật về xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như sự thiếu đồng bộ trong quy định, sự chồng chéo giữa các văn bản, và việc thực thi pháp luật còn yếu kém là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Sự chồng chéo và mâu thuẫn trong quy định pháp luật

Nhiều văn bản quy phạm pháp luật hiện hành có nội dung chồng chéo, gây khó khăn trong việc áp dụng và thực thi. Điều này làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước và gây khó khăn cho người dân.

2.2. Thiếu minh bạch trong quy trình ban hành văn bản

Quy trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật còn thiếu minh bạch, dẫn đến sự nghi ngờ từ phía người dân và doanh nghiệp. Việc công khai thông tin và lấy ý kiến cộng đồng trong quá trình xây dựng văn bản là rất cần thiết.

III. Phương pháp cải cách pháp luật xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật

Để hoàn thiện pháp luật về xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật, cần áp dụng các phương pháp cải cách hiệu quả. Các giải pháp như cải cách quy trình lập pháp, tăng cường sự tham gia của người dân và doanh nghiệp, và nâng cao năng lực cho các cơ quan nhà nước là rất quan trọng.

3.1. Cải cách quy trình lập pháp

Cần thiết phải cải cách quy trình lập pháp để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Việc này bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục và tăng cường sự tham gia của các bên liên quan.

3.2. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Việc lấy ý kiến của người dân và doanh nghiệp trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật là rất quan trọng. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng văn bản mà còn tạo sự đồng thuận trong xã hội.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về pháp luật xây dựng

Nghiên cứu về pháp luật xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng pháp luật còn nhiều hạn chế, và cần có các biện pháp cụ thể để khắc phục.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều quy định pháp luật chưa được thực thi hiệu quả, dẫn đến tình trạng vi phạm pháp luật trong lĩnh vực xây dựng. Cần có các biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả thực thi.

4.2. Các mô hình thành công trong ứng dụng pháp luật

Một số mô hình thành công trong việc áp dụng pháp luật xây dựng đã được triển khai tại một số địa phương. Những mô hình này có thể được nhân rộng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho pháp luật xây dựng

Việc hoàn thiện pháp luật về xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật là một nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả để nâng cao chất lượng pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật

Hoàn thiện pháp luật không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Đây là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền.

5.2. Định hướng tương lai cho pháp luật xây dựng

Trong tương lai, cần tiếp tục cải cách và hoàn thiện pháp luật về xây dựng để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Việc này bao gồm việc nâng cao năng lực cho các cơ quan nhà nước và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hơn 10 năm thực hiện đường lối Đổi mới kể từ Hiến pháp năm 1992, hệ thống cơ quan nhà nước Việt Nam đã ban hành hàng nghìn văn bản quy phạm pháp luật để quản lý xã hội và thúc đẩy kinh tế thị trường. Giai đoạn từ ngày 01/01/1997, khi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 chính thức có hiệu lực, đến khi Luật sửa đổi số 02/2002/QH11 được thông qua ngày 16/12/2002, số lượng văn bản lập pháp và lập quy đã tăng trưởng vượt bậc khoảng 300% so với giai đoạn trước năm 1996. Tuy nhiên, thực tiễn vận hành bộc lộ khoảng cách lớn giữa số lượng và chất lượng. Quy trình ban hành còn mang nặng tính hành chính, thiếu vắng các chuẩn mực minh bạch, trong khi tỷ lệ văn bản chồng chéo hoặc chậm có hiệu lực ước tính chiếm tới 25-30% tổng số văn bản ban hành.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là sự bất cập trong thủ tục lập pháp, sự thiếu hụt cơ chế dân chủ thực chất khi lấy ý kiến nhân dân, và chế định công bố văn bản chưa đáp ứng tiêu chuẩn của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa cũng như các cam kết quốc tế. Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận về quy trình lập quy, đánh giá toàn diện các lỗ hổng của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 (sửa đổi năm 2002), từ đó kiến giải các giải pháp đổi mới quy trình kỹ thuật lập pháp, mở rộng dân chủ và hoàn thiện chế định công bố văn bản.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật tại Việt Nam từ ngày 01/01/1997 đến năm 2003, có sự đối chiếu chọn lọc với pháp luật Hoa Kỳ, Trung Quốc và Nhật Bản. Nghiên cứu mang ý nghĩa thiết thực trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế, nâng cao chỉ số minh bạch thông tin pháp lý từ mức sơ khai lên chuẩn mực hội nhập theo Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng pháp lý, kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp Lý thuyết Nhà nước pháp quyền hiện đại (Rule of Law), nhấn mạnh 3 thuộc tính cốt lõi của pháp luật: tính minh bạch (transparency), tính ổn định (stability) và tính có thể dự đoán được (predictable).

Về mặt mô hình, nghiên cứu vận dụng Mô hình cơ chế điều chỉnh pháp luật 4 giai đoạn, xác định xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật là giai đoạn khởi phát, giữ vai trò tiền đề quyết định hiệu quả của 3 giai đoạn tiếp theo: áp dụng pháp luật, phát sinh quan hệ pháp luật và thực hiện quyền, nghĩa vụ trên thực tế. Hiệu quả của pháp luật được mô hình hóa thông qua hàm so sánh trạng thái quan hệ xã hội trước khi điều chỉnh (A0) và sau khi điều chỉnh (A1), cân đối với tổng chi phí xã hội và mối tương quan giữa các mục tiêu chính - phụ (hệ số k). Hệ thống 5 khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: văn bản quy phạm pháp luật, sáng quyền lập pháp, quy phạm nội dung và hình thức, tính dân chủ trong quy trình lập pháp, và chế định công bố - truyền đạt văn bản.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm hệ thống dữ liệu luật học từ Văn phòng Quốc hội, mạng tin học diện rộng của Văn phòng Chính phủ, các báo cáo tổng kết thực tiễn của Bộ Tư pháp và Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước mã số 95-98/111/ĐT giai đoạn 1995 - 1998.

Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên sâu bao gồm 52 dự án luật, pháp lệnh và 120 văn bản dưới luật (nghị định, quyết định, thông tư) ban hành trong khoảng thời gian từ năm 1996 đến năm 2002. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các văn bản có tác động sâu rộng đến quyền công dân và hoạt động kinh tế nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả 2 cấp độ quản lý trung ương và địa phương.

Luận văn kết hợp 4 phương pháp phân tích chính:

• Phương pháp phân tích quy phạm (normative analysis) bóc tách toàn diện 74 điều của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 để chỉ ra các kẽ hở thủ tục.
• Phương pháp so sánh luật học (comparative legal method) đối chiếu quy định tại Điều 116 Hiến pháp Trung Quốc về ủy quyền lập pháp và Điều 2 Hiến pháp Hoa Kỳ về thẩm quyền nguyên thủ nhằm tìm kiếm bài học kinh nghiệm quốc tế. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm làm sáng tỏ các giá trị phổ quát của nhân loại trong kỹ thuật lập pháp.
• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học giúp tạm thời cố định các biến số kinh tế - xã hội phức tạp để tập trung làm nổi bật định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền.
• Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện theo dòng thời gian kéo dài 7 năm, từ ngày 01/01/1997 đến tháng 06/2003.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy trình lập pháp và lập quy còn phân tán, thiếu sự chuẩn hóa về kỹ thuật soạn thảo. Dữ liệu khảo sát từ Điều 22 đến Điều 74 của Luật năm 1996 cho thấy có tới hơn 8 nhóm chủ thể có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Trong đó, khối lượng văn bản dưới luật hướng dẫn chi tiết từ cấp Bộ và cơ quan liên tịch chiếm tỷ trọng áp đảo hơn 60% tổng số văn bản phát hành, dẫn đến tình trạng cắt khúc và làm giảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Thứ hai, cơ chế lấy ý kiến nhân dân còn mang tính hình thức và thiếu quy chuẩn bắt buộc. Mặc dù Nghị định số 29/1998/NĐ-CP ngày 11/5/1998 đã ban hành Quy chế dân chủ ở cơ sở, việc lấy ý kiến nhân dân trong quá trình soạn thảo văn bản luật chỉ diễn ra ở khoảng dưới 15% tổng số dự án luật. Khoảng 85% các dự thảo còn lại được soạn thảo nội bộ, thiếu các kênh phản hồi trực tiếp, khiến ý chí xã hội chưa được phản ánh đầy đủ vào quy phạm.

Thứ ba, chế định công bố văn bản tồn tại nhiều lỗ hổng nghiêm trọng về hiệu lực thi hành. Thực trạng tại các cơ quan quản lý địa phương cho thấy có khoảng 70% văn bản quy định điều khoản "có hiệu lực kể từ ngày ký" thay vì căn cứ vào thời điểm đăng Công báo hoặc truyền đạt công khai. Thực tiễn này xung đột trực tiếp với Điều 4 Chương VI của Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA), vốn bắt buộc các quy định tác động đến thương mại phải được công bố minh bạch trước khi áp dụng.

Thứ tư, nguồn nhân lực và tổ chức bộ máy soạn thảo chưa đạt tính chuyên nghiệp cao. Tỷ lệ đại biểu chuyên trách tại các cơ quan dân cử và chuyên viên soạn thảo được đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật lập pháp chỉ đạt khoảng 20-25%. Việc mỗi dự án luật thành lập một Ban soạn thảo riêng biệt đã làm đứt gãy tính liên tục và gia tăng sai sót về mặt kỹ thuật lập quy.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên xuất phát từ tư duy quản lý hành chính bao cấp còn tồn tại, coi pháp luật thuần túy là công cụ quản lý một chiều từ phía Nhà nước thay vì là phương tiện bảo vệ quyền của công dân. Thêm vào đó, việc thiếu chế tài cá thể hóa trách nhiệm đối với các chủ thể ban hành văn bản sai trái hoặc chậm trễ khiến kỷ luật lập quy bị buông lỏng.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, điển hình là Đề tài cấp Nhà nước mã số 95-98/111/ĐT của Bộ Tư pháp, luận văn đã đi sâu hơn khi chứng minh rằng "giá xã hội" của một văn bản quy phạm pháp luật bất hợp lý gây tổn thất kinh tế - xã hội lâu dài gấp hàng chục lần so với một bản án oan sai cá biệt. Khi so sánh với kinh nghiệm lập pháp của Trung Quốc theo Điều 20 Luật về khu tự trị, hệ thống pháp luật Việt Nam vẫn chưa có cơ chế ủy quyền lập pháp linh hoạt để các vùng đặc thù (như Tây Bắc, Tây Nguyên) ban hành các quy định phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội riêng biệt.

Để biểu diễn trực quan các phát hiện này, dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp thành bảng ma trận đối chiếu 5 giai đoạn lập quy nhằm xác định chính xác các điểm nghẽn thủ tục. Đồng thời, một biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu nguồn ban hành văn bản giai đoạn 1997 - 2003 sẽ làm rõ sự mất cân đối giữa số lượng văn bản luật của Quốc hội (chiếm dưới 10%) và văn bản dưới luật của các cơ quan hành pháp (chiếm hơn 90%).

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thể chế hóa và mở rộng quy trình lấy ý kiến nhân dân. Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần sửa đổi luật nhằm quy định bắt buộc 100% các dự án luật, pháp lệnh tác động trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ công dân phải được công bố toàn văn dự thảo trên các phương tiện thông tin đại chúng và mạng Internet tối thiểu 60 ngày trước khi trình phê duyệt. Lộ trình thực hiện hoàn thành trong giai đoạn 2004 - 2006 do Ủy ban Thường vụ Quốc hội chủ trì.

Thứ hai, chuẩn hóa chế định công bố và xác định hiệu lực văn bản. Chính phủ và Văn phòng Chính phủ cần thiết lập quy tắc bắt buộc: 100% văn bản quy phạm pháp luật chỉ được phát sinh hiệu lực sau khi đã đăng Công báo tối thiểu 15 ngày đối với cấp trung ương và 7 ngày đối với cấp địa phương. Xóa bỏ hoàn toàn quy định "có hiệu lực kể từ ngày ký" đối với các văn bản chứa đựng quy phạm xử sự chung. Thời hạn triển khai từ năm 2004 đến năm 2005.

Thứ ba, tái cấu trúc tổ chức và chuyên nghiệp hóa đội ngũ soạn thảo. Thành lập Ban soạn thảo chuyên trách trực thuộc cơ quan lập pháp hoặc Chính phủ nhằm đảm bảo tính thống nhất trong kỹ thuật lập quy, nâng tỷ lệ đại biểu chuyên trách tại Quốc hội lên trên 40%. Đồng thời, bắt buộc 100% hồ sơ dự thảo khi trình phải kèm theo 4 loại tài liệu chuẩn: bản dự thảo, tờ trình thuyết minh, hệ thống văn bản pháp lý căn cứ và báo cáo tổng kết thực tiễn. Thời gian thực hiện từ năm 2005 đến năm 2007.

Thứ tư, mở rộng quyền tài phán của Tòa án đối với văn bản quy phạm pháp luật. Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao cần nghiên cứu sửa đổi Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính, trao quyền cho Tòa hành chính được xem xét, phán quyết bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật có dấu hiệu trái luật hoặc vi hiến. Mục tiêu là giảm 50% số lượng văn bản sai phạm tồn đọng trong giai đoạn 2005 - 2010.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân và cán bộ làm công tác lập pháp tại các cơ quan dân cử. Luận văn cung cấp khung lý luận vững chắc về 5 giai đoạn lập quy và các tiêu chí giám sát tính hợp hiến, hợp pháp của văn bản, phục vụ trực tiếp quá trình thẩm tra và biểu quyết dự án luật.

Thứ hai, chuyên viên pháp chế, cán bộ soạn thảo và thẩm định tại các Bộ, ngành và Sở Tư pháp. Công trình là cẩm nang hữu ích về kỹ thuật lập quy, phương pháp xử lý thông tin thực tiễn và quy chuẩn xây dựng hồ sơ trình dự thảo, giúp hạn chế các lỗi kỹ thuật và sự chồng chéo giữa các quy phạm.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật học, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Hành chính. Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật giá trị với hệ thống khái niệm chuẩn mực, các mô hình toán học đánh giá hiệu quả pháp luật và phương pháp so sánh luật học chuyên sâu.

Thứ tư, luật sư, chuyên gia tư vấn chính sách và đại diện các hiệp hội doanh nghiệp. Tài liệu giúp nắm vững cơ chế hoạch định chính sách, nguyên tắc minh bạch theo chuẩn mực quốc tế, hỗ trợ đắc lực trong hoạt động phản biện xã hội và tham vấn hoàn thiện khung pháp lý kinh doanh.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao việc xác định thời điểm có hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật lại là yêu cầu bức thiết trong bối cảnh hội nhập quốc tế? Theo Điều 4 Chương VI của Hiệp định BTA, nguyên tắc minh bạch đòi hỏi mọi quy định thương mại phải được công bố trước khi thi hành. Thực trạng khoảng 70% văn bản địa phương ghi hiệu lực kể từ ngày ký gây rủi ro pháp lý lớn cho doanh nghiệp do không có thời gian tiếp cận và chuẩn bị tuân thủ.

Cơ chế điều chỉnh pháp luật gồm những giai đoạn nào và vị trí của hoạt động lập quy ra sao? Cơ chế gồm 4 giai đoạn: ban hành quy phạm, áp dụng pháp luật, phát sinh quan hệ pháp luật và thực hiện quyền, nghĩa vụ. Xây dựng quy phạm là giai đoạn khởi phát quyết định toàn bộ căn cứ pháp lý; nếu quy phạm thiếu tính thực tiễn, toàn bộ 3 giai đoạn sau sẽ chịu tổn thất và giảm hiệu quả điều chỉnh.

Làm thế nào để phân biệt văn bản quy phạm pháp luật với văn bản cá biệt và văn bản chủ đạo? Văn bản quy phạm chứa quy tắc xử sự chung, áp dụng nhiều lần cho mọi chủ thể. Văn bản cá biệt áp dụng một lần cho đối tượng cụ thể. Văn bản chủ đạo như Nghị quyết Chính phủ chứa đường lối, chính sách chung, giữ vai trò định hướng và đặt cơ sở để thể chế hóa thành các quy phạm pháp luật chi tiết.

Tại sao quy trình lấy ý kiến nhân dân trong soạn thảo văn bản luật thường bị đánh giá là hình thức? Do thiếu quy định về thời gian bắt buộc lấy ý kiến tối thiểu 60 ngày và thiếu các bản tóm tắt giải thích thuật ngữ chuyên ngành cho đại chúng. Tỷ lệ đóng góp thực chất từ nhân dân chỉ đạt dưới 15%, biến quy trình dân chủ thành một bước thủ tục hành chính khép kín giữa các cơ quan.

Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm gì từ mô hình lập quy vùng đặc thù của Trung Quốc? Theo Điều 116 Hiến pháp và Điều 20 Luật Khu tự trị Trung Quốc, Hội đồng nhân dân các vùng tự trị được trao quyền ban hành quy định đặc thù phù hợp địa phương và báo cáo Quốc hội phê chuẩn. Mô hình này là cơ sở để Việt Nam xem xét phân quyền lập quy linh hoạt cho vùng Tây Bắc và Tây Nguyên.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu thông qua 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về 5 giai đoạn của quy trình lập quy và 4 nhóm yếu tố tác động trực tiếp đến hiệu quả của pháp luật.
• Phân tích sâu sắc các bất cập thực tiễn của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 (sửa đổi năm 2002) với bằng chứng thực chứng từ hơn 170 văn bản pháp luật.
• Khẳng định tính tất yếu của việc dân chủ hóa quy trình soạn thảo thông qua cơ chế lấy ý kiến nhân dân thực chất và bắt buộc.
• Đề xuất hoàn thiện chế định công bố, truyền đạt văn bản nhằm bảo đảm tính minh bạch theo các tiêu chuẩn quốc tế và Hiệp định BTA.
• Kiến nghị giải pháp mang tính đột phá về việc mở rộng quyền tài phán hành chính đối với các văn bản quy phạm dưới luật nhằm bảo vệ tính tối thượng của pháp luật.

Đóng góp chính của công trình là đặt hoạt động lập pháp và lập quy vào trung tâm của tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Về định hướng tiếp theo, các kết quả nghiên cứu cần được tiếp tục phát triển để phục vụ chương trình sửa đổi toàn diện Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong giai đoạn 2005 - 2008. Kính mời các nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách và cán bộ thực tiễn nghiên cứu toàn văn luận văn để ứng dụng vào công tác đổi mới thể chế hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG, BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT 1. VĂN BẢN PHÁP LUẬT VÀ VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT 1. Khái niệm Hiện nay thuật ngữ văn bản pháp luật đƣợc sử dụng khá rộng rãi trên sách báo pháp lý, văn bản của Nhà nƣớc nhƣng chƣa có cách hiểu thống nhất giữa các tác giả, cơ quan ban hành. Hoặc cùng một tác giả nhƣng thuật ngữ văn bản pháp luật mang các nội hàm khác nhau tuỳ thuộc từng ngữ cảnh [3, tr23].

Có lúc văn bản pháp luật đƣợc hiểu là tất cả những loại văn bản chứa đựng quyền lực Nhà nƣớc và buộc tất cả các chủ thể mà văn bản hƣớng tới phải tuân theo. Ví dụ: Công văn hƣớng dẫn của Toà án tối cao, báo cáo tổng kết của Viện kiểm sát Nhân dân tối cao. Có quan điểm cho rằng hợp đồng dân sự do các bên thoả thuận xác lập các quyền và nghĩa vụ dân sự phù hợp với quy định của pháp luật Nhà nƣớc thì sẽ trở thành luật giữa hai bên, hơn nữa nó cũng có tính pháp lý làm cho phát sinh, thay đổi, chấm dứt một quan hệ pháp luật dân sự cụ thể nên nó cũng là một loại văn bản pháp luật [1, tr 35]. Có lúc khái niệm văn bản pháp luật còn bị hiểu sai lệch đồng nhất với tất cả các loại văn bản phát sinh trong hoạt động của cơ quan Nhà nƣớc bao gồm cả báo cáo, lịch tuần.

Trong hoạt động của các cơ quan Nhà nƣớc sẽ phát sinh nhiều loại văn bản khác nhau: văn bản mang tính pháp lý và văn bản không mang tính pháp lý hay còn gọi là văn bản hành chính thông thƣờng. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tính pháp lý thể hiện ở hệ quả pháp lý của nó. Hệ quả đó thể hiện ở chỗ nó có khả năng đem lại sự thay đổi trong cơ chế điều chỉnh pháp luật. Tức nó có thể làm thay đổi hệ thống quy phạm pháp luật, đặt cơ sở cho sự thay đổi hệ thống quy phạm pháp luật hoặc quan hệ pháp luật [21, tr 297].

Các văn bản hành chính thông thƣờng nhƣ báo cáo, công văn, biên bản. có thể là sản phẩm hoặc làm tiền đề cho việc ban hành văn bản mang tính pháp lý. Nhƣ vậy, khái niệm các văn bản mang tính pháp lý nhƣ trong một số giáo trình về kỹ thuật soạn thảo văn bản [14, tr 35] gần nhƣ trùng khít với khái niệm văn bản pháp luật. Theo chúng tôi, văn bản pháp luật có những đặc trƣng khác với tác phẩm văn học, thƣ từ: - Đặc trưng về chủ thể: Văn bản pháp luật do các cơ quan Nhà nƣớc, ngƣời có thẩm quyền soạn thảo và ban hành.

Chỉ những văn bản do ngƣời đúng thẩm quyền ban hành mới có ý nghĩa pháp lý. - Đặc trưng về mục đích ban hành: Văn bản quản lý đƣợc ban hành nhằm mục đích thực hiện các nhiệm vụ chức năng của Nhà nƣớc. - Đặc trưng về trình tự ban hành, hình thức văn bản: Văn bản pháp luật đòi hỏi phải đƣợc xây dựng, ban hành theo những thủ tục định trƣớc, trái lại văn bản sẽ bị coi là vô hiệu. - Đặc trưng về bảo đảm thi hành: Văn bản pháp luật mang tính quyền lực Nhà nƣớc, bắt buộc các chủ thể khác phải thực hiện và đƣợc đảm bảo thực hiện bởi Nhà nƣớc nhƣ hoạt động tổ chức trực tiếp hoặc cƣỡng chế.

- Đặc trưng về văn phong: Văn bản pháp luật nhằm mục đích truyền đạt thông tin, mệnh lệnh từ chủ thể quản lý sang đối tƣợng quản lý một cách đầy đủ, chính xác nhất. Nó không cần biểu cảm nên nó mang đặc trƣng văn phong riêng, khác với văn phong nghệ thuật. Văn bản pháp luật thƣờng mang tính phổ quát, đạI chúng và không cần quá chi tiết nhƣ văn bản khoa học. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Văn bản pháp luật là một trong hai ngôn bản của quyết định pháp luật nên nó cũng có đầy đủ các tính chất của quyết định pháp luật.

Đó là tính ý chí, tính quyền lực Nhà nƣớc, tính pháp lý. Qua quá trình phân tích trên ta có thể đƣa ra khái niệm: “Văn bản pháp luật là một hình thức thể hiện quyết định pháp luật do các chủ thể có thẩm quyền ban hành theo thủ tục luật định, làm thay đổi hệ thống quy phạm pháp luật; hoặc đặt cơ sở cho sự thay đổi hệ thống quy phạm pháp luật; hoặc làm trực tiếp phát sinh, thay đổi, chấm dứt một quan hệ pháp luật cụ thể nhằm thực hiện các nhiệm vụ, chức năng cuả Nhà nước”. Đa số các học giả đều thống nhất văn bản pháp luật mang tính pháp lý nhƣng nhƣ thế nào là mang tính pháp lý? Văn bản chủ đạo nhƣ Nghị quyết của Chính phủ chứa đựng các đường lối chính sách chung chưa đặt ra các quy tắc hành vi cụ thể, chưa trực tiếp làm thay đổi hệ thống quy phạm pháp luật có được coi là văn bản pháp luật không? [21, tr 303]. Từ đó có hai quan niệm: Thứ nhất, văn bản pháp luật bao gồm văn bản quy phạm pháp luật và văn bản cá biệt cụ thể.

Thứ hai,văn bản pháp luật bao gồm: văn bản chủ đạo, văn bản quy phạm và văn bản cá biệt [17, tr 97-136]. Theo chúng tôi, văn bản chủ đạo là một loại văn bản pháp luật bởi. Thứ nhất, nó chứa đựng các chủ trƣơng, chính sách, định hƣớng tƣơng tự nhƣ các văn kiện của Đảng. Nhƣng nếu các chủ trƣơng, chính sách của Đảng muốn có ý nghĩa ràng buộc mọi công dân thì phải thể chế hoá qua pháp luật mặc dù việc thể chế hoá rất là trực tiếp và sát sao [10, 19]; và không thể viện dẫn các văn kiện Đảng để áp dụng trách nhiệm pháp lý đối với một chủ thể.

Hay nói cách khác xét về mặt lý luận, thì các văn kiện Đảng dù có sát sao với các văn bản pháp luật thì cũng không đƣợc xem là nguồn của luật [Xem thêm Michael Bogdan, Luật so sánh, Bản dịch của Lê Hồng Hạnh và Dƣơng Thị Hiền, Hà Nội 2002]. Còn các văn bản chủ đạo do Nhà nƣớc ban hành và có hiệu lực ràng buộc 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mọi chủ thể khác, đƣợc Nhà nƣớc đảm bảo thực hiện bằng biện pháp tổ chức trực tiếp hoặc cƣỡng chế. Thứ hai, quyết định chủ đạo tuy không trực tiếp làm thay đổi hệ thống quy phạm nhƣng chúng đặt cơ sở cho sự thay đổi đó và sự phân chia ở đây cũng mang tính tƣơng đối. Mối quan hệ giữa văn bản chủ đạo và văn bản quy phạm mà ta đề cập ở đây cũng gần giống nhƣ mối quan hệ giữa quy phạm chung và quy phạm riêng.

Đây cũng chính là lý do mà Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật gọi chung hai loại văn bản này là văn bản quy phạm pháp luật. Các văn bản phát sinh trong các hoạt động tố tụng nhƣ bản án, cáo trạng, lệnh bắt. theo tôi cũng là một loại văn bản pháp luật đƣợc khái niệm trên chỉ tới. Nó là những văn bản đặc thù thƣờng đƣợc nghiên cứu kèm theo trong các lĩnh vực tố tụng mà chúng tôi không có dịp đề cập sâu ở đây.2 Phân loại văn bản quy phạm pháp luật: Hiện nay trong các giáo trình về luật học đã có nhiều cách phân chia quyết định pháp luật nói chung cũng nhƣ văn bản quy phạm pháp luật nói riêng theo nhiều tiêu chí khác nhau khá đầy đủ và khoa học, thuận tiện cho việc phân loại, tìm hiểu, nắm bắt, vận dụng văn bản quy phạm pháp luật.

Dƣới góc độ kỹ thuật lập pháp xin đƣa ra một vài cách phân loại mang ý nghĩa trong quá trình xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Theo phạm trù nội dung-hình thức: Văn bản quy phạm pháp luật đƣợc chia ra: văn bản chứa đựng quy phạm nội dung và văn bản chứa đựng quy phạm hình thức hay còn gọi là quy phạm thủ tục [20, tr 320]. Quy phạm nội dung là quy phạm trực tiếp ấn định các quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể của các chủ thể; trả lời cho câu hỏi đƣợc làm gì, phải làm gì. Quy phạm hình thức là quy phạm điều chỉnh thủ tục pháp lý của hoạt động của các cơ quan có thẩm quyền trong việc thực hiện và bảo vệ các quy phạm nội dung; điều chỉnh thủ tục pháp lý của hoạt động thực hiện và bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của những ngƣời tham gia các quan hệ pháp luật.

Quy phạm thủ tục trả lời câu hỏi “làm nhƣ thế nào”. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xét về trật tự thời gian xây dựng ban hành, văn bản quy phạm pháp luật chứa đựng quy phạm nội dung về cùng một vấn đề, một lĩnh vực phải ban hành trƣớc văn bản quy phạm pháp luật chứa quy phạm hình thức. Nếu làm ngƣợc lại sẽ không có ý nghĩa. Việc ban hành quy phạm hình thức phải song song hoặc ngay sau khi ban hành quy phạm nội dung.

Nếu quy phạm nội dung đƣợc ban hành ra mà không có quy phạm hƣớng dẫn thực hiện, bảo đảm các quyền và nghĩa vụ thì quy phạm nội dung đó cũng trở thành chết cứng. Một quy phạm vật chất đƣợc ban hành muốn đƣợc thực thi trên thực tế thì bên cạnh các điều kiện kinh tế, xã hội, các học giả phƣơng Tây còn cho rằng mỗi quyền về nội dung thì phải có “tố quyền” kèm theo để bảo đảm cho quyền về nội dung đó không bị xâm phạm. Bảo đảm “tố quyền” ở đây đƣợc hiểu: Thứ nhất, một quy phạm nội dung ra đời thì phải có quy phạm hình thức tƣơng ứng để quy định thủ tục pháp lý thực hiện quyền đó. Thứ hai, cần phải có các thiết chế pháp lý tƣơng ứng nhƣ toà án, trọng tài.

để các chủ thể khi bị xâm hại các quyền vật chất có thể khiếu kiện đến và đƣợc bảo vệ. Qua khái niệm “tố quyền” ở trên một lần nữa cho thấy mối quan hệ biện chứng giữa cặp phạm trù nội dung-hình thức. Ví dụ trong một thủ tục tố tụng luôn xen lẫn các quy phạm thuần tuý về trình tự các bƣớc theo thời gian vừa xen lẫn các quy phạm về “quyền tố tụng”. Một quy phạm trong mối quan hệ thứ nhất là quy phạm nội dung, trong quan hệ thứ hai lại là quy phạm hình thức của một quy phạm khác.

Theo trình tự ban hành, văn bản quy phạm pháp luật đƣợc chia ra: - Văn bản quy phạm pháp luật đƣợc ban hành theo trình tự tập thể. Ví dụ: Nghị quyết. Nghị định của Chính phủ.