Chương 1 KHÁI NIỆM MÔI TRƢỜNG VÀ TRÁCH NHIỆM DO XÂM PHẠM MÔI TRƢỜNG 1. KHÁI NIỆM MÔI TRƢỜNG 1. Khái niệm Mỗi cơ thể sống dù là cá nhân con người hay bất kỳ một loại sinh vật nào tồn tại trên trái đất ở trong mọi trạng thái đều bị bao quanh và chi phối bởi môi trường. Vậy môi trường là gì? Xung quanh khái niệm môi trường, hiện có rất nhiều quan điểm khác nhau của các nhà khoa học, các tổ chức nghiên cứu ở trong nước và trên thế giới.
Mỗi quan điểm đều cố gắng diễn đạt để đưa ra những lập luận hợp lý có sức thuyết phục ở các mức độ khác nhau. Quan điểm thứ nhất: Cho rằng môi trường là sinh quyển, sinh thái cần thiết cho sự sống tự nhiên của con người. Môi trường cũng là nơi chứa đựng những nguồn tài nguyên làm thành đối tượng của lao động sản xuất và hình thành các nguồn lực cần thiết cho việc sản xuất ra của cải vật chất của loài người, trong số này một số có thể tái tạo được, một số khác không thể tái tạo được. Trong quá trình khai thác nếu mức độ khai thác nhanh hơn mức độ tái tạo thì gây ra tình trạng khan hiếm, suy kiệt hoặc khủng hoảng môi trường.
Quan điểm thứ hai: Quan điểm này cho rằng môi trường là tổng hợp các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của một sự vật hoặc sự kiện nào đó. Bất kỳ một sự vật, hiện tượng nào cũng đều tồn tại và phát triển trong môi trường nhất định. Đối với cơ thể sống thì môi trường sống là tổng hợp những điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng đến sự phát triển của cơ thể. Tương tự như vậy đối với con người thì "môi trường là tổng hợp 13 tất cả các điều kiện vật lý, hóa học, kinh tế, xã hội bao quanh có ảnh hưởng đến sự sống và phát triển của từng cá nhân của cộng đồng người" [22, tr 10].
So với khái niệm trên, khái niệm này mang tính bao quát hơn, toàn diện và đầy đủ các yếu tố cấu thành của môi trường bao quanh mọi cơ thể sống, đặt môi trường trong quan hệ với sự sống, gắn với sự sống. Quan điểm thứ ba: Môi trường ở một thời điểm nhất định là tập hợp các nhân tố vật lý, hóa học, sinh học và các nhân tố xã hội có thể có một hậu quả trực tiếp, gián tiếp, trước mắt hay lâu dài tới các sinh vật sống và các hoạt động của con người. Với phương pháp tiếp cận mang tính khoa học, quan điểm này đã hàm chứa tương đối đầy đủ các yếu tố cấu thành môi trường, đó là yếu tố vật lý, hóa học, sinh học, xã hội… Điểm mới ở đây là tính thời gian của môi trường, môi trường không phải là "cái gì" tĩnh tại, bất biến mà luôn thay đổi theo thời điểm. Đây là quan điểm tương đối toàn diện về môi trường vì đã đề cập đến cả tính thời gian và không gian cũng như ảnh hưởng trực tiếp trước mắt và lâu dài của môi trường đối với đời sống con người.
Nhưng quan điểm trên đây chưa thể hiện được mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành môi trường. Quan điểm thứ tư: Căn cứ trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê nin về các điều kiện sống của con người, sự tồn tại và phát triển của loài người đó là điều kiện địa lý, dân số và phương thức sản xuất trong điều kiện hiện tại. Ba nhân tố cũng có thể được xem là các nhân tố môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và môi trường kinh tế. Theo đó, môi trường dùng để chỉ tổng thể các yếu tố vật chất, tự nhiên và nhân tạo bao quanh con người có quan hệ mật thiết đến sự tồn tại và phát triển của con người cùng xã hội loài người.
Mặc dù đã mang tính bao quát rất rộng và đầy đủ, bao hàm cả môi trường tự nhiên, xã hội và môi trường nhân tạo, nêu bật được vai trò của môi trường đối với đời sống xã hội loài người cũng như mối quan hệ giữa con người với môi trường nói chung. 14 Quan điểm thứ năm: Theo khoản 1, Điều 3 Luật bảo vệ môi trường (Luật BVMT) được Nhà nước ban hành năm 2005 thì "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật" [29]. Quan điểm trên nhấn mạnh yếu tố mang tính bản chất của môi trường bao gồm các yếu tố bao quanh con người. Môi trường là một khái niệm rất rộng bao hàm ba yếu tố là môi trường tự nhiên, môi trường nhân tạo và môi trường xã hội.
+ Môi trường tự nhiên: là toàn bộ các điều kiện tự nhiên bao quanh con người và các cơ thể sống khác, giữa chúng có các mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại gắn bó và ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới đời sống cũng như sự phát triển kinh tế - xã hội ở trong những điều kiện nhất định. Theo đó, môi trường tự nhiên bao gồm các yếu tố: đất, nước, không khí, hệ sinh thái động thực vật và những điều kiện tự nhiên khác có ảnh hưởng tới đời sống con người. Trong phạm vi khuôn khổ đề tài này, tác giả đi sâu nghiên cứu về hành vi xâm phạm môi trường tự nhiên và trách nhiệm BTTH vấn đề đó theo Bộ luật dân sự 2005. + Môi trường xã hội: là tổng hợp tất cả các yếu tố về xã hội có liên quan và tác động tới đời sống con người.
Bao gồm những nhân tố tới việc hình thành nên nhân cách, lối sống, nếp sống sinh hoạt của mỗi cá nhân, có ảnh hưởng và tác động trực tiếp tới việc hình thành nên nhân cách và lối sống cá nhân. Đó là những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định…ở các cấp khác nhau như Liên hợp quốc, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã… Môi trường xã hội định hướng hoạt động của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với sinh vật khác. 15 + Môi trường nhân tạo: là toàn bộ các yếu tố do con người tạo nên, bao quanh sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân con người và nhiều cơ thể sống khác. Môi trường nhân tạo bao gồm các công trình thủy lợi, hồ nước, hệ thống sông ngòi nhân tạo, những tiện nghi trong cuộc sống như ô tô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu đô thị… Tóm lại, môi trường là tất cả những gì có xung quanh ta, cho ta cơ sở để sống và phát triển.
Ở Việt Nam, môi trường đã có một quá trình biến đổi lâu dài theo thời gian. Một điều khẳng định chắc chắn là môi trường lúc đầu mới hình thành tốt đẹp hơn hiện nay rất nhiều lần, nguồn nước, bầu không khí… rất trong sạch, các loài động thực vật phong phú và đa dạng. Đặc điểm môi trƣờng Từ nhiều thập kỷ nay, con người đã nhận thức rằng môi trường đóng vai trò hết sức quan trọng đảm bảo sự tồn tại và phát triển của nền kình tế và sự sống của con người. Vậy môi trường có đặc điểm như thế nào? Thứ nhất, môi trường là sinh quyển, sinh thái cần thiết cho sự sống tự nhiên của con người, bao gồm không khí, nguồn nước, đất, cây cối, rừng và sinh vật.
Những yếu tố này bị tổn hại đến một mức độ nhất định thì hậu quả của nó sẽ đe dọa đến sự sống của con người. Môi trường là không gian sống, là khung cảnh lao động, nghỉ ngơi, vui chơi giải trí của con người. "Chỉ có thiên nhiên như người mẹ hiền mới thực sự có khả năng đem lại cho con người cái thế cân bằng giữa tâm hồn và thể xác mà không có nó thì chẳng có sức khỏe, chẳng có hạnh phúc và niềm vui" [22 tr. Botđa đã nói như vậy.
Thứ hai, môi trường là nơi chứa đựng, cung cấp nguồn tài nguyên cần thiết cho cuộc sống và hoạt động sản xuất của con người. Để tồn tại và phát triển, con người phải dựa vào nguồn tài nguyên có sẵn trong tự nhiên và môi trường là nơi cung cấp các yếu tố đó. Tùy theo trình độ phát triển của xã hội, số lượng tài nguyên được con người sử dụng ngày càng tăng. 16 Tài nguyên được chia thành hai loại: + Nguồn tài nguyên có khả năng tái tạo được như cây rừng, các loài động vật ở trong rừng, các dưới biển… (trừ những biến động bất thường của tự nhiên gây ra có thể làm cho loài này hay loài khác bị tuyệt chủng).
Nhưng nếu tốc độ khai thác và sử dụng lớn hơn tốc độ tái tạo, phục hồi thì dần dần sẽ dẫn tới bị cạn kiệt, không còn nữa. + Nguồn tài nguyên không thể tái tạo được như quặng sắt, dầu mỏ, kim cương, than đốt… có sẵn trong lòng đất, trong quá trình sử dụng nguồn tiềm năng này sẽ dần dần bị cạn kiệt và tiến tới không còn nữa. Ví dụ: hiện tượng khai thác than tràn lan ở Quảng Ninh trong một thời gian dài. Thứ ba, môi trường là nơi chứa đựng chất phế thải của quá trình sinh hoạt trong cuộc sống của con người và của quá trình sản xuất.
Trong quá trình sinh sống và phát triển xã hội, con người một mặt khai thác các nguồn tài nguyên để sinh hoạt và sản xuất các loại hàng hóa khác nhau nhưng lại thải vào môi trường các chất thải trong quá trình sinh hoạt và sản xuất. Các chất thải có nhiều nguồn khác nhau như: các chất thải công nghiệp được thải ra từ các xí nghiệp, nhà máy như các loại chất bụi khí; các loại phế liệu gồm kim loại, đồ gỗ, chất dẻo, cao su, đồ thủy tinh; các loại nước thải trong đó có hòa tan các chất hữu cơ, hóa chất, kim loại và dầu mỡ; các chất thải trong nông nghiệp như phân hóa học, thuốc trừ sâu, diệt cỏ, thuốc kích thích sinh trưởng tồn tại trong đất, nước, phân, nước tiểu của động vật nuôi; các chất thải sinh hoạt bao gồm nước thải, rác thải sinh hoạt, các loại khí bụi của lò bếp; các khí bụi của phương tiện giao thông vận tải như xe máy, ô tô, máy bay, tàu thủy. Thứ tư, môi trường là nơi giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên trái đất. 17 Thứ năm, môi trường là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người.