Luận văn thạc sĩ về hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường qua thực tiễn Hải Phòng

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường tại Hải Phòng, đề xuất giải pháp hoàn thiện hiệu quả.

• Tác giả: Đỗ Chí Hiếu
• Người hướng dẫn: T.S Vũ Quang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường qua thực tiễn Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu của đề tài
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Bố cục của Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG
• 1.1. TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG
• 1.1.1. Khái niệm về tranh chấp môi trường
• 1.1.2. Bản chất pháp lý và các đặc điểm của tranh chấp môi trường
• 1.1.3. Phân loại các tranh chấp môi trường
• 1.2. PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG
• 1.2.1. Khái niệm pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường
• 1.2.2. Nguyên tắc giải quyết tranh chấp môi trường
• 1.2.3. Các quy định của pháp luật về giải quyết tranh chấp môi trường
• 1.2.4. Kinh nghiệm của một số nước trong giải quyết tranh chấp môi trường
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VIỆC ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ THỰC TIỄN ĐẶT RA TRONG CÔNG TÁC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG TẠI HẢI PHÒNG
• 2.1. Tình hình môi trường Hải Phòng những năm qua và công tác tổ chức thực hiện luật bảo vệ môi trường ở Hải Phòng
• 2.2. Một số vụ tranh chấp môi trường điển hình thời gian qua tại Hải Phòng
• 2.3. Thực trạng việc áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp môi trường tại Hải Phòng
• 2.4. Một số vấn đề thực tiễn đặt ra trong công tác giải quyết tranh chấp môi trường tại Hải Phòng
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ Ý KIẾN NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG QUA THỰC TIỄN HẢI PHÒNG
• 3.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường
• 3.2. Quan điểm hoàn thiện
• 3.3. Một số ý kiến nhằm hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường
• KẾT LUẬN
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường tại Hải Phòng

Pháp luật về giải quyết tranh chấp môi trường tại Hải Phòng đang trở thành một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Hải Phòng, với vị trí địa lý đặc biệt và sự phát triển công nghiệp mạnh mẽ, đã chứng kiến nhiều tranh chấp môi trường phát sinh. Việc hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

1.1. Khái niệm và vai trò của pháp luật môi trường

Pháp luật môi trường là hệ thống các quy định nhằm bảo vệ môi trường và giải quyết các tranh chấp phát sinh. Vai trò của pháp luật môi trường không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn đảm bảo quyền sống trong môi trường trong lành cho người dân.

1.2. Tình hình thực hiện pháp luật môi trường tại Hải Phòng

Tình hình thực hiện pháp luật môi trường tại Hải Phòng hiện nay còn nhiều bất cập. Các cơ quan chức năng chưa thực sự hiệu quả trong việc giải quyết tranh chấp, dẫn đến nhiều vụ việc kéo dài và không đảm bảo quyền lợi cho người dân.

II. Vấn đề và thách thức trong giải quyết tranh chấp môi trường tại Hải Phòng

Hải Phòng đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc giải quyết tranh chấp môi trường. Sự gia tăng các hoạt động công nghiệp và đô thị hóa đã dẫn đến nhiều vụ tranh chấp phức tạp. Các quy định pháp luật hiện hành chưa đáp ứng kịp thời và hiệu quả với thực tiễn phát sinh.

2.1. Các loại tranh chấp môi trường phổ biến

Tranh chấp môi trường tại Hải Phòng thường liên quan đến ô nhiễm không khí, nước và đất. Những tranh chấp này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn tác động tiêu cực đến phát triển kinh tế địa phương.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến tranh chấp môi trường

Nguyên nhân chính dẫn đến tranh chấp môi trường bao gồm sự thiếu hụt trong quản lý nhà nước, ý thức bảo vệ môi trường của người dân còn hạn chế, và sự phát triển không bền vững của các dự án kinh tế.

III. Phương pháp giải quyết tranh chấp môi trường hiệu quả tại Hải Phòng

Để giải quyết hiệu quả các tranh chấp môi trường, cần áp dụng các phương pháp pháp lý và thực tiễn phù hợp. Việc xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả sẽ giúp bảo vệ môi trường và quyền lợi của người dân.

3.1. Cơ chế giải quyết tranh chấp môi trường

Cơ chế giải quyết tranh chấp môi trường cần được hoàn thiện với sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Việc này sẽ tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và công bằng.

3.2. Kinh nghiệm quốc tế trong giải quyết tranh chấp môi trường

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác trong việc giải quyết tranh chấp môi trường có thể giúp Hải Phòng rút ra bài học quý giá. Các mô hình thành công từ nước ngoài có thể được áp dụng và điều chỉnh cho phù hợp với thực tiễn địa phương.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tranh chấp môi trường tại Hải Phòng

Nghiên cứu thực tiễn về tranh chấp môi trường tại Hải Phòng đã chỉ ra nhiều vấn đề cần khắc phục. Các vụ việc điển hình cho thấy sự cần thiết phải cải thiện quy trình giải quyết tranh chấp và nâng cao nhận thức của cộng đồng.

4.1. Các vụ tranh chấp môi trường điển hình tại Hải Phòng

Một số vụ tranh chấp môi trường điển hình tại Hải Phòng đã thu hút sự chú ý của dư luận và các cơ quan chức năng. Những vụ việc này không chỉ phản ánh thực trạng mà còn chỉ ra những lỗ hổng trong pháp luật hiện hành.

4.2. Kết quả nghiên cứu và khuyến nghị

Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có những cải cách mạnh mẽ trong pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp môi trường. Các khuyến nghị bao gồm việc nâng cao năng lực cho các cơ quan chức năng và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

V. Kết luận và tương lai của pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường tại Hải Phòng

Việc hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường tại Hải Phòng là một nhiệm vụ cấp bách. Tương lai của pháp luật này phụ thuộc vào sự nỗ lực của các cơ quan chức năng và sự tham gia tích cực của cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật

Hoàn thiện pháp luật không chỉ giúp giải quyết tranh chấp hiệu quả mà còn bảo vệ môi trường và quyền lợi của người dân. Đây là một yếu tố quan trọng trong phát triển bền vững.

5.2. Định hướng phát triển pháp luật môi trường trong tương lai

Định hướng phát triển pháp luật môi trường trong tương lai cần tập trung vào việc xây dựng một hệ thống pháp lý đồng bộ, hiệu quả và phù hợp với thực tiễn. Sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội cũng cần được khuyến khích.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn phát triển kinh tế tại thành phố Hải Phòng – đô thị loại I cấp quốc gia từ năm 2003 với gần 600.000 dân số đô thị – đang tạo ra sức ép môi trường to lớn. Khu vực nội thành hiện tập trung hơn 300 cơ sở sản xuất công nghiệp quy mô lớn và vừa cùng hàng nghìn cơ sở tiểu thủ công nghiệp xen kẽ trong các khu dân cư. Tình trạng này khiến diện tích khu vực bị ô nhiễm chiếm tới 60% diện tích đô thị, làm phát sinh hàng loạt mâu thuẫn xã hội gay gắt về quyền lợi môi trường sống. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là sự thiếu hụt và bất cập của cơ chế pháp lý điều chỉnh hoạt động giải quyết tranh chấp môi trường tại Việt Nam giai đoạn chuyển đổi kinh tế, dẫn đến việc xử lý khiếu kiện kéo dài và không bảo đảm quyền lợi của các bên.

Mục tiêu cụ thể của đề tài gồm ba nội dung chính: hệ thống hóa lý luận pháp luật về tranh chấp môi trường phi hình sự; phân tích thực trạng áp dụng pháp luật và các vụ việc điển hình trên địa bàn thành phố Hải Phòng giai đoạn 1995 đến 2005; đề xuất các giải pháp lập pháp nhằm hoàn thiện khung pháp luật môi trường theo tinh thần đổi mới. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn thành phố Hải Phòng với 75% quỹ đất ngoại thành và khu vực trung tâm đô thị công nghiệp. Về mặt ý nghĩa, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa quy trình giải quyết tranh chấp, hướng tới mục tiêu giảm thiểu 100% các điểm nóng khiếu kiện vượt cấp và bảo vệ an toàn sinh thái cho hơn 1,7 triệu người dân toàn thành phố.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai lý thuyết nền tảng là Lý thuyết trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong luật dân sự và Lý thuyết kinh tế môi trường với nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays Principle). Trách nhiệm dân sự trong bảo vệ môi trường được tiếp cận theo hướng không phụ thuộc vào yếu tố lỗi của chủ thể vi phạm khi vận hành nguồn nguy hiểm cao độ theo quy định tại Điều 627 và 628 Bộ luật Dân sự năm 1995 cũng như Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2005. Về mô hình nghiên cứu, tác giả vận dụng khung 6 mô hình giải quyết tranh chấp môi trường của Viện Nghiên cứu Châu Á, bao gồm: dự báo tranh chấp, cùng giải quyết vấn đề, hòa giải môi trường, đối thoại chính sách, xét xử tại tòa án và đàm phán thương lượng.

Hệ thống khái niệm chính trong luận văn được định hình xoay quanh ba phạm trù cốt lõi:

1. Tranh chấp môi trường: Là những mâu thuẫn, bất đồng ý kiến giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật môi trường khi quyền và lợi ích hợp pháp về môi trường bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị xâm hại.
2. Bản chất pháp lý của tranh chấp môi trường: Phân tách thành hai nhóm quan hệ cơ bản là tranh chấp hành chính trong quản lý nhà nước về môi trường và tranh chấp dân sự - kinh tế phát sinh giữa các tổ chức, cá nhân.
3. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại sinh thái: Bao gồm tổn thất thực tế trước mắt và thiệt hại gián tiếp lâu dài đối với sức khỏe, tài sản của công dân và nguồn tài nguyên thiên nhiên của quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Bảo vệ môi trường năm 1993, Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi năm 2005, hồ sơ thanh tra môi trường và các số liệu quan trắc thực địa tại Hải Phòng từ năm 1998 đến năm 2004. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 300 doanh nghiệp công nghiệp nội thành, 50 cơ sở sử dụng nhiên liệu hóa thạch và 25 vụ việc tranh chấp môi trường điển hình được phân loại chi tiết. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng theo địa bàn đô thị ô nhiễm và nông thôn ven đô nhằm phản ánh chân thực các điểm nóng xung đột.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp điều tra xã hội học và tổng hợp số liệu thống kê là vì tranh chấp môi trường mang tính đa ngành phức tạp, đòi hỏi phải bóc tách cả khía cạnh kỹ thuật quan trắc lẫn căn cứ pháp lý bồi thường. Nghiên cứu cũng đối chiếu sâu sắc kinh nghiệm của Thái Lan với Đạo luật Môi trường năm 1992, Philippines với Quỹ bảo đảm môi trường và Nhật Bản với hệ thống định giá 4 nhóm thiệt hại sinh thái. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý thông tin được hoàn thành trong timeline 18 tháng từ năm 2004 đến giữa năm 2005.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, thực trạng ô nhiễm môi trường tại Hải Phòng tập trung cao độ tại khu vực nội thành với hơn 50 cơ sở đốt nhiên liệu hóa thạch, khiến hệ thống thoát nước dài khoảng 38 km xây dựng từ trước năm 1954 bị quá tải nghiêm trọng. Nước thải sinh hoạt và công nghiệp chưa qua xử lý có chỉ số nhu cầu oxy sinh hóa (BOD) dao động từ 60 đến 390 mg/l, nhu cầu oxy hóa học (COD) từ 80 đến 500 mg/l và hàm lượng oxy hòa tan (DO) dưới 1 mg/l, vượt ngưỡng tiêu chuẩn cho phép từ 2 đến 4 lần. Dữ liệu này được mô tả sinh động qua bảng đối chiếu các chỉ số sinh hóa tại 4 lưu vực sông chính là sông Cấm, sông Tam Bạc, sông Thượng Lý và sông Lạch Tray.

Thứ hai, phương thức tự thương lượng và hòa giải cơ sở chiếm tỷ lệ hơn 80% tổng số vụ việc được xử lý, trong khi con số khởi kiện qua kênh Tòa án chỉ chiếm dưới 5%. Minh chứng điển hình từ thực tiễn giải quyết sự cố ô nhiễm nguồn nước sông Vàm Cỏ Tây năm 1998 cho thấy qua hòa giải chuyên ngành, cơ sở gây ô nhiễm chính đã bồi thường 50 triệu đồng và 9 hộ chế biến bột mì liên đới bồi thường 7 triệu đồng trên tổng số 125 triệu đồng yêu cầu của người dân.

Thứ ba, khoảng 90% tranh chấp môi trường phát sinh ngay từ giai đoạn dự án đe dọa gây ô nhiễm hoặc chuẩn bị thi công, tương tự case study thu hồi 130.607 m2 đất xây dựng bãi rác Nam Sơn tại Sóc Sơn, Hà Nội theo Quyết định số 695/QĐ-TTg năm 1998. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật Việt Nam lúc bấy giờ chỉ quy định bồi thường khi đã xảy ra tổn thất thực tế tính được thành tiền, tạo nên khoảng trống pháp lý rất lớn trong việc bảo vệ quyền được sống trong môi trường trong lành của người dân. Biểu đồ phân bổ loại hình tranh chấp cho thấy sự áp đảo của các mâu thuẫn hành chính và xung đột cộng đồng dân cư trước các quyết định cấp phép dự án.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ sự phân định thẩm quyền chưa rõ ràng giữa cơ quan quản lý hành chính tài nguyên môi trường với cơ quan tư pháp Tòa án. Cơ chế phân bổ gánh nặng chứng minh trong tố tụng dân sự vẫn buộc người bị hại – vốn là bên yếu thế – phải tự chứng minh hành vi vi phạm và mối quan hệ nhân quả, trong khi chi phí giám định độc lập chiếm tới hàng chục triệu đồng cho mỗi vụ việc.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, Đạo luật Môi trường năm 1992 của Thái Lan tại Điều 96 và 97 đã quy định nguyên tắc thị trường để định giá tổn thất tài nguyên công, còn Philippines áp dụng bảo đảm tài chính bắt buộc 100% cho mọi dự án nhạy cảm. Từ đó, nghiên cứu khẳng định sự cần thiết phải luật hóa nguyên tắc suy đoán lỗi và nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền vào Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác xét xử và hòa giải tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về tố tụng môi trường nhằm chuyển nghĩa vụ chứng minh lỗi sang bên gây ô nhiễm và công nhận quyền khởi kiện đại diện tập thể của cộng đồng dân cư. Target metric là rút ngắn 50% thời gian xử lý khiếu kiện tại Tòa án. Timeline hoàn thành trong giai đoạn 2006 - 2008 do Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao chủ trì thực hiện.

2. Thành lập Quỹ bảo đảm và phục hồi môi trường bắt buộc với mức trích nộp từ 1% đến 3% tổng vốn đầu tư đối với 100% dự án công nghiệp nặng có nguy cơ phát thải cao tại Hải Phòng. Target metric là bảo đảm nguồn ngân sách ứng phó sự cố trong vòng 24 giờ. Timeline thực hiện từ quý IV năm 2006 do Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng và Sở Tài nguyên và Môi trường triển khai.

3. Thiết lập Hội đồng giám định tư pháp môi trường độc lập cấp tỉnh được trang bị phòng kiểm nghiệm chuẩn quốc gia nhằm xác định mối quan hệ nhân quả ô nhiễm trong vòng 48 giờ sau khi nhận đơn phản ánh. Target metric là đạt độ chính xác trên 95% cho các kết luận quan trắc sinh hóa. Timeline triển khai trong năm 2007 do Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường.

4. Nâng cao năng lực hòa giải chuyên ngành tại cấp xã, phường và thị trấn, kết hợp vai trò giám sát của Thanh tra nhân dân theo Điều 93 Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998. Target metric là xử lý dứt điểm 85% mâu thuẫn môi trường ngay tại cơ sở mà không để bùng phát thành điểm nóng. Timeline duy trì định kỳ hàng năm do Ủy ban nhân dân các quận, huyện phối hợp cùng Mặt trận Tổ quốc thành phố thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên và môi trường (Sở Tài nguyên và Môi trường Hải Phòng và các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương): Hỗ trợ cán bộ chuyên ngành nắm vững thẩm quyền xử lý hơn 100 vụ việc khiếu nại hành chính mỗi năm. Use case cụ thể là vận dụng quy trình thanh tra và hòa giải đối với các vụ việc xả thải vượt chuẩn trên lưu vực sông Đa Độ và kênh An Kim Hải.

2. Đội ngũ Thẩm phán, Luật sư và Trọng tài viên: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học về chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2005. Use case là áp dụng các mô hình hòa giải và nguyên tắc không chứng minh lỗi để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho hàng nghìn hộ dân bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm.

3. Doanh nghiệp và chủ đầu tư dự án công nghiệp: Giúp ban lãnh đạo doanh nghiệp nhận diện rủi ro pháp lý để chủ động trích lập quỹ bảo vệ môi trường, giảm thiểu tới 30% chi phí bồi thường sự cố phát sinh. Use case là thiết lập báo cáo đánh giá tác động môi trường đúng quy chuẩn cho hơn 50 nhà máy sử dụng nhiên liệu đốt công nghiệp.

4. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế: Cung cấp kho tư liệu thực tiễn gồm 25 vụ việc điển hình và mô hình so sánh quốc tế giữa Thái Lan, Philippines và Nhật Bản. Use case là phục vụ công tác giảng dạy học phần Luật Môi trường và phát triển các đề tài luận án chuyên sâu về tư pháp sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

1. Tranh chấp môi trường có điểm gì khác biệt cốt lõi so với các tranh chấp dân sự thông thường? Khác với tranh chấp tài sản thông thường, tranh chấp môi trường xuất hiện từ rất sớm ngay khi có nguy cơ đe dọa thiệt hại. Giá trị thiệt hại thường mang tính diện rộng và lâu dài, liên quan đến cả lợi ích công cộng như nguồn nước và chất lượng không khí. Điển hình như các mâu thuẫn phát sinh từ 300 nhà máy nội thành Hải Phòng làm ảnh hưởng đồng thời đến hàng vạn người dân.

2. Người bị thiệt hại do ô nhiễm có bắt buộc phải chứng minh yếu tố lỗi của bên gây hại không? Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2005, cá nhân hoặc tổ chức làm ô nhiễm môi trường gây thiệt hại phải bồi thường kể cả khi không có lỗi. Người bị thiệt hại chỉ cần chứng minh có hành vi vi phạm, có tổn thất thực tế xảy ra và có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi xả thải với thiệt hại, trừ trường hợp lỗi hoàn toàn do nạn nhân hoặc bất khả kháng.

3. Tại sao phương thức hòa giải cơ sở lại chiếm hơn 80% kết quả giải quyết tranh chấp tại Hải Phòng? Hòa giải dưới sự chủ trì của cơ quan thanh tra môi trường giúp tiết kiệm chi phí giám định hàng chục triệu đồng và bảo đảm thời gian xử lý nhanh chóng. Thực tế vụ việc bồi thường 57 triệu đồng tại sông Vàm Cỏ Tây năm 1998 đã chứng minh thương lượng tự nguyện giúp duy trì mối quan hệ ổn định và tạo điều kiện cho cơ sở sản xuất nhanh chóng khắc phục hậu quả.

4. Doanh nghiệp gây ra sự cố ô nhiễm phải chịu trách nhiệm chi trả những khoản tiền nào? Chủ thể vi phạm bắt buộc phải thanh toán hai khoản tiền chính: thứ nhất là tiền chi trả cho các biện pháp làm sạch, phục hồi trạng thái môi trường do Nhà nước quyết định; thứ hai là tiền bồi thường thiệt hại về tính mạng, sức khỏe và tài sản cho từng hộ dân bị ảnh hưởng theo thỏa thuận hoặc bản án của Tòa án.

5. Người dân có quyền khiếu nại đối với các dự án chưa xây dựng nhưng có nguy cơ gây ô nhiễm không? Căn cứ Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998 và các nghị định hướng dẫn, công dân có toàn quyền khiếu nại hoặc tố cáo các quyết định phê duyệt dự án có dấu hiệu vi phạm tiêu chuẩn môi trường. Trường hợp 130.607 m2 đất dự án xử lý rác thải Sóc Sơn năm 1998 là ví dụ điển hình cho quyền yêu cầu bảo đảm quyền lợi sinh thái từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tranh chấp môi trường phi hình sự và cơ chế tài phán tại Việt Nam.
• Công trình phản ánh trung thực bức tranh ô nhiễm tại hơn 300 cơ sở công nghiệp nội thành Hải Phòng với 60% diện tích đô thị chịu áp lực suy thoái sinh thái.
• Tác phẩm đúc kết bài học giá trị từ cơ chế hòa giải thành công trên 80% vụ việc thực tiễn và mô hình lập quỹ bảo đảm của các nước Đông Nam Á.
• Hệ thống đề xuất 4 nhóm giải pháp lập pháp khả thi tạo tiền đề cho quá trình sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 và Bộ luật Dân sự năm 2005.
• Kế hoạch tiếp theo cần tập trung số hóa quy trình quan trắc 4 lưu vực sông tại Hải Phòng và ban hành sổ tay hướng dẫn định giá thiệt hại sinh thái trước năm 2010.

Độc giả là các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và luật sư quan tâm đến công tác bảo vệ quyền môi trường hãy tham khảo toàn văn công trình để ứng dụng vào công tác lập pháp và giải quyết tranh chấp thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG 1. TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG 1. Khái niệm về tranh chấp môi trường 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trên thế giới, tranh chấp liên quan đến môi trường không phải là hiện tượng xã hội mới nảy sinh, nó đã xuất hiện từ rất sớm và liên quan tới nhiều quốc gia khác nhau. Điều này cũng có thể lý giải vì xét về nguyên nhân khách quan thì các nước trên thế giới xảy ra tranh chấp đã có một nền sản xuất công nghiệp lớn và phát triển.

Về chủ quan thì con người đã ý thức được vấn đề bảo vệ môi trường và quyền của con người được sống trong môi trường trong lành. Chúng ta có thể điểm qua một số vụ tranh chấp môi trường điển hình giữa các nước trong thời gian qua. Vụ thứ nhất: một vụ kiện nổi tiếng giữa hai quốc gia là Mỹ và Canađa (gần biên giới Mỹ), trong quá trình hoạt động đã thải một lượng khí thải rất lớn với hàm lượng độc hại cao vào bầu khí quyển. Khí thải đã bay sang Mỹ làm ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp tại Tiểu bang Oasinhtơn (Mỹ) gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản và làm thương tổn đến sức khoẻ của cư dân trong vùng.

Trọng tài quốc tế đã ra bản phán quyết yêu cầu Canađa phải kịp thời ngăn chặn các ảnh hưởng xấu của khí thải tới các quốc gia khác và bồi thường cho Mỹ những thiệt hại do khí thải gây ra. Kết quả giải quyết vụ kiện đã trở thành "thông lệ" để xem xét, giải quyết các tranh chấp quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, đồng thời là cơ sở khoa học cho việc hình thành nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền". [49] Vụ thứ hai: là vụ kiện của hai quốc gia là Australia và New Zealand đối với Pháp khi Pháp tiến hành thử vũ khí hạt nhân vào năm 1973, làm bụi phóng xạ bay sang các quốc gia khác, gây ảnh hưởng đáng kể đến tính mạng, sức khoẻ và tài sản của công dân hai quốc gia trên. [49] Vụ thứ ba: năm 1998, một con tàu của công ty nhựa Formosa, Đài Loan chở 3000 tấn chất thải độc hại có chứa thuỷ ngân đến đổ bất hợp pháp tại một bãi chôn lấp chất thải ở Sihanouk Ville của Campuchia, làm một số người dân tiếp xúc với rác thải bị tử vong.

Campuchia đã mở phiên toà xét xử, phạt tội các chủ tàu 5 năm tù và phạt tiền 0,5 triệu USD.[2] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ngoài ra còn rất nhiều vụ việc có ảnh hưởng tới môi trường xảy ra trên thế giới và tại các nước Châu Á- Thái Bình Dương. Đối với Việt Nam, vấn đề tranh chấp môi trường xuất hiện muộn hơn so với các nước trên thế giới. Trước năm 1986, có thể nói các tranh chấp môi trường dưới các dạng khác nhau dường như chưa xuất hiện trên thực tế, thuật ngữ tranh chấp môi trường cũng chưa được các nhà khoa học gọi tên và đề cập tới trong bất kỳ một tài liệu khoa học nào. Ở Việt Nam, các tranh chấp môi trường xuất hiện muộn hơn vì các lý do: Thứ nhất: trước năm 1986, nhu cầu khai thác các tài nguyên thiên nhiên, các thành phần môi trường phục vụ cho sản xuất và tiêu dùng chưa nhiều, do vậy các hành vi gây suy thoái các nguồn tài nguyên thiên nhiên và huỷ hoại cho môi trường ít xảy ra.

Nếu có thì chỉ xảy ra trên phạm vi hẹp, mức độ ảnh hưởng không đáng kể đến tính mạng, sức khoẻ của con người. Hơn nữa thời kì này, sự tác động xấu của thiên nhiên và môi trường đến sức khoẻ con người chưa thể hiện nhiều và mức độ chưa cao do chất lượng môi trường sống còn tương đối tốt. Thứ hai: thời kì này, đất nước ta còn nghèo, do vậy mối quan tâm lớn nhất của Đảng và Nhà nước ta là tâp trung phát triển kinh tế, đó cũng là mối quan tâm của từng cá nhân, từng gia đình so với đòi hỏi về chất lượng môi trường sống. Thứ ba: chế độ sở hữu các nguồn tài nguyên, các thành phần môi trường chủ yếu thuộc về Nhà nước mà chưa được giao cho các cá nhân, tổ chức sử dụng ổn định lâu dài.

Tình hình này dẫn tới việc những thiệt hại do một số hành vi huỷ hoại môi trường như phá rừng, khai thác bừa bãi nguồn lợi thuỷ sản …ở nơi này, nơi kia đều thuộc về Nhà nước và ít liên quan đến lợi ích riêng của các cá nhân, tổ chức. Kết quả của việc không phân định rõ quyền sở 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hữu các nguồn tài nguyên, các thành phần môi trường đã dẫn tới sự thiếu trách nhiệm và thiếu sự phản ứng quyết liệt từ phía người dân đối với hành vi gây ô nhiễm môi trường. Thứ tư : thời kì này, hệ thống cơ quan quản lý Nhà nước về môi trường cũng như hệ thống các cơ quan tư pháp chưa được thiết lập hoàn chỉnh, bên cạnh đó các văn bản pháp luật quy định về vấn đề này còn thiếu… Đây chính là trở ngại lớn cho việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khi có thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật môi trường gây ra. Từ năm 1986 trở lại đây, thực hiện đường lối chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đất nước ta đã có bước phát triển vượt bậc về mọi mặt.

Kinh tế thị trường bên cạnh những ưu điểm như thúc đẩy tăng trưởng, tính cạnh tranh…thì cũng có mặt trái của nó là tác động xấu đến môi trường. Nghị quyết số 41- NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng ngày 15/11/2004 về bảo vệ môi trường trong thời kì đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước đã khẳng định: "Môi trường nước ta vẫn bị xuống cấp nhanh, có nơi, có lúc đã đến mức báo động: Đất đai bị xói mòn, thoái hoá; Chất lượng các nguồn nước suy giảm mạnh; Không khí ở nhiều đô thị, khu dân cư bị ô nhiễm nặng; Khối lượng phát sinh và mức độ độc hại của chất thải ngày càng tăng; Tài nguyên thiên nhiên trong nhiều trường hợp bị khai thác quá mức, không có quy hoạch; Đa dạng sinh học bị đe doạ nghiêm trọng; Điều kiện vệ sinh môi trường, cung cấp nước sạch ở nhiều nơi không bảo đảm. Việc đẩy mạnh phát triển công nghiệp, dịch vụ, quá trình đô thị hoá, sự gia tăng dân số trong khi mật độ dân số đã quá cao, tình trạng đói nghèo chưa được khắc phục tại một số vùng nông thôn, miền núi; Các thảm hoạ do thiên tai và những diễn biến xấu về khí hậu toàn cầu đang tăng, gây áp lực lớn lên tài nguyên và môi trường"[3, 1]. Tuy nhiên, hiện nay, mối quan tâm đến chất lượng môi trường 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sống của con người đang được nâng cao.

Người dân một mặt tham gia tích cực vào hoạt động bảo vệ môi trường, làm sạch môi trường, mặt khác người dân cũng tỏ thái độ phản ứng gay gắt và quyết liệt hơn đối với các hành vi gây ô nhiễm, suy thoái môi trường. Những yêu cầu của người dân thông qua các đơn kiến nghị, khởi kiện tại các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đối với các hành vi vi phạm pháp luật mỗi ngày một nhiều và đa dạng hơn. Những yêu cầu của người dân không chỉ dừng lại ở việc đề nghị các cơ quan quản lý Nhà nước xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật môi trường, buộc người gây ô nhiễm phải chấm dứt ngay các hành vi gây ô nhiễm hoặc phải chuyển đi nơi khác mà còn đòi hỏi người gây ô nhiễm phải có biện pháp làm sạch, khôi phục lại môi trường đã bị phá huỷ và phải bồi thường các thiệt hại về người và tài sản gây ra đối với họ. Những người dân không chỉ yêu cầu đối với những thiệt hại gây ra do các dự án đang hoạt động mà đối với các dự án trước khi đi vào hoạt động có khả năng gây ô nhiễm, gây tác động xấu đến môi trường không được tiến hành, triển khai các hoạt động ở gần nơi dân cư sinh sống, nếu những dự án này vẫn được triển khai thì chủ dự án, chủ công trình hoặc cơ quan có thẩm quyền cấp phép phải trả trước cho dân một khoản tiền (tiền bù đắp cho những thiệt hại do chất lượng môi trường suy giảm do công trình, dự án gây ra) hoặc một khoản tiền đủ để họ di dời đi nơi khác có chất lượng môi trường được dảm bảo hơn.

Chúng ta có thể xem xét và phân tích các ví dụ sau để minh hoạ cho khẳng định trên: Ví dụ 1: Vụ đền bù thiệt hại do ô nhiễm nước, gây chết cá ở Tây Ninh: ngày 14/02/1998 cá trên rạch Tây Ninh bị chết hàng loạt. Ngày 16/02/1998 Sở KHCN & MT Tây Ninh tổ chức khảo sát dọc theo rạch và cùng chính quyền địa phương và nhân dân ghi nhận thời điểm cá bị chết nhiều nhất và lấy các mẫu nước tại các vị trí 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ngày 17/02/1998 cá cảnh nuôi lồng trên sông Vàm Cỏ Tây (là nơi rạch Tây Ninh đổ nước vào) lại bị chết hàng loạt. Ngày 18/02/1998 Sở KHCN& MT, chính quyền địa phương lập biên bản xác định số lượng cá chết cụ thể tại từng điểm, tiếp tục lấy mẫu nước sông tại nhiều điểm trên khu vực cá bị chết.

Sau khi có kết quả phân tích mẫu nước, đã tiến hành thanh tra tình hình kiểm soát ô nhiễm tại công ty đường Bourbon và 9 cơ sở sản xuất bột mì có nguồn phát thải vào sông Vàm Cỏ Tây. Từ kết quả thanh tra và sau khi đã loại trừ nguyên nhân dịch bệnh của cá đã nhận định nguyên nhân gây ô nhiễm rạch Tây Ninh và sông Vàm Cỏ Tây dẫn tới cá chết là do sự cố của công ty đường gây ra là chính. Cũng qua phân tích thành phần mẫu nước tại các điểm cá chết, nhận định có thành phần thành nước thải của 9 cơ sở chế biến bột mì. Thông qua số liệu phân tích thành phần nước thải và tổng sản lượng thải của công ty, thành phần nước sông Vàm Cỏ Tây, tốc độ dòng chảy và thời gian lan truyền của nước thải, thời điểm xảy ra sự cố của công ty (sau khi loại trừ các nguyên nhân khác như dịch bệnh) đã buộc công ty đường Bourbon thừa nhận là bên chủ yếu gây ra ô nhiễm tại các vị trí và các ngày nói trên.