Thể chế hoá sự lãnh đạo của đảng và đổi mới phương thức lãnh đạo của đảng đối với quốc hội trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay

Nghiên cứu thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong xây dựng nhà nước pháp quyền. Đề xuất đổi mới phương thức lãnh đạo hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Đình Nhâm
• Trường học: Đại học Thiên Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỂ CHẾ HOÁ SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG VÀ PHƢƠNG THỨC LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI QUỐC HỘI TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN Ở NƢỚC TA HIỆN NAY
• 2.1. Thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay
• 2.1.1. Khái niệm thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.1.2. Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam và những vấn đề đặt ra về sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.1.3. Cơ sở pháp lý và thực tiễn Đảng lãnh đạo Quốc hội
• 2.1.4. Những vấn đề đặt ra về sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.1.5. Vai trò của thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.1.6. Các nguyên tắc thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.2. Nội dung thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.2.1. Phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.2.2. Khái niệm phương thức lãnh đạo của Đảng
• 2.2.3. Những phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.2.4. Vai trò của phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.2.5. Mối liên hệ giữa thể chế hóa và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỂ CHẾ HOÁ SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG VÀ PHƢƠNG THỨC LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI QUỐC HỘI
• 3.1. Thực trạng thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 3.2. Đưa sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước (trong đó có Quốc hội) thành nguyên tắc hiến định
• 3.3. Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội thông qua việc đưa đường lối của Đảng vào các điều khoản của luật, pháp lệnh
• 3.4. Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội bằng các văn bản quy định, quy chế hoạt động của Trung ương Đảng
• 3.5. Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội thông qua các quy chế hoạt động của Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội
• 3.6. Thực trạng phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội qua các thời kỳ cách mạng và bài học kinh nghiệm
• 3.6.1. Giai đoạn trước năm 1986
• 3.6.2. Từ 1986 đến nay
• 3.6.3. Bài học kinh nghiệm
• 3.7. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP THỂ CHẾ HOÁ VÀ ĐỔI MỚI PHƢƠNG THỨC LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐỐI VỚI QUỐC HỘI TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN Ở NƢỚC TA HIỆN NAY
• 4.1. Các quan điểm thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 4.2. Dự báo những tác động tới việc thể chế hóa và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 4.3. Các quan điểm thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 4.4. Các quan điểm đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 4.5. Giải pháp thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 4.5.1. Giải pháp thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội
• 4.5.2. Giải pháp đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay
• 4.6. Kết luận chung
• Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến Luận án
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan Vai trò Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng 55

Đảng Cộng sản Việt Nam giữ vai trò lãnh đạo cách mạng Việt Nam, đây là một tất yếu lịch sử và khách quan. Từ Cách mạng tháng Tám năm 1945, Đảng trở thành Đảng cầm quyền, lãnh đạo nhân dân xây dựng đất nước. Hiến pháp quy định về sự lãnh đạo của Đảng, tuy nhiên, các quy định cụ thể về nội dung và phương thức lãnh đạo vẫn chưa được thể hiện rõ trong pháp luật. Sự đổi mới về phương thức lãnh đạo của Đảng là một chuyển biến tất yếu trong quá trình hình thành và phát triển của Đảng. Trong bối cảnh đổi mới, đặc biệt là xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, việc phân định rõ sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước là rất cần thiết. Điều này đảm bảo vai trò lãnh đạo của Đảng, đồng thời phát huy vai trò quản lý của Nhà nước.

1.1. Tính tất yếu của sự lãnh đạo của Đảng trong bối cảnh mới

Sự lãnh đạo của Đảng là yếu tố then chốt đảm bảo thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Việc thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng hoạt động của Quốc hội. Đồng thời đảm bảo và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội nói riêng và Nhà nước nói chung. "Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước là nhằm giữ vững bản chất giai cấp công nhân của Nhà nước, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, đưa sự nghiệp đổi mới đi đúng định hướng xã hội chủ nghĩa; làm cho dân giàu nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh."

1.2. Mối quan hệ giữa Đảng Cộng sản Việt Nam và Quốc hội

Nhận thức về vai trò của Quốc hội đã có những chuyển biến tích cực. Trước đây, có quan điểm coi Quốc hội là cơ quan hợp thức hóa sự lãnh đạo của Đảng, nhưng ngày nay nhận thức này đã thay đổi. Đảng lãnh đạo đất nước từ một đảng đấu tranh giành chính quyền sang đảng duy nhất cầm quyền xây dựng và phát triển đất nước. Tư duy chuyển đổi từ quyền của Đảng sang trách nhiệm và nghĩa vụ của Đảng đối với dân tộc, người dân và hệ thống chính trị.

II. Vấn đề Thiếu Thể chế hóa đồng bộ Lãnh đạo của Đảng 58

Mặc dù sự lãnh đạo của Đảng được quy định trong Hiến pháp, các quy định cụ thể về nội dung và phương thức lãnh đạo vẫn còn thiếu rõ ràng. Điều này tạo ra những thách thức trong việc đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội, đồng thời phát huy vai trò độc lập và sáng tạo của Quốc hội. Cần có một hệ thống thể chế đồng bộ và hiệu quả để thể hiện rõ vai trò lãnh đạo của Đảng, đồng thời tạo điều kiện cho Quốc hội thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Sự chậm trễ trong việc thể chế hóa phương thức lãnh đạo của Đảng có nguyên nhân khách quan và chủ quan, bao gồm cả việc chậm đổi mới tư duy về công tác xây dựng Đảng trong điều kiện mới.

2.1. Thực trạng pháp lý về sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội

Hiện nay, sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội chủ yếu được thể hiện qua các nghị quyết, chỉ thị của Đảng. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các nghị quyết này thành các quy định pháp luật cụ thể còn chậm. Dẫn đến tình trạng thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc thực hiện sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội. "Việc thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng nói chung và thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội là hết sức cần thiết, phù hợp với phát triển về nhận thức của Đảng."

2.2. Hạn chế trong phân công phối hợp quyền lực với Quốc hội

Việc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa Đảng, Nhà nước và Quốc hội chưa thực sự rõ ràng. Điều này dẫn đến tình trạng chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm hoặc can thiệp sâu vào công việc của nhau. Cần có cơ chế phân công, phối hợp quyền lực hiệu quả để đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng, đồng thời phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của Quốc hội.

III. Cách Thể chế hóa Vai trò lãnh đạo đối với Quốc hội 53

Để thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội, cần có một hệ thống các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Trước hết, cần xác định rõ nội dung và phạm vi lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội. Tiếp theo, cần xây dựng các quy định pháp luật cụ thể để thể hiện rõ vai trò lãnh đạo của Đảng trong các hoạt động của Quốc hội, bao gồm hoạt động lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Đồng thời, cần tăng cường sự phối hợp và kiểm soát giữa Đảng và Quốc hội để đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng được thực hiện một cách hiệu quả.

3.1. Thể chế hóa thông qua Hiến pháp và pháp luật

Cần cụ thể hóa các quy định về sự lãnh đạo của Đảng trong Hiến pháp và các luật liên quan đến tổ chức và hoạt động của Quốc hội. Điều này giúp tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thực hiện sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội. Bên cạnh đó, cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo phù hợp với đường lối, chủ trương của Đảng.

3.2. Xây dựng quy chế phối hợp giữa Đảng và Quốc hội

Cần xây dựng quy chế phối hợp giữa Đảng và Quốc hội để đảm bảo sự thống nhất trong đường lối, chủ trương và chính sách. Quy chế này cần quy định rõ về trách nhiệm và quyền hạn của mỗi bên, cũng như cơ chế giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình phối hợp. Xây dựng cơ chế, quy chế cụ thể giải quyết tốt hơn mối quan hệ giữa vai trò lãnh đạo về quan điểm, phương hướng, chủ trương, nguyên tắc, giải pháp lớn của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư với thẩm quyền quyền định của Quốc hội.

IV. Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội 58

Cần đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội theo hướng khoa học, dân chủ và hiệu quả. Đảng không nên can thiệp sâu vào công việc của Quốc hội, mà nên tập trung vào việc định hướng chính sách, kiểm tra giám sát và bồi dưỡng cán bộ. Đồng thời, cần phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của Quốc hội trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình. Việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng cần đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng, đồng thời phát huy vai trò độc lập và sáng tạo của Quốc hội.

4.1. Tăng cường kiểm tra giám sát của Đảng đối với Quốc hội

Đảng cần tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của Quốc hội để đảm bảo Quốc hội thực hiện đúng đường lối, chủ trương của Đảng. Tuy nhiên, việc kiểm tra, giám sát cần được thực hiện một cách khoa học, khách quan và minh bạch. Tránh tình trạng can thiệp sâu vào công việc của Quốc hội.

4.2. Bồi dưỡng nâng cao năng lực cán bộ Quốc hội

Đảng cần quan tâm đến việc bồi dưỡng, nâng cao năng lực của các đại biểu Quốc hội, đặc biệt là đại biểu chuyên trách. Cần tạo điều kiện để các đại biểu Quốc hội được học tập, nghiên cứu và trao đổi kinh nghiệm để nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng hoạt động. Điều này giúp các đại biểu Quốc hội thực hiện tốt vai trò đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân.

V. Nghiên cứu Đánh giá Hiệu quả Thể chế hóa sự lãnh đạo 56

Luận án tiến sĩ luật học này đánh giá thực trạng thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Nghiên cứu này cung cấp những luận cứ khoa học và thực tiễn về sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội. Từ đó, luận án đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong bối cảnh mới.

5.1. Đánh giá thực tiễn Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng

Đánh giá mức độ thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng thông qua các văn bản quy phạm pháp luật. Bên cạnh đó, phân tích các yếu tố tác động đến quá trình thể chế hóa, bao gồm cả yếu tố khách quan và chủ quan. Đánh giá ưu điểm và hạn chế của việc thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội.

5.2. Đo lường tác động đến hoạt động của Quốc hội

Phân tích tác động của việc thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đến hiệu quả hoạt động của Quốc hội. Xem xét sự thay đổi trong chất lượng lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Nghiên cứu vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong việc tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội.

VI. Kết luận Hoàn thiện Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng 59

Việc hoàn thiện thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự nỗ lực của cả Đảng và Nhà nước. Cần có một tầm nhìn chiến lược và các giải pháp đồng bộ để đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng được thực hiện một cách hiệu quả, đồng thời phát huy vai trò độc lập và sáng tạo của Quốc hội. Việc thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

6.1. Định hướng tương lai cho sự lãnh đạo của Đảng

Đảng cần tiếp tục đổi mới tư duy và phương thức lãnh đạo để đáp ứng yêu cầu của tình hình mới. Cần tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong việc định hướng chính sách, kiểm tra giám sát và bồi dưỡng cán bộ. Xây dựng hệ thống pháp luật về tổ chức và hoạt động của Quốc hội dưới sự lãnh đạo của Đảng.

6.2. Phát huy vai trò của Quốc hội trong hệ thống chính trị

Nhà nước cần tạo điều kiện để Quốc hội thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Cần tăng cường năng lực của đại biểu Quốc hội và đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Quốc hội dưới sự lãnh đạo của Đảng. Mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân trong thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc đổi mới toàn diện đất nước khởi xướng từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12/1986) của Đảng Cộng sản Việt Nam đã tạo ra những biến đổi sâu sắc trên mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội. Xuất phát từ quy luật kiến trúc thượng tầng phải phù hợp với cơ sở hạ tầng, quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đòi hỏi Nhà nước phải được tổ chức, vận hành theo các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (NNPQ XHCN). Trong cấu trúc quyền lực nhà nước, Quốc hội giữ vị trí là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thực hiện ba chức năng hiến định cốt lõi: lập hiến - lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước. Tuy nhiên, tính tiên phong của công trình nghiên cứu tiến sĩ luật học này thể hiện ở việc đặt ra và giải quyết một vấn đề vừa mang tính lý luận nền tảng, vừa mang tính thực tiễn cấp bách: Thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay.

Nghiên cứu xác định rõ khoảng trống khoa học (research gap) trọng yếu trong nền khoa học pháp lý và khoa học chính trị Việt Nam: Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước một cách chung chung (Nguyễn Duy Quý, 2001-2005; Thang Văn Phúc, 2007; Đào Trí Úc, 2011) hoặc nghiên cứu tổ chức, hoạt động của Quốc hội dưới góc độ luật học thuần túy (Nguyễn Đăng Dung, 2009; Trần Ngọc Đường, 2010), nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt, toàn diện và có hệ thống về cơ chế "thể chế hóa" sự lãnh đạo của Đảng đối với riêng thiết chế Quốc hội. Tình trạng thiếu vắng các quy định pháp lý và quy chế nội bộ cụ thể dẫn đến những bất cập trong thực tiễn: ranh giới giữa sự lãnh đạo chính trị của Đảng và thẩm quyền hiến định của Quốc hội đôi khi chưa rành mạch; tồn tại tình trạng tổ chức đảng bao biện, làm thay, hoặc ngược lại là các cơ quan dân cử thụ động, ỷ lại, "việc gì cũng xin ý kiến cấp ủy".

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi (Research Questions - RQs) và kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - Hs):

• RQ1: Cơ sở lý luận và bản chất pháp lý của việc thể chế hóa sự lãnh đạo và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong NNPQ XHCN là gì?
• RQ2: Thực trạng thể chế hóa và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội từ năm 1986 đến nay đã đạt được những thành tựu gì và còn tồn tại những điểm nghẽn thể chế nào?
• RQ3: Cần xác lập hệ thống quan điểm, nguyên tắc và giải pháp đột phá nào nhằm hoàn thiện thể chế hóa và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội đáp ứng yêu cầu xây dựng NNPQ XHCN?

Tương ứng với các câu hỏi trên, 3 giả thuyết nghiên cứu được xác lập:

• H1: Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội là tiền đề bắt buộc để khắc phục triệt để khuynh hướng bao biện làm thay hoặc buông lỏng lãnh đạo, bảo đảm tính tối thượng của Hiến pháp trong Nhà nước pháp quyền.
• H2: Sự thiếu hụt các quy chế phối hợp minh bạch và quy trình làm việc chuẩn hóa giữa Trung ương Đảng/Bộ Chính trị với Đảng đoàn Quốc hội là nguyên nhân gốc rễ làm chậm tiến độ và giảm chất lượng lập pháp (nhiều dự án luật kéo dài từ 5 đến 15 năm; mỗi khóa chỉ hoàn thành khoảng 60% – 70% chương trình đề ra).
• H3: Đổi mới phương thức lãnh đạo thông qua nâng cao tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách (đạt ít nhất 50%), mở rộng tranh luận thực chất tại nghị trường và chuẩn hóa quy chế giới thiệu nhân sự sẽ nâng cao trực tiếp tính thực quyền của Quốc hội.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý luận về Nhà nước và Pháp luật của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Lý thuyết Thể chế mới (New Institutionalism) và Học thuyết về Đảng cầm quyền hiện đại. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc lượng hóa và chuẩn hóa các tiêu chí thể chế hóa sự lãnh đạo, phân định rõ ràng giữa "lãnh đạo chính trị" (định hướng cương lĩnh, đường lối, nguyên tắc lớn) với "chỉ huy/điều hành mệnh lệnh" và thẩm quyền lập pháp độc lập tương đối của Quốc hội. Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào giai đoạn từ Đại hội VI (1986) đến nay, đi sâu vào thực tiễn hoạt động lập hiến, lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề trọng đại quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa các dòng học thuật:

Dòng nghiên cứu trong nước về phương thức lãnh đạo của Đảng và Nhà nước pháp quyền bao gồm các công trình tiêu biểu: Đề tài cấp Nhà nước KX.01 do GS.VS. Nguyễn Duy Quý làm chủ nhiệm (2001-2005) đã hệ thống hóa các đặc trưng của NNPQ XHCN của dân, do dân, vì dân, song chỉ dừng lại ở việc xem xét phương thức lãnh đạo của Đảng đối với bộ máy nhà nước nói chung, chưa phân tích cơ chế thể chế hóa đối với cơ quan lập pháp. Đề tài QX-96.10 do PGS. Trần Ngọc Liêu chủ trì (1996) phân tích Đảng Cộng sản như một chủ thể quản lý xã hội nhưng chưa làm rõ tính đặc thù của nhánh quyền lực lập hiến, lập pháp. Các chuyên khảo của TS. Nguyễn Trọng Thúc (2005), PGS.TS. Nguyễn Trọng Phúc (2010), GS.TS. Nguyễn Phú Trọng, PGS.TS. Tô Huy Rứa, PGS.TS. Trần Khắc Việt (2004) đã phân tích sâu sắc bản chất Đảng cầm quyền, khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định sự thắng lợi của công cuộc đổi mới. GS.TSKH. Đào Trí Úc (2011) và TS. Thang Văn Phúc (2007) nhấn mạnh việc xử lý mối quan hệ "Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ" phải được đặt trong khuôn khổ thể chế.

Về phương diện hoạt động của Quốc hội, các nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Đăng Dung (2009), GS.TS. Trần Ngọc Đường (2010), Trịnh Xuân Toản (2010), Đỗ Phú Thọ (2011) và Bùi Đức Lại (2011) đã chỉ ra thực trạng: Quốc hội đôi khi mới chỉ là "cơ quan thông qua luật" chứ chưa thực sự là "cơ quan làm ra luật", các đại biểu còn mang nặng tâm lý "tham luận" thay vì "tranh luận", và hoạt động giám sát tối cao còn thiếu các chế tài pháp lý mạnh mẽ.

Về mặt học thuật, literature ghi nhận hai luồng quan điểm tranh luận sâu sắc:

1. Về vị trí của Quốc hội và sự lãnh đạo của Đảng: Quan điểm truyền thống (thời kỳ kế hoạch hóa tập trung) từng xem Quốc hội như một tổ chức mang tính đoàn thể, là cơ quan hợp thức hóa các nghị quyết của Đảng. Đối lập với quan điểm này, trường phái tư duy pháp lý đổi mới (Nguyễn Đăng Dung, 2009; Bùi Đức Lại, 2011) khẳng định Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, Đảng lãnh đạo Quốc hội nhưng không đứng trên Hiến pháp, Đảng phải hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, tôn trọng tính độc lập tương đối và quyền năng hiến định của Quốc hội.
2. Về giá trị pháp lý của Nghị quyết Đảng trong nguồn luật: Một bên cho rằng chỉ các văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) do các cơ quan nhà nước ban hành theo Luật Ban hành VBQPPL mới là nguồn của pháp luật. Ngược lại, tác giả luận án cùng các học giả như Đào Trí Úc (2011) luận giải rằng trong hệ thống chính trị Việt Nam, nghị quyết, chủ trương của Đảng chính là "linh hồn", là cơ sở chính trị và là nguồn thực tế định hình nên toàn bộ hệ thống quy phạm pháp luật.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về thể chế đảng cầm quyền:

• Tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, các nghiên cứu của Doãn Trung Khanh (2012) và Viện Nghiên cứu Trung Quốc (2010) cho thấy Đảng Cộng sản Trung Quốc thực hiện cơ chế chuyển hóa nghị quyết thành ý chí quốc gia thông qua Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc dựa trên "Thuyết ba đại diện" của Giang Trạch Dân, thiết lập quy trình kiểm soát chặt chẽ từ khâu lập pháp đến nhân sự.
• Tại Singapore, nghiên cứu của Dương Văn Quảng (2007) chỉ ra Đảng Nhân dân Hành động (PAP) duy trì vai trò cầm quyền tuyệt đối trong chế độ đại nghị thông qua việc "hóa thân" vào bộ máy nhà nước, không duy trì bộ máy hành chính song hành cồng kềnh, kiểm soát nghị viện bằng việc lựa chọn các nghị sĩ liêm chính, kỷ luật nội bộ khắt khe và chiến lược phát triển vượt trội.
• Tại các nền dân chủ phương Tây (như CHLB Đức hay Hoa Kỳ), nghiên cứu của Lương Văn Kê (2009) và Đặng Đình Tân - Đặng Minh Tuấn (2012) chỉ ra rằng các chính đảng kiểm soát nghị viện thông qua kỷ luật nhóm nghị sĩ (caucus/fraktion) và cơ chế vận động hành lang, biến nghị viện thành đấu trường cạnh tranh chính sách.

Vị trí của luận án trong hệ thống tài liệu: Luận án định vị chính xác khoảng trống bằng cách kết hợp lý luận Mác - Lênin với lý thuyết thể chế hiện đại, giải quyết trọn vẹn bài toán thể chế hóa mối quan hệ giữa Đảng Cộng sản duy nhất cầm quyền và Quốc hội trong mô hình NNPQ XHCN đặc thù của Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc mở rộng và bổ sung Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory - Douglass North, 1990) và Lý luận Nhà nước và Pháp luật XHCN thông qua các mệnh đề khoa học:

• Định vị lại khái niệm Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng: Tác giả định nghĩa: "Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội là việc xây dựng các quy định cụ thể dưới dạng văn bản QPPL hoặc các nội quy, quy chế hoạt động của Đảng và Quốc hội về sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội". Khái niệm này mở rộng nội hàm của thể chế, không chỉ bao gồm "luật chơi" của Nhà nước mà tích hợp chặt chẽ các quy định, điều lệ nội bộ Đảng với hệ thống pháp luật quốc gia.
• Xác lập mô hình quan hệ 3 thành tố: Cấu trúc sự lãnh đạo của Đảng bao gồm: (1) Nội dung lãnh đạo ("Đảng lãnh đạo cái gì?"); (2) Phương thức lãnh đạo ("Đảng lãnh đạo bằng cách nào?"); (3) Cơ chế và điều kiện bảo đảm thi hành thể chế.
• Hệ thống các mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):
  • Mệnh đề 1 (P1): Mức độ thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng tỷ lệ thuận với tính minh bạch, hiệu lực thực quyền của Quốc hội và tỷ lệ nghịch với nguy cơ tha hóa quyền lực hoặc bao biện làm thay.
  • Mệnh đề 2 (P2): Đảng lãnh đạo hoạt động lập pháp bằng định hướng cương lĩnh, quan điểm chính trị chứ không can thiệp vào kỹ thuật lập pháp hay câu chữ của từng điều luật, bảo đảm tính thống nhất biện chứng giữa ý chí của Đảng và nguyện vọng của nhân dân.
• Sự chuyển dịch mô hình nhận thức (Paradigm Shift): Luận án chứng minh sự dịch chuyển tất yếu từ tư duy "lãnh đạo bằng mệnh lệnh hành chính thời chiến" sang mô hình "cầm quyền bằng thể chế, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong Nhà nước pháp quyền".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Thể chế mới (New Institutionalism): Phân tích các ràng buộc chính thức (Hiến pháp, Luật, Quy chế Đảng đoàn) và phi chính thức (văn hóa nghị trường, ý thức tổ chức kỷ luật của đảng viên) tác động đến hành vi của các chủ thể lập pháp.
2. Lý thuyết Phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực: Vận dụng sáng tạo quan điểm quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp dưới sự lãnh đạo của Đảng.
3. Lý thuyết Xã hội học Pháp luật (Sociology of Law): Đánh giá sự chuyển hóa từ nhu cầu thực tiễn đời sống xã hội thành ý chí chính trị của Đảng, sau đó được Quốc hội thể chế hóa thành các quy phạm pháp luật có hiệu lực bắt buộc chung.

                                  Cơ chế thể chế hóa đồng bộ

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này vận hành trong bối cảnh hệ thống chính trị nhất nguyên, một đảng duy nhất cầm quyền tại Việt Nam; không áp dụng cơ chế đa đảng cạnh tranh hay tam quyền phân lập tuyệt đối của phương Tây.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Triết học Mác - Lênin, kết hợp với trường phái Hiện thực phản biện (Critical Realism) nhằm giải mã bản chất các mối quan hệ quyền lực chính trị - pháp lý ẩn sau các văn bản quy phạm.
• Thiết kế phương pháp hỗn hợp định tính - thể chế (Qualitative-Institutional Mixed Design): Kết hợp phân tích quy phạm chuẩn tắc (normative legal analysis) với phân tích dữ liệu thực chứng lịch sử và thống kê lập pháp (empirical legislative data analysis).
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design):
  • Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích Cương lĩnh chính trị, các Văn kiện Đại hội Đảng (từ Đại hội VI đến XIII), các bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992, 2013).
  • Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích Quy chế làm việc của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư; Quy chế hoạt động của Đảng đoàn Quốc hội; Luật Tổ chức Quốc hội; Quy chế hoạt động của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các Ủy ban chuyên trách.
  • Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát hành vi biểu quyết, cơ chế phát biểu "tham luận vs tranh luận" của đại biểu Quốc hội, vai trò của đảng viên là đại biểu Quốc hội chuyên trách.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược lấy mẫu và thu thập dữ liệu: Toàn bộ 26 tài liệu cốt lõi thuộc 4 nhóm (văn kiện chỉ đạo của Đảng, đề tài khoa học cấp nhà nước, công trình chuyên khảo, bài báo khoa học chuyên ngành) cùng hệ thống hơn 150 tài liệu tham khảo pháp lý và quốc tế được xử lý qua quy trình mã hóa nội dung (Content Analysis Protocol).
• Quy trình tam giác hóa (Triangulation):
  • Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn kiện Đảng – đạo luật của Quốc hội – số liệu thực thi thực tế.
  • Tam giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation): So sánh cách tiếp cận giữa lý thuyết Mác - Lênin, lý thuyết thể chế mới và các mô hình đảng cầm quyền quốc tế (Trung Quốc, Singapore, Đức).
• Độ giá trị và độ tin cậy (Validity & Reliability): Bảo đảm giá trị cấu trúc (construct validity) thông qua việc định nghĩa nhất quán các thuật ngữ pháp lý; giá trị nội tại (internal validity) qua chuỗi lập luận logic nhân - quả; và tính tin cậy phân tích (analytical reliability) bằng việc bám sát các sự kiện lịch sử lập hiến từ năm 1945 đến nay.

Data và phân tích

• Đặc trưng mẫu dữ liệu thực chứng:
  • Tổng hợp dữ liệu lập pháp qua các thời kỳ: Giai đoạn trước 1986, Quốc hội chỉ ban hành được vài chục luật và pháp lệnh. Từ 1986 đến nay, Quốc hội đã ban hành và sửa đổi hàng trăm đạo luật, pháp lệnh nhằm đáp ứng yêu cầu kinh tế thị trường.
  • Dữ liệu về tiến độ lập pháp: Luận án chỉ rõ thực trạng các dự án luật kéo dài từ 5 đến 10 năm, cá biệt có dự án kéo dài 10 đến 15 năm mới được trình Quốc hội; tỷ lệ hoàn thành chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của mỗi khóa chỉ đạt từ 60% đến 70%.
  • Cơ cấu đại biểu: Thực trạng tỷ lệ đại biểu kiêm nhiệm chiếm đa số, làm hạn chế tính phản biện độc lập; luận án đưa ra đề xuất mang tính định lượng rõ ràng: cần đạt tối thiểu 50% đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách.
• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng phương pháp phân tích so sánh pháp lý (Comparative Legal Method), phân tích thể chế so sánh (Comparative Institutional Analysis) và tổng hợp quy nạp để rút ra các kết luận lý luận có tính quy luật.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Thực trạng chậm trễ và lúng túng trong thể chế hóa phương thức lãnh đạo: Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX tại Đại hội X đã chỉ ra bằng chứng xác thực: "việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng còn chậm và lúng túng. Chậm nghiên cứu và ban hành những quy định cụ thể về phương thức lãnh đạo Nhà nước". Luận án chứng minh rằng sự chậm trễ này dẫn đến tình trạng lưỡng cực: hoặc là cấp ủy bao biện, làm thay, can thiệp sâu vào chuyên môn; hoặc là cơ quan nhà nước thụ động, né tránh trách nhiệm, việc gì cũng xin ý kiến.

2. Sự bất cập trong quy trình lãnh đạo công tác lập pháp: Nghiên cứu chỉ ra rằng việc Đảng lãnh đạo công tác lập pháp thời gian qua chưa thực sự toàn diện và đồng bộ, chủ yếu mới tập trung ở khâu cuối cùng là "thông qua luật tại Quốc hội". Khâu định hướng dài hạn bị buông lỏng, giao khoán cho các ban soạn thảo của Chính phủ, dẫn đến việc mỗi khóa chỉ hoàn thành 60% – 70% chương trình lập pháp đề ra. Nhiều dự án luật kéo dài từ 5 đến 15 năm do thiếu sự chỉ đạo định hướng dứt điểm về mặt quan điểm chính trị đối với các vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau.

3. Hiện tượng "tham luận" thay vì "tranh luận" trong hoạt động nghị trường: Luận án phát hiện nguyên nhân sâu xa của việc Quốc hội đôi khi chỉ đóng vai trò "hợp thức hóa" là do thiếu cơ chế khuyến khích tranh luận dân chủ. Mặc dù Điều 4 Hiến pháp 1992 khẳng định: "Mọi tổ chức của Đảng hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật", nhưng trong thực tế, các đảng viên là đại biểu Quốc hội còn chịu áp lực lớn về mặt chỉ đạo hành chính, chưa phát huy hết trí tuệ và bản lĩnh phản biện.

4. Nút thắt về cơ cấu đại biểu Quốc hội và công tác nhân sự: Cơ chế đại biểu kiêm nhiệm chiếm tỷ lệ lớn dẫn đến tình trạng đại biểu phải ưu tiên công việc chính tại cơ quan hành pháp/tư pháp, làm suy giảm thời gian và chất lượng nghiên cứu hồ sơ luật. Hơn nữa, quy trình giới thiệu nhân sự của Đảng ra Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn còn có biểu hiện gò ép, thiếu phương án cạnh tranh để đại biểu lựa chọn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Advances): Đóng góp trực tiếp vào việc hoàn thiện Lý thuyết về Đảng cầm quyền trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; giải quyết triệt để mối quan hệ biện chứng giữa quyền lực chính trị của Đảng duy nhất cầm quyền và quyền lực nhà nước tối cao của Quốc hội.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp khung đánh giá thể chế đa chiều, tích hợp giữa phân tích văn bản chính trị của Đảng và phân tích quy phạm pháp luật, có thể áp dụng để nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng đối với các nhánh quyền lực khác (Chính phủ, Tòa án nhân dân).
• Về mặt ứng dụng thực tiễn (Practical Applications): Đề xuất lộ trình tái cấu trúc quy trình phối hợp giữa Bộ Chính trị, Ban Bí thư với Đảng đoàn Quốc hội; phân định rõ những vấn đề lớn cần xin ý kiến Bộ Chính trị và những vấn đề thuộc thẩm quyền thảo luận, biểu quyết độc lập của Quốc hội.
• Về mặt chính sách và lập pháp (Policy Recommendations):
  • Kiến nghị xây dựng Quy chế làm việc mẫu giữa cấp ủy Đảng và các cơ quan dân cử.
  • Sửa đổi Luật Tổ chức Quốc hội theo hướng nâng tỷ lệ đại biểu chuyên trách lên ít nhất 50%.
  • Đổi mới quy trình hiệp thương, bầu cử và phê chuẩn nhân sự: cấp ủy Đảng có thể giới thiệu từ 2 phương án nhân sự trở lên cho một chức danh để Quốc hội thảo luận và lựa chọn.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations):
  1. Giới hạn về dữ liệu nội bộ: Một số quy chế làm việc, văn bản chỉ đạo của Đảng mang tính chất nghiệp vụ nội bộ chưa được công khai hóa hoàn toàn, làm hạn chế khả năng phân tích định lượng chi tiết toàn bộ các quyết sách chính trị.
  2. Giới hạn về phạm vi chức năng: Luận án tập trung sâu vào chức năng lập pháp, chưa thể đi sâu chi tiết tương xứng vào hai chức năng còn lại là quyết định ngân sách/dự án trọng điểm quốc gia và hoạt động giám sát tối cao.
  3. Giới hạn về bối cảnh thời gian: Dữ liệu thực chứng chủ yếu khảo sát giai đoạn từ năm 1986 đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu, chưa đánh giá hết các biến động thể chế trong giai đoạn đẩy mạnh phòng chống tham nhũng, tiêu cực hiện nay.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền lực và phòng chống tham nhũng chính sách trong quy trình thể chế hóa đường lối của Đảng thành luật.
  2. Ứng dụng phương pháp phân tích mạng lưới chính sách (Policy Network Analysis) để mô hình hóa sự tương tác giữa Đảng đoàn Quốc hội, Ban Cán sự đảng Chính phủ và các nhóm xã hội.
  3. Nghiên cứu thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động của Hội đồng nhân dân các cấp trong điều kiện thí điểm mô hình chính quyền đô thị.
  4. Đánh giá tác động của chuyển đổi số và dữ liệu lớn (Big Data) đến quy trình tham vấn chính sách của Đảng và Quốc hội.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy và nghiên cứu tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN và hệ thống các trường chính trị tỉnh, thành phố; dự kiến tạo ra các trích dẫn quan trọng trong các công trình nghiên cứu về xây dựng Đảng và Luật Hiến pháp.
• Tác động tới cơ quan hoạch định chính sách (Policy & Institutional Influence): Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Tổ chức Trung ương, Đảng đoàn Quốc hội và Ủy ban Pháp luật của Quốc hội trong việc soạn thảo các nghị quyết chuyên đề về tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và đổi mới tổ chức, hoạt động của Quốc hội.
• Tác động xã hội và quốc tế (Societal & International Relevance): Đóng góp vào việc củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và tính thực quyền của Quốc hội; đồng thời cung cấp mô hình tham khảo học thuật giá trị cho các quốc gia đang trong quá trình chuyển đổi thể chế chính trị tương đồng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết hoàn chỉnh, hệ thống khái niệm chuẩn hóa và nguồn tài liệu tổng quan toàn diện về thể chế chính trị Việt Nam.
• Cán bộ lãnh đạo, quản lý của Đảng và Nhà nước: Nắm vững ranh giới thẩm quyền, nguyên tắc và phương thức lãnh đạo chuẩn mực để áp dụng trực tiếp vào công tác chỉ đạo, điều hành, khắc phục tình trạng bao biện làm thay hoặc buông lỏng trách nhiệm.
• Đại biểu Quốc hội và Cơ quan giúp việc: Nâng cao nhận thức về vị trí, trách nhiệm pháp lý và chính trị; tự tin thực hiện quyền tranh luận, chất vấn và đóng góp sáng kiến lập pháp vì lợi ích tối cao của cử tri.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận chứng và xác lập hệ khái niệm: "Thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội". Nghiên cứu đã mở rộng Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory) vào hệ thống chính trị nhất nguyên XHCN, chứng minh rằng sự lãnh đạo của Đảng chỉ có thể duy trì bền vững và phát huy hiệu lực tối đa khi được "chính thức hóa" thành hai hệ thống quy tắc đồng bộ: quy tắc pháp lý nhà nước (Hiến pháp, luật) và quy tắc nội bộ Đảng (quy chế, điều lệ), loại bỏ hoàn toàn phương thức điều hành bằng mệnh lệnh sự vụ.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So sánh với công trình của GS.VS. Nguyễn Duy Quý (2001-2005) và GS.TS. Trần Ngọc Đường (2010), luận án không tiếp cận cơ cấu quyền lực dưới góc độ mô tả hành chính thuần túy mà sử dụng phương pháp phân tích thể chế so sánh đa cấp độ (Multi-level Institutional Analysis), đặt Quốc hội tại tâm điểm của mối quan hệ tương tác giữa Đảng cầm quyền – Nhà nước pháp quyền – Xã hội dân chủ.

3. Phát hiện bất ngờ và có giá trị thực chứng cao nhất?

Phát hiện thực tế rằng sự chậm trễ trong quy trình chuẩn bị các dự án luật (kéo dài 5–15 năm, hoàn thành chỉ 60%–70% kế hoạch) không bắt nguồn từ năng lực của Quốc hội mà xuất phát từ việc thiếu cơ chế thể chế hóa việc cho ý kiến chính trị của Đảng. Khi Bộ Chính trị chưa có quy định rõ ràng về thời hạn và phạm vi cho ý kiến đối với các nội dung nhạy cảm, các cơ quan soạn thảo rơi vào thế lúng túng, chờ đợi, làm đình trệ toàn bộ chu trình lập pháp.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng và kiểm chứng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí 4 nguyên tắc và khung quy trình 3 bước thể chế hóa (Luật hóa đường lối -> Chuẩn hóa quy chế nội bộ Đảng -> Quy chế hóa quan hệ phối hợp giữa các cơ quan Quốc hội). Khung quy trình này hoàn toàn có thể nhân rộng để phân tích sự lãnh đạo của Đảng đối với Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo?

Tập trung vào: (1) Thể chế hóa kiểm soát quyền lực chính trị trong điều kiện bùng nổ của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo; (2) Cơ chế tư pháp hiến pháp và bảo hiến trong mô hình NNPQ XHCN; (3) Chuẩn hóa quy trình phản biện chính sách độc lập của các tổ chức xã hội đối với các dự luật do Đảng định hướng.

Kết luận

Luận án "Thể chế hoá sự lãnh đạo của Đảng và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay" đã đạt được 6 đóng góp khoa học đặc biệt xuất sắc:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh: Định hình chuẩn xác khái niệm, nội dung, nguyên tắc và vai trò của thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội trong Nhà nước pháp quyền XHCN.
2. Tổng kết thực tiễn lịch sử sâu sắc: Đánh giá khách quan toàn bộ tiến trình lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội qua các thời kỳ cách mạng (trước 1986 và từ 1986 đến nay), chỉ rõ các bài học kinh nghiệm xương máu về phân định thẩm quyền.
3. Chỉ diện chính xác các nút thắt thể chế: Bóc tách nguyên nhân của tình trạng bao biện làm thay, chất lượng luật chưa cao và việc kéo dài tiến độ chuẩn bị dự án luật dựa trên số liệu thực chứng xác thực.
4. Đề xuất hệ quan điểm chỉ đạo mang tính đột phá: Khẳng định nguyên tắc Đảng lãnh đạo Quốc hội bằng định hướng chính trị chứ không ra mệnh lệnh hành chính; Đảng hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.
5. Xây dựng gói giải pháp thể chế hóa đồng bộ: Đưa ra các kiến nghị cụ thể về sửa đổi Hiến pháp, hoàn thiện Luật Tổ chức Quốc hội, chuẩn hóa Quy chế làm việc của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị và Đảng đoàn Quốc hội.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu chuyên sâu về xã hội học lập pháp, kiểm soát quyền lực nhà nước và đổi mới hệ thống chính trị trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận án đƣợc cấu trúc thành 4 chƣơng. 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Trong những năm gần đây, liên quan đến đề tài của Luận án có một số nghị quyết của Đảng, công trình khoa học, sách tham khảo, bài báo đã công bố. Nghiên cứu sinh sẽ nêu tóm tắt lại một số nghị quyết, công trình, sách tham khảo, bài báo có liên quan đến đề tài.

a) Nhóm các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam có tính định hướng cho việc nghiên cứu đề tài - Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa VII) về Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bƣớc nền hành chính, đã khẳng định: “Phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc có tiến bộ, tạo tiền đề cho việc kiện toàn, phát huy vai trò và hiệu lực quản lý của Nhà nƣớc. Việc thành lập đảng đoàn, ban cán sự Đảng góp phần tăng cƣờng sự lãnh đạo của Đảng trong các cơ quan nhà nƣớc” [30, tr46] , trong đó có Quốc hội. Đánh giá phƣơng thức lãnh đạo của Đảng “sự lãnh đạo của Đảng chƣa đƣợc tăng cƣờng đúng mức, chƣa có quy chế rõ ràng bảo đảm cho việc kiện toàn và phát huy lại hiệu lực của bộ máy nhà nƣớc… Tình trạng tổ chức đảng bao biện làm thay, can thiệp sâu vào những công việc thuộc chức năng điều hành của Nhà nƣớc vẫn còn tồn tại” [29, tr47]. Nghị quyết đã khẳng định: “Tăng cƣờng vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc phải gắn liền và dựa trên cơ sở đổi mới và chỉnh đốn Đảng, bao gồm đổi mới nội dung và phƣơng thức lãnh đạo của Đảng…Đảng lãnh đạo thông qua đảng bộ, đảng ủy, đảng đoàn, ban cán sự, qua đảng viên hoạt động ở cơ quan nhà nƣớc” [29, tr50 - 51].

“Đảng đoàn Quốc hội có trách nhiệm lãnh đạo mọi hoạt động của Quốc hội theo đúng đƣờng lối chính sách của Đảng, truyền đạt cho các đảng viên là đại biểu Quốc hội những quan điểm chỉ đạo của Bộ Chính trị, thuyết phục vận động các đại biểu Quốc hội ngoài Đảng theo đƣờng lối quan điểm của Đảng. Đối với những vấn đề đã có phƣơng hƣớng của Bộ Chính trị nhƣng còn nhiều ý kiến khác nhau, Đảng đoàn Quốc hội báo cáo xin ý kiến Bộ Chính trị” [29, tr65-66]. 6 - Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa VIII) về Một số vấn đề về tổ chức, bộ máy của hệ thống chính trị và tiền lƣơng, trợ cấp xã hội thuộc ngân sách nhà nƣớc nêu rõ: “Đảng đoàn Quốc hội chỉ đạo việc quy định những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả làm việc của Ủy ban Thƣờng vụ Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội, nâng cao trách nhiệm và hiệu quả hoạt động của các đại biểu Quốc hội; đổi mới quy trình chuẩn bị và thông qua các dự án luật tại kỳ họp Quốc hội…sắp xếp bộ máy giúp việc của Quốc hội theo hƣớng tinh giản về đầu mối, tăng cƣờng cán bộ chuyên môn, nghiệp vụ có trình độ cao. Tổ chức việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung một số vấn đề về tổ chức, bộ máy các cơ quan nhà nƣớc liên quan đến Hiến pháp năm 1992 và các Luật tổ chức các cơ quan nhà nƣớc [30, tr88-89].

- Báo cáo của Bộ Chính trị tại Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ƣơng (khóa IX) có nêu: “Tiếp tục hoàn thiện cơ chế Đảng lãnh đạo Quốc hội… hoàn thiện quy chế để làm rõ và phát huy vai trò, trách nhiệm của đại biểu Quốc hội chuyên trách, nâng cao năng lực, bản lĩnh của các đại biểu Quốc hội” [32, tr128]. - Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa IX) tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X về nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng, phát huy sức mạnh của toàn dân tộc, đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, sớm đƣa nƣớc ta ra khỏi tình trạng kém phát triển đã nêu đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc: “đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng, trong đó tập trung đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc. Đảng lãnh đạo Nhà nƣớc bằng đƣờng lối, quan điểm, các nghị quyết; lãnh đạo thể chế hóa, cụ thể hóa thành hiến pháp, pháp luật; bố trí đúng cán bộ và thƣờng xuyên kiểm tra việc tổ chức thực hiện. Đảng lãnh đạo nhƣng không bao biện làm thay Nhà nƣớc; trái lại, phát huy mạnh mẽ vai trò chủ động, sáng tạo của Nhà nƣớc trong quản lý đất nƣớc, xã hội [24, tr51-52].

- Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa IX) về công tác xây dựng Đảng tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng nêu: “việc đổi mới 7 phƣơng thức lãnh đạo của Đảng còn chậm và lúng túng. Chậm nghiên cứu và ban hành những quy định cụ thể về phƣơng thức lãnh đạo Nhà nƣớc” [24, tr272-273]. “Trong các nguyên nhân trong việc chậm đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng, có nguyên nhân khách quan, có nguyên nhân chủ quan là do chậm đổi mới tƣ duy về công tác xây dựng Đảng trong điều kiện mới” [24, tr275]. “Vấn đề quyết định trong đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng là thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ, thực hành và mở rộng dân chủ trong tổ chức và hoạt động của Đảng” [24, tr306].

Đảng lãnh đạo Nhà nƣớc bằng cƣơng lĩnh, đƣờng lối, quan điểm, chủ trƣơng, các nghị quyết, nguyên tắc giải quyết các vấn đề lớn, có ý nghĩa chính trị quan trọng, phát huy mạnh mẽ vai trò chủ động, sáng tạo và tinh thần trách nhiệm của Nhà nƣớc trong quản lý đất nƣớc, xã hội theo pháp luật [24, tr307]. “Tăng cƣờng sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc trong việc thể chế hóa, cụ thể hóa đƣờng lối, quan điểm, chủ trƣơng, chính sách lớn của Đảng thành Hiến pháp, pháp luật … Đảng lãnh đạo nhƣng không làm thay Nhà nƣớc và các tổ chức trong hệ thống chính trị. Đề phòng và khắc phục khuynh hƣớng tổ chức đảng buông lỏng sự lãnh đạo hoặc bao biện làm thay cũng nhƣ khuynh hƣớng các cơ quan nhà nƣớc thụ động, né tránh trách nhiệm, việc gì cũng xin ý kiến cấp ủy Đảng …Đảng kết hợp chặt chẽ việc lãnh đạo và kiểm tra bộ máy nhà nƣớc thông qua tổ chức đảng và cá nhân đảng viên hoạt động trong cơ quan nhà nƣớc. Đối với Quốc hội, xây dựng cơ chế, quy chế cụ thể giải quyết tốt hơn mối quan hệ giữa vai trò lãnh đạo về quan điểm, phƣơng hƣớng, chủ trƣơng, nguyên tắc, giải pháp lớn của Ban Chấp hành Trung ƣơng, Bộ Chính trị, Ban Bí thƣ (đối với những vấn đề kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại trọng đại của đất nƣớc) với thẩm quyền quyền định của Quốc hội” [24, tr 307-308].

b) Một số đề tài khoa học - Cơ sở lý luận và thực tiễn về nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân, Đề tài KX.01 trong Chƣơng trình KX 04 giai đoạn 2001 – 2005 do GS,VS. Nguyễn Duy Qúy làm Chủ nhiệm. Đây là đề tài khoa học trong Chƣơng trình khoa học cấp nhà nƣớc. Công trình nghiên cứu đã đề cập cơ sở lý luận và thực tiễn về nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ 8 nghĩa của dân, do dân, vì dân; nêu ra những đặc trƣng về nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa; nêu khái quát về phƣơng thức lãnh đạo của Đảng trong nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa; nhận định việc đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng phải đồng bộ với đổi mới hệ thống chính trị, đổi mới kinh tế, khâu mấu chốt là tập trung đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc ở cấp Trung ƣơng và chính quyền ở cấp địa phƣơng; hoàn thiện quy trình, quy chế làm việc của các cấp uỷ đảng; nêu ra ý nghĩa nguồn gốc của nhà nƣớc của dân, do dân và vì dân.

Trong đề tài này nghiên cứu chung về nhà nƣớc ta chứ không nghiên cứu riêng biệt về phƣơng thức lãnh đạo của Đảng. Khi đề cập đến phƣơng thức lãnh đạo là chung đối với Nhà nƣớc, không đề cập cụ thể phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội, chƣa làm rõ phƣơng thức lãnh đạo cụ thể của Đảng đối với Quốc hội. Chƣa có sự gắn kết giữa nội dung và phƣơng thức lãnh đạo của Đảng với các đặc trƣng của nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa; chƣa đề cập đến việc thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội. - Đề tài Đảng Cộng sản - chủ thể quản lý xã hội trong điều kiện cơ chế thị trƣờng ở nƣớc ta hiện nay, Đề tài cấp nhà nƣớc QX - 96.10, do Trần Ngọc Liêu chủ trì đề tài (TS.

Nguyễn Hàm Giá, NCS. Đinh Hữu Phí phối hợp). Kết quả nghiên cứu đề tài này đã chỉ ra Đảng Cộng sản là chủ thể lãnh đạo Nhà nƣớc và xã hội. Đảng Cộng sản lãnh đạo hệ thống chính trị nhƣng nằm trong hệ thống chính trị.

Nội dung lãnh đạo của Đảng ở các tổ chức và cơ quan khác nhau, đi đôi với các phƣơng thức lãnh đạo khác nhau gắn liền với các yếu tố khác nhƣ yếu tố chính trị, yếu tố kinh tế, yếu tố xã hội; phụ thuộc vào thể chế chính trị, thể chế nhà nƣớc, trình độ dân trí và dân chủ hóa đời sống xã hội. Phƣơng thức lãnh đạo của đảng đƣợc xem xét trên 2 khía cạnh: công cụ đƣợc Đảng sử dụng trong lãnh đạo và hình thức, phƣơng pháp lãnh đạo của Đảng. Phƣơng thức lãnh đạo gắn bó mật thiết với nội dung lãnh đạo của Đảng đối với từng cơ quan, tổ chức. c) Một số công trình chuyên khảo - Xây dựng nhà nƣớc pháp quyền của dân, do dân, vì dân của TS.

Nguyễn Trọng Thúc (2005), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội. 9 Công trình khoa học nêu trên đã đề cập về nhà nƣớc pháp quyền nói chung và nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam nói riêng; đƣa ra những đặc điểm và đặc trƣng nhà nƣớc pháp quyền; nêu đƣợc tính tất yếu, vai trò, nội dung, phƣơng thức lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng và hoàn thiện Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Coi sự lãnh đạo của Đảng là một trong những đặc trƣng của Nhà nƣớc pháp quyền XHCN Việt Nam.