Luận văn thạc sĩ: Hoàn thiện pháp luật về sáp nhập và mua lại doanh nghiệp tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích hoàn thiện pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp, phù hợp với cam kết quốc tế của Việt Nam.

• Tác giả: Phùng Ngọc Việt Nga
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hồng Thao
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Hoàn thiện pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp (M&A) phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ M&A
• 1.1. Định nghĩa theo quy định pháp luật của một số nước
• 1.2. Định nghĩa của một số từ điển và chuyên gia
• 1.3. Định nghĩa của Việt Nam. Phân biệt sáp nhập và mua lại doanh nghiệp
• 1.4. Đặc điểm hoạt động M&A
• 1.5. Dựa trên mối quan hệ giữa các doanh nghiệp thực hiện M&A
• 1.6. Phân loại dựa trên cơ cấu tài chính
• 1.7. Các phương thức M&A
• 1.7.1. Phương thức chào thầu
• 1.7.2. Phương thức lôi kéo cổ đông bất mãn
• 1.7.3. Phương thức thương lượng giữa các ban quản trị
• 1.7.4. Phương thức thu gom cổ phiếu
• 1.7.5. Phương thức mua lại tài sản công ty
• 1.8. Động cơ thực hiện M&A
• 1.8.1. Thâm nhập vào thị trường
• 1.8.2. Giảm chi phí gia nhập thị trường
• 1.8.3. Chiếm hữu tri thức và tài sản con người
• 1.8.4. Giảm bớt đối thủ cạnh tranh trên thị trường
• 1.8.5. Giảm thiểu chi phí và nâng cao hiệu quả
• 1.8.6. Đa dạng hóa và bành trướng thị trường
• 1.8.7. Đa dạng hóa sản phẩm và chiến lược thương hiệu
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ CÁC CAM KẾT QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM LIÊN QUAN ĐẾN HOẠT ĐỘNG M&A
• 2.1. Quy định của pháp luật Việt Nam về M&A
• 2.2. Nhận định chung
• 2.3. Quy định về M&A trong một số ngành luật cụ thể
• 2.4. Các cam kết quốc tế của Việt Nam liên quan đến M&A
• 2.4.1. Cam kết trong GATS/ WTO
• 2.4.2. Cam kết trong khu vực ASEAN
• 2.4.3. Các hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư
• 2.4.4. Các cam kết quốc tế về đầu tư song phương có yếu tố tự do hoá liên quan đến M&A
• 2.4.5. Hiệp định thương mại tự do có cam kết về đầu tư
• 2.5. Quy định về M&A của một số nước trên thế giới
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN HOẠT ĐỘNG M&A TẠI VIỆT NAM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ M&A
• 3.1. Thực tiễn hoạt động M&A tại Việt Nam
• 3.2. Một số số liệu thống kê
• 3.3. Đặc điểm hoạt động M&A tại Việt Nam
• 3.4. Thực tiễn quản lý nhà nước về M&A
• 3.5. Một số vụ M&A điển hình tại Việt Nam
• 3.6. Một số vướng mắc đối với hoạt động M&A xuất phát từ quy định trong nước và cam kết quốc tế
• 3.6.1. Về việc áp dụng trực tiếp các cam kết WTO
• 3.6.2. Thiếu hành lang pháp lý về M&A
• 3.6.3. Vướng mắc do quy định chồng chéo trong các văn bản quy phạm pháp luật
• 3.6.4. Vướng mắc giữa cam kết WTO với Luật Đầu tư, Luật doanh nghiệp
• 3.6.5. Vướng mắc theo quy định của Luật cạnh tranh
• 3.6.6. Vướng mắc trong việc định giá doanh nghiệp
• 3.6.7. Vướng mắc khi thực hiện M&A trong lĩnh vực ngân hàng
• 3.6.8. Vướng mắc trong lĩnh vực lao động
• 3.7. Một số đề xuất đề hoàn thiện pháp luật Việt Nam về M&A để phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên
• 3.7.1. Mục tiêu và các nguyên tắc định hướng chính sách
• 3.7.2. Những kiến nghị về xây dựng pháp luật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoàn thiện pháp luật M A tại Việt Nam

Hoạt động sáp nhập và mua lại (M&A) đang trở thành một phần quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Với sự gia tăng đầu tư nước ngoài, việc hoàn thiện pháp luật về M&A là cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong các giao dịch. Các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về quy định pháp lý trong lĩnh vực này.

1.1. Định nghĩa và khái niệm về M A tại Việt Nam

M&A được hiểu là sự kết hợp hoặc mua lại giữa các doanh nghiệp. Tại Việt Nam, khái niệm này được quy định trong nhiều văn bản pháp luật, nhưng vẫn còn thiếu sự đồng bộ và rõ ràng. Việc hiểu đúng về M&A sẽ giúp các doanh nghiệp và nhà đầu tư có cái nhìn chính xác hơn về quy trình và các quy định liên quan.

1.2. Tình hình thực tế của M A tại Việt Nam

Thực tế cho thấy, hoạt động M&A tại Việt Nam đang trên đà phát triển nhưng vẫn gặp nhiều khó khăn. Các doanh nghiệp thường gặp phải rào cản về pháp lý và thiếu thông tin. Điều này ảnh hưởng đến quyết định đầu tư và sự phát triển bền vững của thị trường M&A.

II. Vấn đề và thách thức trong pháp luật về M A tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật liên quan đến M&A, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Các quy định hiện hành chưa đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch. Hơn nữa, sự chồng chéo giữa các văn bản pháp luật cũng gây khó khăn trong việc thực thi.

2.1. Những vướng mắc trong quy định pháp lý về M A

Nhiều quy định pháp lý hiện hành còn thiếu tính cụ thể và rõ ràng, dẫn đến việc áp dụng không đồng nhất. Điều này gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc thực hiện các giao dịch M&A một cách hợp pháp và hiệu quả.

2.2. Tác động của cam kết quốc tế đến M A tại Việt Nam

Các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia, như WTO, đã tạo ra áp lực lớn trong việc hoàn thiện pháp luật về M&A. Tuy nhiên, việc thực hiện các cam kết này vẫn gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt trong quy định pháp luật giữa các quốc gia.

III. Phương pháp hoàn thiện pháp luật về M A tại Việt Nam

Để hoàn thiện pháp luật về M&A, cần có những phương pháp cụ thể và hiệu quả. Việc xây dựng một hành lang pháp lý rõ ràng và đồng bộ sẽ giúp tăng cường sự minh bạch và thu hút đầu tư nước ngoài.

3.1. Đề xuất xây dựng hành lang pháp lý cho M A

Cần thiết phải xây dựng một hành lang pháp lý rõ ràng cho hoạt động M&A, bao gồm các quy định cụ thể về quy trình, thủ tục và quyền lợi của các bên tham gia. Điều này sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và tăng cường sự tin tưởng của nhà đầu tư.

3.2. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức về M A

Đào tạo và nâng cao nhận thức cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư về quy trình và quy định liên quan đến M&A là rất quan trọng. Điều này sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong các giao dịch.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về M A tại Việt Nam

Nghiên cứu thực tiễn về M&A tại Việt Nam cho thấy nhiều doanh nghiệp đã thành công trong việc thực hiện các giao dịch M&A. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để đảm bảo sự phát triển bền vững của thị trường.

4.1. Một số vụ M A điển hình tại Việt Nam

Có nhiều vụ M&A thành công tại Việt Nam, như việc mua lại các công ty lớn trong ngành ngân hàng và bất động sản. Những vụ này không chỉ mang lại lợi ích cho các bên tham gia mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.

4.2. Đánh giá tác động của M A đến nền kinh tế Việt Nam

M&A có tác động tích cực đến nền kinh tế Việt Nam, giúp tăng cường sức cạnh tranh và thu hút đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, cần có những biện pháp để đảm bảo rằng các giao dịch này không gây ra những tác động tiêu cực đến thị trường.

V. Kết luận và tương lai của pháp luật về M A tại Việt Nam

Việc hoàn thiện pháp luật về M&A tại Việt Nam là một quá trình cần thiết và cấp bách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp để xây dựng một môi trường pháp lý thuận lợi cho hoạt động M&A.

5.1. Tương lai của M A tại Việt Nam

Với sự phát triển của nền kinh tế và hội nhập quốc tế, hoạt động M&A tại Việt Nam sẽ tiếp tục gia tăng. Tuy nhiên, cần có những quy định pháp lý phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.2. Đề xuất hướng đi cho pháp luật về M A

Cần có những đề xuất cụ thể để hoàn thiện pháp luật về M&A, bao gồm việc xây dựng các quy định rõ ràng và đồng bộ, cũng như tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bức tranh kinh tế toàn cầu, hoạt động sáp nhập và mua lại doanh nghiệp đóng vai trò là một trong hai phương thức then chốt của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, bên cạnh hình thức đầu tư mới. Thống kê quốc tế chỉ ra rằng các giao dịch mua bán và sáp nhập chiếm tỷ trọng từ 57% đến trên 80% tổng giá trị đầu tư trực tiếp nước ngoài hằng năm trên toàn thế giới. Tại Việt Nam, sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 2007 và ký kết hàng loạt hiệp định thương mại song phương cũng như đa phương, nhu cầu tái cơ cấu doanh nghiệp và thu hút vốn ngoại thông qua các thương vụ mua bán doanh nghiệp tăng trưởng nhanh chóng.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật giai đoạn 2007 đến 2012 cho thấy sự thiếu đồng bộ rõ rệt giữa hệ thống văn bản pháp lý quốc gia và các cam kết quốc tế. Các quy định về sáp nhập, hợp nhất và mua lại nằm rải rác trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật như Luật Doanh nghiệp 2005, Luật Đầu tư 2005, Luật Cạnh tranh 2004, Luật Chứng khoán 2006 và Luật Các tổ chức tín dụng. Sự phân tán này dẫn đến tình trạng chồng chéo, thiếu quy trình thủ tục chi tiết, đồng thời đặt ra rào cản đối với nhà đầu tư nước ngoài khi giới hạn tỷ lệ sở hữu cổ phần chỉ ở mức 30% đối với lĩnh vực ngân hàng hay tối đa 49% đối với công ty đại chúng niêm yết.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện hệ thống lý luận và thực tiễn pháp lý điều chỉnh hoạt động sáp nhập, mua lại doanh nghiệp trong mối tương quan với các cam kết quốc tế của Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là làm rõ những điểm bất cập, mâu thuẫn giữa luật nội định với các chuẩn mực quốc tế, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa trực tiếp trong việc minh bạch hóa thị trường, gia tăng chỉ số bảo hộ quyền lợi của cổ đông thiểu số và thúc đẩy dòng vốn đầu tư xuyên biên giới phát triển an toàn, bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên cơ sở tích hợp hai lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý và kinh tế học hiện đại: Lý thuyết kiểm soát doanh nghiệp và Lý thuyết cạnh tranh, kiểm soát tập trung kinh tế. Lý thuyết kiểm soát doanh nghiệp giải thích bản chất của hoạt động mua bán doanh nghiệp như một sự chuyển dịch quyền sở hữu và quyền kiểm soát nhằm tối ưu hóa hiệu quả quản trị, trong đó quyền sở hữu chiếm từ 65% đến 75% cổ phần có quyền biểu quyết đóng vai trò chi phối toàn bộ chiến lược công ty. Lý thuyết cạnh tranh xem xét giao dịch mua bán doanh nghiệp dưới góc độ tập trung kinh tế, nhằm ngăn chặn các thỏa thuận triệt tiêu cạnh tranh và kiểm soát vị trí thống lĩnh thị trường khi thị phần kết hợp vượt ngưỡng quy định.

Mô hình nghiên cứu phân loại hoạt động sáp nhập và mua lại theo hai trục tiếp cận chính:

1. Phân loại theo cấu trúc liên kết thị trường: Bao gồm sáp nhập ngang giữa các đối thủ cạnh tranh trực tiếp, sáp nhập dọc giữa các đơn vị trong chuỗi cung ứng nhằm tối ưu hóa chi phí trung gian, sáp nhập mở rộng thị trường hoặc sản phẩm, và sáp nhập kiểu tập đoàn đa ngành.
2. Phân loại theo đối tượng giao dịch tài chính: Bao gồm thâu tóm phần vốn góp, cổ phần chi phối hoặc chuyển nhượng một phần tài sản kinh doanh độc lập.

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Sáp nhập, Hợp nhất, Mua lại tài sản, Thôn tính thù địch thông qua chào thầu công khai và Hoán đổi cổ phiếu trong các công ty đại chúng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp là hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam gồm 5 đạo luật trụ cột và hơn 15 nghị định, quyết định, thông tư chuyên ngành, kết hợp với các cam kết quốc tế trong Hiệp định chung về Thương mại Dịch vụ thuộc Tổ chức Thương mại Thế giới, các hiệp định đầu tư khu vực ASEAN và các hiệp định bảo hộ đầu tư song phương. Dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ các báo cáo đánh giá tập trung kinh tế của Cục Quản lý Cạnh tranh năm 2008 cùng hơn 10 hồ sơ giao dịch thực tế tiêu biểu trong giai đoạn từ năm 1997 đến năm 2012.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 12 trường hợp tái cơ cấu và thâu tóm doanh nghiệp thuộc 3 khối ngành trọng điểm: Tài chính - ngân hàng, sản xuất công nghiệp và dịch vụ thương mại. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn những vụ việc phản ánh rõ nét nhất các rào cản kỹ thuật, tranh chấp sở hữu và xung đột quy định pháp lý. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học đối chiếu với kinh nghiệm lập pháp của Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Singapore, Nhật Bản và Trung Quốc, kết hợp với phương pháp tổng hợp và mô hình hóa thể chế. Quá trình phân tích tập trung vào mốc thời gian 5 năm sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới, làm rõ sự tương thích giữa pháp luật quốc gia và nghĩa vụ quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu thực chứng và đối chiếu quy phạm đã làm sáng tỏ bốn phát hiện căn bản:

Thứ nhất, tồn tại sự xung đột khái niệm và hạn chế phạm vi điều chỉnh giữa các đạo luật then chốt. Luật Doanh nghiệp 2005 tại Điều 152 và Điều 153 chỉ công nhận việc sáp nhập, hợp nhất giữa các công ty cùng loại hình doanh nghiệp, gây bế tắc cho các giao dịch sáp nhập chéo giữa công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần. Ngược lại, Luật Cạnh tranh 2004 và Luật Đầu tư 2005 tiếp cận theo hướng mở rộng đối tượng, không phân biệt loại hình doanh nghiệp. Bên cạnh đó, quyền bán doanh nghiệp trong Luật Doanh nghiệp chỉ áp dụng cho doanh nghiệp tư nhân, còn doanh nghiệp nhà nước chỉ được bán khi quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng theo quy định tại Nghị định 103/1999/NĐ-CP và Nghị định 49/2002/NĐ-CP.

Thứ hai, rào cản về trần sở hữu vốn nước ngoài và sự phức tạp của thủ tục hành chính làm suy giảm sức hấp dẫn của thị trường. Quyết định 55/2009/QĐ-TTg khống chế tỷ lệ tham gia của nhà đầu tư nước ngoài trên thị trường chứng khoán ở mức tối đa 49% tổng số cổ phiếu công ty đại chúng. Trong ngành ngân hàng, Nghị định 69/2007/NĐ-CP và Thông tư 07/2007/TT-NHNN giới hạn tổng mức sở hữu của các nhà đầu tư ngoại không quá 30% vốn điều lệ của một ngân hàng thương mại Việt Nam; trong đó một nhà đầu tư chiến lược nước ngoài chỉ được nắm giữ tối đa 15%, trường hợp đặc biệt được Thủ tướng Chính phủ cho phép cũng không vượt quá 20%.

Thứ ba, khoảng trống pháp lý nghiêm trọng trong cơ chế hoán đổi cổ phần và định giá doanh nghiệp. Khoản 9 Điều 4 Nghị định 14/2007/NĐ-CP được sửa đổi bởi Nghị định 84/2010/NĐ-CP giao Bộ Tài chính hướng dẫn trình tự chào bán chứng khoán để hoán đổi cổ phiếu, nhưng việc chậm ban hành thông tư hướng dẫn khiến 100% các giao dịch hoán đổi cổ phiếu của doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn này phải xin công văn phê duyệt cá biệt từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, tạo ra rủi ro pháp lý kéo dài từ 3 đến 6 tháng cho mỗi thương vụ.

Thứ tư, thiếu vắng khung khổ điều chỉnh các giao dịch thôn tính thù địch và bảo vệ cổ đông thiểu số. Khi một bên tiến hành chào thầu công khai để gom cổ phiếu vượt mức 25%, các quy định hiện hành chưa quy định rõ ràng nghĩa vụ cung cấp thông tin kịp thời, dẫn đến nguy cơ xung đột lợi ích nội bộ và gây thiệt hại cho hơn 70% cổ đông nhỏ lẻ không nắm bắt được thông tin tái cấu trúc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên bắt nguồn từ tư duy lập pháp mang tính hành chính cơ học, quản lý doanh nghiệp dựa trên vỏ bọc pháp lý thay vì nhìn nhận giao dịch mua bán và sáp nhập dưới góc độ tái phân bổ nguồn lực thị trường. Sự thiếu nhất quán giữa Biểu cam kết thương mại dịch vụ của Việt Nam khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới và các quy định quản lý chuyên ngành đã tạo nên độ trễ thể chế đáng kể.

Khi so sánh với thông lệ quốc tế, Liên minh Châu Âu theo Quy chế Sáp nhập số 139/2004 và Singapore theo Luật Cạnh tranh 2004 đều xác định sáp nhập dựa trên bản chất kiểm soát thực tế mà không phân biệt hình thức công ty. Việc quản lý tập trung kinh tế của các quốc gia phát triển dựa trên chỉ số đo lường mức độ tập trung thị trường và ngưỡng doanh thu cụ thể, thay vì chỉ căn cứ cứng nhắc vào thị phần kết hợp trên 50% như Điều 18 Luật Cạnh tranh 2004 của Việt Nam.

Dữ liệu so sánh giữa quy định Việt Nam và chuẩn mực quốc tế có thể được hệ thống hóa qua bảng đối chiếu các chiều kích pháp lý và biểu đồ cột thể hiện mức trần sở hữu nhà đầu tư nước ngoài giữa các ngành kinh tế. Điều này minh chứng rõ nét rằng việc duy trì các rào cản định mức sở hữu thấp hơn thông lệ khu vực từ 15% đến 20% đã hạn chế đáng kể quy mô các thương vụ có giá trị trên 50 triệu USD tham gia vào thị trường Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý về sáp nhập và mua lại doanh nghiệp, tương thích với các nghĩa vụ quốc tế, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Bãi bỏ rào cản công ty cùng loại trong Luật Doanh nghiệp: Quốc hội và Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần khẩn trương sửa đổi quy định tại Điều 152 và Điều 153 Luật Doanh nghiệp, chính thức công nhận quyền sáp nhập, hợp nhất giữa các loại hình doanh nghiệp khác nhau như giữa công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần. Mục tiêu nâng tỷ lệ giao dịch sáp nhập hợp pháp thành công lên thêm khoảng 25% trong vòng 12 đến 24 tháng tới.

2. Ban hành quy chế hoàn chỉnh về hoán đổi cổ phiếu và định giá tài sản: Bộ Tài chính phối hợp cùng Ủy ban Chứng khoán Nhà nước ban hành thông tư hướng dẫn chi tiết quy trình phát hành chứng khoán để hoán đổi cổ phần theo Nghị định 84/2010/NĐ-CP, đồng thời chuẩn hóa phương pháp định giá tài sản vô hình và thương hiệu trong các thương vụ mua lại. Thời hạn hoàn thành trong giai đoạn 2013-2014, hướng tới rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ từ 180 ngày xuống dưới 45 ngày làm việc.

3. Mở rộng tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài theo lộ trình hội nhập: Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ cần xem xét nâng trần sở hữu vốn điều lệ cho nhà đầu tư chiến lược nước ngoài tại các tổ chức tín dụng từ mức 15% lên 30%, và nâng tổng mức sở hữu của khối ngoại tại các công ty đại chúng vượt trần 49% đối với những ngành nghề Việt Nam đã cam kết mở cửa hoàn toàn trong Tổ chức Thương mại Thế giới. Lộ trình thực hiện phân kỳ theo từng giai đoạn 3 năm.

4. Xây dựng cơ chế kiểm soát thâu tóm thù địch và bảo hộ cổ đông thiểu số: Bộ Công Thương và Cục Quản lý Cạnh tranh cần bổ sung quy chuẩn kiểm soát tập trung kinh tế linh hoạt dựa trên chỉ số cạnh tranh, đồng thời thiết lập nghĩa vụ chào mua công khai bắt buộc khi tích lũy từ 25% tổng số cổ phần biểu quyết trở lên, kèm theo chế tài xử phạt hành chính nghiêm khắc nhằm đảm bảo tính minh bạch thông tin trong vòng 24 giờ kể từ khi phát sinh giao dịch lớn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

1. Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu pháp luật kinh tế, luật quốc tế: Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học vững chắc, tổng hợp hơn 50 văn bản pháp quy và cam kết đa phương, hỗ trợ trực tiếp cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về hội nhập kinh tế và pháp luật cạnh tranh.

2. Luật sư tư vấn, chuyên gia pháp lý tại các tổ chức tài chính và công ty luật: Tài liệu là cẩm nang hữu ích để tra cứu, xây dựng cấu trúc hợp đồng giao dịch, nhận diện rủi ro khi tiến hành thẩm định pháp lý và giải quyết các vướng mắc về thủ tục chuyển nhượng dự án hoặc hoán đổi cổ phiếu niêm yết.

3. Nhà quản trị doanh nghiệp, giám đốc tài chính và nhà đầu tư chiến lược: Luận văn cung cấp cái nhìn thực tiễn về các phương thức thâu tóm, quy tắc chào thầu công khai và kỹ thuật cơ cấu sở hữu vốn từ 65% đến 75%, giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược mở rộng quy mô hoặc lập hàng rào phòng thủ trước nguy cơ bị thôn tính thù địch.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và chuyên viên soạn thảo chính sách: Báo cáo cung cấp các luận cứ thực tiễn và bài học kinh nghiệm quốc tế phục vụ công tác rà soát, sửa đổi Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư và xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ trọng của hoạt động sáp nhập và mua lại trong tổng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu là bao nhiêu? Theo các báo cáo thống kê quốc tế được trích dẫn trong luận văn, các thương vụ sáp nhập và mua lại luôn chiếm vị trí chủ đạo, dao động từ 57% đến trên 80% tổng giá trị dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài hằng năm trên toàn thế giới, khẳng định đây là kênh đầu tư xuyên biên giới quan trọng hàng đầu.

2. Nhà đầu tư nước ngoài được phép sở hữu tối đa bao nhiêu phần trăm vốn điều lệ tại ngân hàng thương mại Việt Nam? Căn cứ theo Nghị định 69/2007/NĐ-CP, tổng mức sở hữu của các nhà đầu tư nước ngoài không vượt quá 30% vốn điều lệ của ngân hàng. Riêng một tổ chức tín dụng nước ngoài được nắm tối đa 10%, và một nhà đầu tư chiến lược nước ngoài được nắm tối đa 15%, trường hợp đặc biệt được Thủ tướng chấp thuận tối đa 20%.

3. Hạn chế lớn nhất của Luật Doanh nghiệp 2005 đối với các thương vụ sáp nhập là gì? Hạn chế lớn nhất nằm ở quy định tại Điều 152 và Điều 153, chỉ cho phép sáp nhập hoặc hợp nhất giữa các công ty cùng loại hình doanh nghiệp. Quy định này ngăn cản các giao dịch sáp nhập giữa công ty trách nhiệm hữu hạn với công ty cổ phần, gây ách tắc cho việc tái cấu trúc doanh nghiệp đa sở hữu.

4. Giao dịch sáp nhập, mua lại bị cấm theo Luật Cạnh tranh 2004 khi nào? Theo quy định tại Điều 18 Luật Cạnh tranh 2004, giao dịch sáp nhập, hợp nhất hoặc mua lại doanh nghiệp bị nghiêm cấm nếu tạo ra thị phần kết hợp của các doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế chiếm trên 50% trên thị trường liên quan, trừ trường hợp được miễn trừ theo luật định.

5. Việc hoán đổi cổ phiếu của các công ty niêm yết khi sáp nhập gặp khó khăn gì? Mặc dù Nghị định 14/2007/NĐ-CP và Nghị định 84/2010/NĐ-CP đã nêu nguyên tắc hoán đổi cổ phiếu, nhưng do Bộ Tài chính chưa ban hành thông tư hướng dẫn chi tiết về định giá và thủ tục phát hành, nên các doanh nghiệp niêm yết đều phải xin văn bản hướng dẫn riêng cho từng trường hợp từ cơ quan quản lý.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với những đóng góp học thuật và thực tiễn nổi bật:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về sáp nhập và mua lại doanh nghiệp dưới góc độ pháp luật quốc tế và luật so sánh.
• Phân tích sắc bén các xung đột pháp lý giữa Luật Doanh nghiệp 2005, Luật Cạnh tranh 2004, Luật Đầu tư 2005 với các cam kết gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới.
• Đánh giá cụ thể thực trạng rào cản sở hữu nước ngoài với trần 30% trong ngành ngân hàng và 49% tại các công ty đại chúng.
• Chỉ rõ khoảng trống kỹ thuật lập pháp trong cơ chế định giá tài sản và phát hành chứng khoán hoán đổi cổ phần.
• Đề xuất mô hình 4 nhóm giải pháp lập pháp khả thi nhằm xây dựng hành lang pháp lý minh bạch, bảo vệ quyền lợi cổ đông và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Về lộ trình tiếp theo, việc cải cách khung pháp luật điều chỉnh mua bán và sáp nhập cần được thực thi đồng bộ trong giai đoạn 2013-2015 thông qua việc sửa đổi Luật Doanh nghiệp và Luật Đầu tư. Độc giả, các nhà nghiên cứu và giới chuyên môn quan tâm có thể tiếp cận toàn văn công trình tại Trung tâm Tư liệu Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội để khai thác sâu hơn các phân tích chuyên môn giá trị này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ M&A 1. Khái niệm M&A Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, hoạt động M&A ngày càng trở nên phổ biến. Các hoạt động M&A được tiến hành dưới nhiều cách thức và mục đích khác nhau. M&A là hoạt động kinh tế tăng trưởng mạnh từ lâu nay trên thế giới.

Ở Việt Nam, hoạt động này bắt đầu chưa lâu song ngày càng sôi động và hứa hẹn một sự bùng nổ trong thời gian tới. M&A, được viết tắt bởi hai từ tiếng Anh: Mergers and Acquisitions được dịch là “sáp nhập và mua lại” hoặc “sáp nhập và thâu tóm”. Đây là thuật ngữ để chỉ sự mua bán, sáp nhập, hợp nhất, mua cổ phần, mua tài sản giữa hai hay nhiều công ty với nhau. Các vụ sáp nhập, mua lại hiện nay đã trở thành một hình thức đầu tư thông dụng của các công ty muốn bảo vệ, củng cố và thúc đẩy vị trí của mình bằng cách sáp nhập, mua lại công ty khác từ đó tăng cường khả năng cạnh tranh của mình.

Các nhà đầu tư nước ngoài cũng thường lựa chọn hình thức M&A thực hiện việc đầu tư tại các nước nhằm tránh các thủ tục thành lập doanh nghiệp của nước đó. Mặc dù thuật ngữ “M&A” được sử dụng rất thông dụng ở nhiều nước trên thế giới nhưng các nước chưa có sự thống nhất một định nghĩa pháp lý chung đối với thuật ngữ này. Ở mỗi nước, có một hệ thống pháp luật khác nhau, một cách hiểu khác nhau về M&A. Sau đây, tác giả xin trình bày một số khái niệm về M&A ở một số quốc gia, một số nhà khoa học và khái niệm M&A trong các quy định của Việt Nam.

12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Định nghĩa theo quy định pháp luật của một số nước 1. Hoa kỳ Hoa Kỳ là quốc gia Liên bang nên tồn tại hai hệ thống pháp luật là pháp luật liên bang và pháp luật của từng bang. Do đó, hoạt động M&A chịu sự điều chỉnh của hai hệ thống pháp luật là pháp luật liên bang và pháp luật của từng bang.

Theo pháp luật liên bang, sáp nhập có nghĩa là sự kết hợp giữa hai công ty mà một bên hoàn toàn bị thâu tóm bởi công ty kia. Công ty kém quan trọng hơn sẽ mất đi đặc điểm nhận diện của mình và trở thành một phần của công ty quan trọng hơn nơi vẫn giữ được đặc điểm nhận diện của mình. Hoạt động sáp nhập làm lu mờ công ty bị sáp nhập và công ty được sáp nhập sẽ nắm giữ các quyền, lợi ích và trách nhiệm của công ty bị sáp nhập. Một hoạt động sáp nhập không giống với hoạt động hợp nhất mà hai công ty cùng bị mất đi những đặc điểm nhận dạng của mình và tạo nên một hình thức công ty hoàn toàn mới.

Pháp luật của liên bang và của từng bang đều điều chỉnh hoạt động M&A nhằm hạn chế hoạt động sáp nhập có thể triệt tiêu cạnh tranh giữa các công ty sáp nhập. Luật Chống Tập trung kinh tế (Anti-Trust Act) (hay còn gọi là Luật Chống Tờ Rớt) giới hạn các giao dịch có thể tạo mà không khuyến khích sự cạnh tranh. Luật Chống Tập trung kinh tế của Liên bang bao gồm Luật Chống Tập trung kinh tế Sherman (Sherman Anti-Trust Act) được ban hành vào năm 1890, Luật Clayton 1914 đã bổ sung Luâ ̣t Sherman thêm bố n hành vi : cấ m phân biê ̣t đố i xử về giá , cấ m ký kế t hơ ̣p đồ ng mang tính đô ̣c quyề n hoă ̣c có nô ̣i dung ràng buô ̣c; cấ m viê ̣c chiế m vố n giữa các công ty; cấ m kiêm nhiê ̣m chức vu ̣ ) giữa công ty. Vì Hoa Kỳ theo hệ thống luật án lệ nên việc áp dụng những quy định pháp luật này còn được điều chỉnh bằng những giải thích của tòa án.

13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Cộng đồng chung Châu Âu Cộng đồng Châu Âu đã có một định nghĩa cụ thể về sáp nhập và mua lại tại Quy định về Sáp nhập của Cộng đồng Châu Âu số 139/2004 ngày 20/01/2004 (EC Merger Regulation) như sau: (i) sự sáp nhập giữa hai pháp nhân độc lập hoặc hai bộ phận của hai pháp nhân; hoặc (ii) thâu tóm quyền kiểm soát trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua việc mua lại chứng khoán hoặc tài sản của một công ty khác; (iii) hoặc tạo ra một liên doanh mới. Quy định về Sáp nhập của Cộng đồng Châu Âu đã đưa ra cách tính về doanh số, thủ tục cần thiết để tiến hành việc sáp nhập và mua lại một cách cụ thể. Mặc dù hệ thống pháp luật của từng quốc gia thuộc thành viên của Cộng đồng chung Châu Âu là khác nhau, nhưng Quy chế về Sáp nhập của Cộng đồng Châu Âu được áp dụng chung và là văn bản có hiệu lực điều chỉnh cao hơn pháp luật của từng quốc gia phê chuẩn. Singapore Hoạt động sáp nhập mua lại tại Singapore được điều chỉnh bằng Luật Cạnh tranh Singapore 2004 (Competition Act) [12].

Luật này được đánh giá là học tập mô hình các quy định pháp lý về cạnh tranh của Cộng đồng Châu Âu và Luật Cạnh tranh của Anh Quốc 1998. Theo Luật Cạnh tranh của Singapore, hoạt động sáp nhập xảy ra khi: (a) có từ hai pháp nhân độc lập trở lên sáp nhập với nhau; (b) một hoặc nhiều thực thể hoặc các pháp nhân thâu tóm quyền kiểm soát trực tiếp hoặc gián tiếp một phần hay toàn bộ một hoặc nhiều pháp nhân khác; hoặc (c) một pháp nhân thâu tóm tài sản (bao gồm các quyền về tài sản) của pháp nhân khác (hoặc bộ phận cấu thành của pháp nhân đó) với mục đích pháp nhân đầu tiên được đặt tại vị trí thay thế toàn bộ hoặc gần như thay thế pháp nhân thứ hai trong kinh doanh tại những công việc đã được giao kết trước khi thâu tóm [12]. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mô hình liên doanh cũng nằm trong phạm vi khái niệm của sáp nhập theo Luật Cạnh tranh Singapore [12]. Canada Theo Điều 91 Luật Cạnh tranh Canada (Bản sửa đổi bổ sung năm 1985), sáp nhập được hiểu là việc mua hoặc thiết lập, trực tiếp hay gián tiếp, bởi một hay nhiều người, bằng cách mua hay thuê mua cổ phần hoặc tài sản, sự kiểm soát đối với toàn bộ hay một phần của hoạt động kinh doanh của một đối thủ cạnh tranh, nhà cung cấp, khách hàng hoặc một người nào khác bằng cách kết hợp hay liên kết hoặc hình thức khác [17].

Trung Quốc Khái niệm “sáp nhập” (merger) được điều chỉnh tại Luật Công ty của Trung Quốc. Sáp nhập được hiểu là các hoạt động mua lại một phần tài sản hoặc vốn của một công ty khác nhưng không bao gồm các hình thức tập trung kinh tế như mua lại, liên doanh, đối tác chiến lược, thỏa thuận liên kết… Khái niệm “sáp nhập” của Trung Quốc hoàn toàn không nằm trong phạm vi khái niệm “sáp nhập và mua lại” (M&A) của Hoa kỳ. Tại Điều 20(3) của Luật Cạnh tranh Không Bình đẳng (Unfair Competition Law) quy định tập trung kinh tế chỉ xuất hiện khi “một đơn vị kinh doanh thâu tóm quyền kiểm soát một (các) chủ thể kinh doanh hoặc có thể có những ảnh hưởng mang tính quyết định tới một đơn vị kinh doanh khác”. Điều 217 của Luật Công ty Trung Quốc quy định “một bên kiểm soát thực sự” là “bất kỳ ai không cần thiết phải là cổ đông nhưng có thể nắm giữ quyền kiểm soát đối với mọi hành vi của công ty bằng công cụ quan hệ, thỏa thuận đầu tư hay biện pháp nào khác [18].

Hoạt động sáp nhập và mua lại có yếu tố nước ngoài ở Trung Quốc còn được điều chỉnh bởi Quy chế tạm thời về Sáp nhập và Mua lại Doanh nghiệp trong nước của Nhà đầu tư nước ngoài có hiệu lực kể từ ngày 12/04/2004 và 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quy chế về Sáp nhập và Phân chia Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài có hiệu lực kể từ ngày 22/11/2001. Nhật Bản Các quy định liên quan đến M&A các công ty ở Nhật Bản được quy định tại nhiều văn bản quy phạm pháp luật như: Luật Công ty Nhật bản năm 2006 (Companies Act), Luật Chống Độc quyền Tư nhân và Tổ chức Hội chợ (Act on Prohibition of Private Monopolization and Maintenance of Fair Trade) năm 1947, Bộ luật Dân sự Nhật Bản (Civil Code) năm 1989, Luật Thương mại Nhật bản (Commercial Code) năm 1911 [14]. Luật Công ty của Nhật Bản chia việc sáp nhập thành hai loại: sáp nhập (hay còn gọi là “sáp nhập nuốt” (absorption-type merger)) và hợp nhất (hay còn gọi là “sáp nhập-hợp nhất”) (Consolidation-type Merger). Sáp nhập có nghĩa là một công ty sáp nhập với một công ty khác thì công ty tồn tại sẽ kế thừa toàn bộ quyền và nghĩa vụ của công ty bị sáp nhập (bị nuốt).

Còn hợp nhất là việc hai hay nhiều công ty hợp nhất lại với nhau và tạo thành một công ty mới. Công ty mới sẽ kế thừa toàn bộ mọi quyền và nghĩa vụ của các công ty bị hợp nhất. Để hạn chế tập trung kinh tế, Luật Chống độc quyền Tư nhân và Tổ chức Hội chợ, Điều 9 không cho phép việc thành lập một công ty mới mà công ty đó có thể có sự tập trung kinh tế. Định nghĩa của một số từ điển và chuyên gia 1.

Sherman trong cuốn Mergers and Acquisitions – from Ato Z đã định nghĩa M&A như sau: “Sáp nhập (Merger) là sự kết hợp giữa hai hay nhiều công ty mà qua đó tài sản và nghĩa vụ của công ty bán được chuyển giao sang công ty mua. Mặc dù có thể có sự thay đổi về cấu trúc tổ chức nhưng công ty mua vẫn giữ được 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bản sắc ban đầu sau cuộc sáp nhập. Thâu tóm/mua lại (acquisition) là việc mua lại một tài sản, ví dụ như một nhà máy, một chi nhánh hoặc thậm chí cả một công ty nhằm mở rộng thị trường và đa dạng hóa sản phẩm”[13]. Theo Invest Dictionary (Mỹ) “Sáp nhập và mua lại là một khái niệm chung chỉ sự kết hợp kết hợp giữa các công ty với nhau.

Sáp nhập (merger) là việc hai công ty nhập thành một công ty mới, còn thâu tóm (acquisition) để chỉ việc chuyển giao sở hữu một công ty sang một công ty khác mà không xuất hiện thêm công ty mới. Theo Small Business Dictionary (Mỹ) Một vụ sáp nhập (merger) xảy ra khi một công ty này nhận lãnh toàn bộ tài sản và nghĩa vụ nợ của công ty kia. Công ty mua lại vẫn giữ được địa vị của mình trong khi công ty bị mua lại chấm dứt sự tồn tại.