phần mở đầu và kết luật thì luận án chia làm 4 chƣơng : Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Chƣơng 2: Cơ sở lý luận của việc hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng. Chƣơng 3 : Thực trạng pháp luật về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng Chƣơng 4: Giải pháp tiếp tục hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng 7 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong những thập kỷ gần đây môi trƣờng thế giới đang có những thay đổi theo chiều hƣớng xấu đi, nhƣ sự thay đổi của khí hậu toàn cầu, sự suy giảm tầng ôzôn đang làm cho trái đất ngày càng nóng lên. Sự suy giảm của nhiều giống, loài động vật, thực vật, sự diệt vong của nhiều loài động vật quý hiếm, vấn đề cháy rừng, vấn đề chất thải, ô nhiễm môi trƣờng. Ở nƣớc ta từ khi chuyển sang nền kinh tế thị trƣờng cùng với sự phát triển của xã hội, đã làm nảy sinh nhiều vấn đề môi trƣờng quan trọng.
Môi trƣờng đất, nƣớc, không khí ở một số thành phố lớn, khu công nghiệp trung tâm và các khu đông dân cƣ đã và đang bị suy thoái, nguyên nhân chính là do nƣớc thải sinh hoạt và nƣớc thải của các khu công nghiệp chƣa qua xử lý (điển hình là vụ VeDan xả nƣớc bẩn ra sông Thị Vải); tài nguyên thiên nhiên đa dạng, sinh học bị cạn kiệt với diện tích rừng ngày càng giảm; môi trƣờng biển, ven bờ và hải đảo có dấu hiệu xuống cấp do việc khai thác quá mức và sử dụng các biện pháp đánh bắt mang tính huỷ diệt làm cho các nguồn thuỷ sản bị giảm nghiêm trọng; bên cạnh đó sự cố môi trƣờng ngày một ra tăng, điển hình mới đây nhất là sự cố tràn dầu ở vùng ven biển Vũng Tàu mà chúng ta vẫn chƣa tìm ra nguyên nhân. Để giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trƣờng theo hƣớng phát triển bền vững, nhà nƣớc ta đã ban hành hệ thống văn bản pháp luật về bảo vệ môi trƣờng nhƣ: Luật Bảo vệ môi trƣờng năm 1993 và năm 2005, Luật khoáng sản 1996, Luật khoáng sản 2005, mới đây là Luật khoáng sản năm 2010, Luật tài nguyên nƣớc 2004, luật thuỷ sản 2003, Luật xây dựng 2003 và Luật Xây dựng sửa đổi bổ sung năm 2009, Luật đất đai 2003, Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004.; cùng các Nghị định của Chính phủ về hƣớng dẫn thi hành luật bảo vệ môi trƣờng nhƣ: Nghị định 8 số 117/2009/NĐ-CP ngày 31/12/2009 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng, Nghị định 113/2010/NĐ-CP quy định về xác định thiệt hại đối với môi trƣờng ban hành ngày 13/12/2010, Nghị định số 67/2003/NĐ-CP ngày 13/6/2003 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trƣờng đối với nƣớc thải, Nghị định số 26/2003/NĐ-CP ngày 19/3/2003 của Chính phủ về xử phạt hành chính trong lĩnh vực bảo vệ và kiểm dịch thực vật, Nghị định số 50/2002/NĐ-CP ngày 25/4/2002 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực du lịch, Nghị định số 19/2001/NĐ-CP ngày 11/5/2001 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn và kiểm soát bức xạ.; bên cạnh các quy định về biện pháp trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng thì nhà nƣớc ta còn ban hành các quy định về tổ chức và hoạt động của các cơ quan quản lý về môi trƣờng nhƣ Nghị định số 65/2006/NĐ - CP ngày 23/6/2006 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động của Thanh tra Tài nguyên và Môi trƣờng v…v. Tuy nhiên việc vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trƣờng ở nƣớc ta vẫn diễn ra nghiêm trọng. Theo đánh giá của Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng thì trong giai đoạn 2003 đến nay toàn ngành quản lý Nhà nƣớc về bảo vệ môi trƣờng đã tiến hành thanh tra thực hiện luật bảo vệ môi trƣờng, kết quả : trong 439 cơ sở bị xử phạt và yêu cầu phải xử lý ô nhiễm triệt để đã có 156 cơ sở xử lý đạt yêu cầu ( chiếm 36%), 218 cơ sở đã và đang triển khai các biện pháp xử lý (chiếm 49%) và còn 65 cơ sở chƣa có biện pháp xử lý đáng kể nào (chiếm 15%).
Nhìn chung, hầu hết các khu, cụm, điểm công nghiệp trên cả nƣớc chƣa đáp ứng đƣợc những tiêu chuẩn về môi trƣờng theo quy định. Thực trạng đó làm cho môi trƣờng sinh thái ở một số địa phƣơng bị ô nhiễm nghiêm trọng. Cộng đồng dân cƣ, nhất là các cộng đồng dân cƣ lân cận với các khu công nghiệp, đang phải đối mặt với thảm hoạ về môi trƣờng. Họ phải sống chung với khói bụi, uống nƣớc từ nguồn ô nhiễm chất thải công nghiệp.
Từ đó, gây 9 bất bình, dẫn đến những phản ứng, đấu tranh quyết liệt của ngƣời dân đối với những hoạt động gây ô nhiễm môi trƣờng, có khi bùng phát thành các xung đột xã hội gay gắt. Cùng với sự ra đời ồ ạt các khu, cụm, điểm công nghiệp, các làng nghề thủ công truyền thống cũng có sự phục hồi và phát triển mạnh mẽ. Việc phát triển các làng nghề có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội và giải quyết việc làm ở các địa phƣơng. Tuy nhiên, hậu quả về môi trƣờng do các hoạt động sản xuất làng nghề đƣa lại cũng ngày càng nghiêm trọng.
Do sản xuất mang tính tự phát, sử dụng công nghệ thủ công lạc hậu, chắp vá, mặt bằng sản xuất chật chội, việc đầu tƣ xây dựng hệ thống xử lý nƣớc thải ít đƣợc quan tâm, ý thức bảo vệ môi trƣờng sinh thái của ngƣời dân làng nghề còn kém, bên cạnh đó lại thiếu một cơ chế quản lý, giám sát của các cơ quan chức năng của Nhà nƣớc, chƣa có những chế tài đủ mạnh đối với những hộ làm nghề thủ công gây ô nhiễm môi trƣờng và cũng chƣa kiên quyết loại bỏ những làng nghề gây ô nhiễm môi trƣờng nghiêm trọng, nên tình trạng ô nhiễm môi trƣờng tại các làng nghề ngày càng trầm trọng và hiện nay đã ở mức “báo động đỏ”. Bên cạnh các khu công nghiệp và các làng nghề gây ô nhiễm môi trƣờng, tại các đô thị lớn, tình trạng ô nhiễm cũng ở mức báo động. Đó là các ô nhiễm về nƣớc thải, rác thải sinh hoạt, rác thải y tế, không khí, tiếng ồn. Xuất phát từ tình hình thực tiễn môi trƣờng nói trên đã có một số công trình nghiên cứu về môi trƣờng, cũng nhƣ các nghiên cứu về chính sách pháp luật môi trƣờng ở nƣớc ta hiện nay, để trên cơ sở đó đề ra những giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện các cơ chế chính sách về bảo vệ môi trƣờng.
Tình hình nghiên cứu vấn đề bảo vệ môi trƣờng Có thể nói từ khi nƣớc ta chuyển sang nền kinh tế thị trƣờng thì môi trƣờng nƣớc ta đã trở thành vấn đề nghiêm trọng, môi trƣờng ngày xuống cấp và bị ô nhiễm nghiêm trọng nhƣ đã trình bầy ở trên. Xuất phát từ tình hình thực tế đó đã có nhiều công trình nhiên cứu về vấn đề môi trƣờng nhƣng dƣới góc độ quản lý kinh tế môi trƣờng, cụ thể có các công trình nghiên cứu sau : Năm 2001 nhà xuất bản chính trị quốc gia phát hành cuốn“tiến tới kiện toàn hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường ở Việt nam” (do GS,VS. Phạm Minh Hạc, GS. Nguyễn Hữu Tăng chủ biên).
Cuốn sách gồm 5 chƣơng, tập trung trình bầy một số khái niệm cơ bản và văn bản quan trọng về bảo vệ môi trƣờng; mô hình cơ quan bảo vệ môi trƣờng của một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới; hệ thống pháp luật và bộ máy cơ quan quản lý nhà nƣớc về bảo vệ môi trƣờng ở Việt Nam; trên cơ sở đó đề xuất mô hình tổ chức cơ quan quản lý nhà nƣớc từ cấp trung ƣơng đến địa phƣơng trong việc quản lý vấn đề môi trƣờng ở nƣớc ta. Cuốn sách “ Quản lý môi trường” nhà xuất bản Lao động - xã hội năm 2002 của PGS,TS Nguyễn Đức Khiển Cuốn sách “Những nội dung cấm vi phạm theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường” - Cục bảo vệ môi trƣờng kết hợp cùng Viện khoa học pháp lý Bộ Tƣ pháp tổng hợp do nhà xuất bản thanh niên xuất bản năm 2003. Với mục đích nâng cao ý thức chấp hành pháp luật bảo vệ môi trƣờng của cán bộ, nhân dân, cũng nhƣ phổ biến, giáo dục pháp luật bảo vệ môi trƣờng, cuốn sách đã đƣợc tập thể tác giả thuộc Viện nghiên cứu Khoa học pháp lý – Bộ tƣ pháp và Cục bảo vệ Môi trƣờng – Bộ tài nguyên và Môi trƣờng tập hợp hệ thống các điều cấm trong lĩnh vực hoạt động mà con ngƣời có thể tác động vào môi trƣờng 11 “Một số vấn đề bảo vệ môi trường với phát triển kinh tế ở nước ta hiện nay” của Nguyễn Văn Gừng do NXB Chính trị Quốc gia xuất bản năm 2004. Cuốn sách gồm 3 chƣơng đã cung cấp cho ngƣời đọc một cách nhìn tổng quát về mối quan hệ giữa bảo vệ môi trƣờng với phát triển kinh tế ở nƣớc ta hiện nay Cuốn “Tuyển tập các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường” của Cục Bảo vệ Môi trƣờng tổng hợp do nhà xuất bản Thanh niên phát hành năm 2004.
Tập thể các tác giả Cục Bảo vệ môi trƣờng thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng đã tập hợp và hệ thống các văn bản hiện hành trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng từ văn bản định hƣớng của Đảng đến các văn bản quy phạm pháp luật nhƣ: luật, nghị định, thông tƣ, chỉ thị trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng. Cuốn sách “Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân về bảo vệ môi trường” của Bộ Tƣ pháp, viện Khoa học pháp lý do nhà xuất bản tƣ pháp xuất bản năm 2005. Nhằm nâng cao sự hiểu biết của các tổ chức, cá nhân về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng, nhà xuất bản Tƣ pháp pháp phối hợp cùng với Viện Khoa học pháp lý của Bộ Tƣ pháp cùng một số chuyên gia nghiên cứu pháp luật về bảo vệ môi trƣờng tổng hợp, thống kê những quy định về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng. Cuốn “ Kiểm tra của cơ quan hành chính nhà nước đối với việc thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay” của TS.