CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN ĐƯỢC SỐNG TRONG MÔI TRƯỜNG TRONG LÀNH 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của quyền được sống trong môi trường trong lành 1. Khái niệm quyền được sống trong môi trường trong lành Môi trường là thuật ngữ với nội hàm rộng hay hẹp, được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau tùy vào đối tượng và phạm vi mà người nghiên cứu muốn hướng đến.
Môi trường theo cách hiểu thông thường: bao gồm tổng thể các yếu tố tự nhiên: đất, nước, không khí, ánh sáng, hệ sinh thái động thực vật… và các yếu tố nhân tạo như làng mạc, hệ thống đê điều,. Tất cả những yếu tố này có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới đời sống sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên. Theo Từ điển bách khoa Larouse thì: Môi trường là tất cả những gì bao quanh chúng ta hoặc sinh vật. Nói cụ thể hơn, đó là các yếu tố tự nhiên và nhân tạo diễn ra trong không gian cụ thể, nơi đó có thể có sự sống hoặc không có sự sống.
Các yếu tố đều chịu sự ảnh hưởng sâu sắc của những định luật vật lý, mang tính tổng quát hoặc chi tiết như luật hấp dẫn vũ trụ, năng lượng phát xạ, bảo tồn vật chất. Trong đó, hiện tượng hóa học và tính học là những đặc thù của môi trường bao gồm tất cả những nhân tố tác động qua lại trực tiếp hoặc gián tiếp với sinh vật và quần xã sinh vật. Theo từ điển Tiếng Việt “Môi trường là toàn bộ những điều kiện tự nhiên, xã hội, trong đó con người hay một sinh vật tồn tại phát triển, trong quan hệ với con người, sinh vật ấy”8. Theo quy định của pháp luật hiện hành thì môi trường được định nghĩa “Môi trường bao gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại, phát triển của con người, sinh vật và tự nhiên”9.
Từ những cách định nghĩa trên ta có thể hiểu môi trường dù được định nghĩa theo cách nào thì cũng có sự tác động, 8 Từ điển Tiếng Việt (1997), Nxb. 9 Khoản 1 Điều 3 Luật bảo vệ môi trường năm 2020. 11 ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của mỗi con người nói riêng, cả cộng đồng nói chung. Thế nhưng môi trường ngày càng bị ô nhiễm nghiêm trọng: “Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất vật lý, hóa học, sinh học của thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường, tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, sinh vật và tự nhiên”10.
Từ những khái niệm trên ta có thể đúc kết môi trường trong lành là một môi trường sạch đẹp không bị ô nhiễm với những tiêu chuẩn môi trường phù hợp, đảm bảo đủ điều kiện để cho con người và sinh vật có thể tồn tại và phát triển, hài hòa với thiên nhiên. Hiện nay cùng với sự phát triển nhanh chóng trên nhiều phương diện kinh tế, văn hóa, xã hội kéo theo đó cũng là sự ô nhiễm môi trường, đe dọa sự sống và sự phát triển lâu dài của con người. Vì vậy mà quyền được sống trong môi trường trong lành được đặt ra như một quyền cấp thiết phải được thực hiện để bảo vệ con người. Quyền được sống trong môi trường trong lành được ghi nhận tại Tuyên bố của Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường con người (Stockholm - năm 1972), tại Nguyên tắc 1: “Con người có quyền cơ bản được tự do, bình đẳng và được hưởng đầy đủ các điều kiện sống, trong một môi trường chất lượng cho phép cuộc sống có phẩm giá và phúc lợi mà con người có trách nhiệm trong bảo vệ và cải thiện cho các thế hệ hôm nay và mai sau”11.
Theo giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người của nhà xuất bản chính trị quốc gia năm 2009 thì “Quyền về môi trường là quyền được sống trong môi trường trong lành hay khi nói quyền về môi trường là muốn đề cập đến quyền của mọi người trong thế hệ hiện tại và tương lai được sống trong môi trường trong lành, có lợi cho sức khỏe”. Với cách lý giải và ghi nhận về quyền được sống trong môi trường trong lành theo quan điểm của Tiến sĩ Bùi Đức Hiển đó “là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được sống trong môi trường sạch đẹp, thuần khiết, chất lượng với hệ sinh thái cân bằng, không có ô nhiễm, suy thoái hay sự cố môi trường ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng và hoạt động bình thường của con người được pháp luật quốc gia cũng như pháp luật quốc tế ghi nhận và bảo vệ”12. Đây là cách tiếp cận khái niệm quyền được sống trong môi trường trong lành tương 10 Khoản 12 Điều 3 Luật bảo vệ môi trường năm 2020. 11 Nhiều tác giả (1995), Các công ước quốc tế về bảo vệ môi trường (Việt – Anh), Nxb.
Chính trị quốc gia, tr. 12 Bùi Đức Hiển (2013), Một số vấn đề pháp lý về quyền được sống trong môi trường trong lành ở Việt Nam hiện nay, Báo cáo khoa học, Viện Nhà nước và Pháp luật – Viện Khoa học xã hội Việt Nam, tr. 12 đối toàn diện và đầy đủ được nhiều nhà nghiên cứu thừa nhận khi đề cập đến quyền được sống trong môi trường trong lành. Tác giả hoàn toàn đồng tình với cách tiếp cận trên và quan điểm cá nhân của tác giả cho rằng: Quyền được sống trong môi trường trong lành là quyền được sống trong một môi trường trong sạch, lành mạnh với chất lượng phù hợp, đảm bảo điều kiện tốt nhất có thể để con người có thể tồn tại và phát triển, hài hòa với thiên nhiên.
Nhưng cũng lưu ý rằng sự đảm bảo“trong lành” ở phạm vi quyền này chỉ ở mức chất lượng đảm bảo trong khả năng cho phép theo quy định của pháp luật hiện hành để bảo vệ con người trước sự ô nhiễm chứ không phải là ở mức tối đa và hoàn toàn không có bất kỳ sự ô nhiễm nào tồn tại. Sở dĩ lưu ý như vậy vì tùy theo trình độ phát triển của mỗi vùng, mỗi quốc gia và nhận thức của cá nhân có sự khác nhau trong việc đánh giá sự “trong lành” của môi trường là quyền cơ bản mà con người được thụ hưởng. Vì vậy môi trường trong lành theo quy định của pháp luật sẽ là thước đo pháp lý để đánh giá cũng như đảm bảo cho quyền con người về môi trường được bảo vệ cơ bản nhất. Đặc điểm của quyền được sống trong môi trường trong lành Một là, quyền được sống trong môi trường trong lành là quyền con người: Quyền con người là một nội dung quan trọng, xuất phát từ bản chất “Quyền con người là phẩm giá, năng lực, nhu cầu và lợi ích hợp pháp của con người được thể chế, bảo vệ bởi pháp luật quốc gia và luật quốc tế”13.
Theo Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người: Quyền con người là những đảm bảo pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người. Quyền con người là quyền tự nhiên, cơ bản, vốn có, do tạo hóa ban tặng cho con người từ khi sinh ra. Đây là nhóm quyền thiết yếu gắn liền với quá trình tồn tại của con người. Vì vậy mà quyền con người luôn trở thành một vấn đề được hầu hết các quốc gia trên thế giới chú tâm.
Các quốc gia ngày càng nhận thức được tầm quan trọng của quyền con người và ngày càng mở rộng phạm vi quyền con người. Bên cạnh những quyền có truyền thống lâu đời từ khi xuất hiện vấn đề nhân quyền như nhóm quyền chính trị, quyền dân sự, thì quyền được sống trong môi trường trong lành ra đời muộn hơn nhưng lại tác động mạnh mẽ đến đời sống của con người. Vì lẽ đó mà Điều 43 Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam quy định quyền được sống trong môi trường trong lành là một quyền con người “Mọi người có 13 Đại Học Luật Hà Nội (2006), Giáo trình Luật Quốc tế, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, tr.
13 quyền được sống trong môi trường trong lành. “Mọi người” là chỉ con người nói chung bất kể thành phần dân tộc, địa vị, tôn giáo. không phân biệt bởi một yếu tố đặc trưng riêng nào. Quyền con người và quyền công dân là hai khái niệm thường gây nhầm lẫn.
Quyền công dân có phạm vi hẹp hơn quyền con người, quyền công dân chỉ áp dụng cho công dân của quốc gia mà cá nhân mang quốc tịch. Hiến pháp năm 2013 quy định quyền được sống trong môi trường trong lành là quyền dành cho tất cả mọi người (kể cả người có quốc tịch nước ngoài hoặc người không mang quốc tịch) không phải là quyền công dân. Đây là một nhận thức tiến bộ về quyền được sống trong môi trường trong lành trong mối quan hệ với quyền con người của nhà lập pháp Việt Nam và phù hợp với thông lệ quốc tế tại Tuyên bố Stockholm 197214 Nguyên tắc số 1 nêu rõ: “Con người có các quyền cơ bản về tự do, bình đẳng và điều kiện sống tối thiểu trong môi trường trong lành, cho phép con người có cuộc sống có nhân phẩm và hạnh phúc”. Như vậy ta thấy trong quy định của văn bản pháp luật quốc tế cũng ghi nhận đây là một quyền con người.
Hai là, quyền được sống trong môi trường trong lành là quyền thụ động: Chẳng hạn khi nói đến quyền tự do đi lại, tự do cư trú, quyền được học tập…thì chủ thể của các quyền này là con người, là công dân chủ động thực hiện hành vi học tập, hành vi đi lại hoặc cư trú. Nhưng đối với quyền được sống trong môi trường trong lành nó thụ động bởi vì đối tượng chúng ta muốn đề cập nhiều là môi trường, là thiên nhiên, mà những yếu tố này thì không tự mình hành động được, hay nói cách khác môi trường luôn chịu sự tác động từ con người dù tích cực hay tiêu cực. Vì vậy để có được có quyền được sống trong môi trường trên thực tiễn thì con người phải có những hành động cụ thể để BVMT.