Chương I - Luật NSNN 2002). Để điều hành các khoản chi tiêu một cách có hiệu quả mỗi quốc gia đều có sự phân chia khác nhau về các nhóm chi. Phân loại các khoản chi NSNN là việc sắp xếp các khoản chi NSNN theo những tiêu thức, tiêu chí nhất định vào các nhóm, các loại chi. Có nhiều tiêu thức để phân loại các khoản chi NSNN, song tựu chung lại có thể sắp xếp theo những tiêu thức phân loại chủ yếu sau: - Theo mục đích kinh tế - xã hội của các khoản chi, thì chi NSNN được chia thành: chi tiêu dùng và chi đầu tư phát triển.
- Theo tính chất các khoản chi thì chi NSNN được chia thành: chi cho y tế, chi cho giáo dục, chi phúc lợi, chi quản lý Nhà nước, chi đầu tư kinh tế,… - Theo yếu tố các khoản chi, thì chi NSNN được chia thành: chi đầu tư, chi thường xuyên và chi khác. c) Chu trình chi ngân sách nhà nước Chu trình chi NSNN hàng năm (niên độ ngân sách được bắt đầu từ ngày 01/01 và kết thúc vào ngày 31/12 hàng năm) được tiến hành từ khâu lập dự toán chi NSNN, chấp hành NSNN và quyết toán NSNN, cụ thể: 9 - Lập dự toán chi NSNN: là quá trình bao gồm các công việc lập dự toán, phân bổ dự toán chi và giao dự toán chi NSNN. Các khoản chi trong dự toán ngân sách phải được xác định trên cơ sở mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh, quốc phòng, an sinh xã hội. Trong đó, lập dự toán chi NSNN là công việc khởi đầu, có ý nghĩa quyết định đến chất lượng và hiệu quả của toàn bộ các khâu của quá trình quản lý chi NSNN.
Dự toán chi NSNN đúng đắn, có cơ sở khoa học và thực tiễn sẽ có tác dụng quan trọng đối với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội nói chung cũng như tạo tiền đề cho việc quản lý chặt chẽ, có hiệu quả các khoản chi NSNN nói riêng. Chấp hành dự toán chi NSNN: sau khi được Quốc hội phê chuẩn, việc thực hiện chi ngân sách được triển khai. Quá trình này là cấp kinh phí NSNN cho các nhu cầu đã được duyệt; đồng thời, các cơ quan quản lý nhà nước được pháp luật quy định có trách nhiệm kiểm soát chặt chẽ mọi khoản chi của NSNN đảm bảo chi đúng dự toán, đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức theo quy định hiện hành của Nhà nước. Việc chấp hành dự toán chi NSNN là tổ chức cấp phát kinh phí đúng mục đích, đúng dự toán đã được duyệt.
Trong đó, Bộ Tài chính có vị trí quan trọng trong việc điều hành NSNN của Chính phủ và Kho bạc Nhà nước với vai trò kiểm soát chi là khâu kiểm soát cuối cùng trước khi xuất quỹ NSNN. Mọi khoản chi NSNN đều được thanh toán trực tiếp qua KBNN cho các cơ quan, đơn vị và các nhà cung cấp hàng hoá, dịch vụ cho Nhà nước; mọi khoản chi của NSNN đều phải được KBNN kiểm soát trước khi thanh toán, chi trả cho các đơn vị; phân định rõ trách nhiệm của người chuẩn chi - thủ trưởng các cơ quan, đơn vị với KBNN – Tổng kế toán của Nhà nước. - Quyết toán chi NSNN: là khâu cuối cùng trong chu trình quản lý chi NSNN, bao gồm các công việc tổng hợp, phân tích, đánh giá các khoản chi NSNN đã thực hiện trong năm ngân sách có hiệu quả, đúng với dự toán được duyệt (phải được Quốc hội phê chuẩn). Thông qua quyết toán chi NSNN, ta có thể thấy được các hoạt động kinh tế - xã hội ở tầm vĩ mô của Nhà nước trong năm ngân sách đó, hình dung được các hoạt động chi NSNN là công cụ 10 quản lý vĩ mô của Nhà nước.
Từ đó, rút ra những kinh nghiệm trong quản lý chi NSNN trong những năm sau. Vai trò của chi Ngân sách nhà nước: a. Đặc điểm chi Ngân sách nhà nước Trong mỗi chế độ xã hội, mỗi giai đoạn lịch sử, chi ngân sách nhà nước mang những nội dung cơ cấu khác nhau, song chúng đều có cùng những đặc điểm sau: Thứ nhất, chi ngân sách nhà nước luôn gắn chặt với bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế, chính trị , xã hội mà nhà nước phải đảm đương trong thời kỳ. Nhà nước với bộ máy càng lớn thì phải đảm đương càng nhiều nhiệm vụ thì mức độ và phạm vi chi của ngân sách nhà nước càng lớn.
Thứ hai, các khoản chi của ngân sách nhà nước được xem xét hiệu quả trên tầm vĩ mô. Điều đó có nghĩa là các khoản chi của ngân sách nhà nước phải được xem xét một cách toàn diện dựa trên cơ sở của việc hoàn thành các mục tiêu kinh tế - xã hội đề ra. Thứ ba, các khoản chi của ngân sách nhà nước mang tính không hoàn trả trực tiếp. Điều này được thể hiện qua việc các tổ chức hoặc cá nhân nhận được vốn, kinh phí từ ngân sách nhà nước không phải ghi nợ, và cũng không phải hoàn trả lại một cách trực tiếp cho ngân sách.
Mặt khác, không phải mọi khoản thu với mức độ, số lượng của những địa chỉ cụ thể đều được hoàn lại dưới các khoản chi của ngân sách nhà nước. Thứ tư, các khoản chi của ngân sách nhà nước luôn gắn chặt với sự vận động của các cặp phạm trù giá trị khác như giá cả, tiền lương, lãi suất, tỷ giá hối đoái … Nhận thức rõ mối quan hệ này, có ý nghĩa quan trọng trong việc kết hợp chặt chẽ giữa chính sách ngân sách với chính sách tiền tệ, chính sách thu nhập trong quá trình thực hiện các mục tiêu của kinh tế vĩ mô (như tăng trưởng, việc làm, ổn định giá cả, cân bằng cán cân thanh toán,…) b. Vai trò chi ngân sách nhà nước 11 Chi ngân sách nhà nước là một trong hai bộ phận cấu thành nội dung ngân sách nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước. Cần hiểu rằng, vai trò của chi ngân sách nhà nước luôn gắn liền với vai trò của nhà nước theo từng giai đoạn nhất định.
Đối với nền kinh tế thị trường, chi ngân sách nhà nước là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội, định hướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội. Chi ngân sách Nhà nước có tác động mạnh mẽ đến công cuộc đổi mới đất nước góp phần quan trọng đưa đất nước Việt Nam ta tiến đến mục tiêu xây dựng đất nước thành một quốc gia dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ,văn minh. Vai trò của chi ngân sách Nhà nước được thể hiện rõ trên các nội dung: + Về mặt phát triển kinh tế: Chi NSNN được sử dụng để kích thích nền kinh tế phát triển hoặc hình thành cơ cấu kinh tế mới, thông qua các hoạt động như: - Dùng vốn NSNN để đầu tư vào cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội như đường giao thông, hệ thống điện lưới quốc gia, hệ thống thuỷ lợi, kênh mương nội đồng… Đây là những lĩnh vực cần thiết cho sự phát triển kinh tế xã hội nhưng tư nhân không muốn đầu tư (do tỷ suất lợi nhuận thấp, thời gian hoàn vốn chậm) hoặc không đủ khả năng (về vốn và trình độ) để đầu tư. - Thực hiện những ưu đãi về tín dụng hoặc thuế nhằm khuyến khích phát triển những ngành nghề hoặc vùng cần phát triển, ví dụ các ngành kinh tế mới (công nghệ sinh học, tin học), các ngành trọng điểm (sản xuất hàng xuất khẩu), các vùng kinh tế ở vùng sâu vùng xa cần hỗ trợ phát triển để đảm bảo đời sống người dân.
- Khi nền kinh tế suy thoái, nhà nước có thể tăng chi ngân sách cho đầu tư, cắt giảm thuế nhằm kích cầu, hỗ trợ nền kinh tế sớm phục hồi. - Thông qua các khoản chi đầu tư từ vốn ngân sách và ưu đãi thuế để thúc đẩy hình thành cơ cấu kinh tế mới, hợp lý hơn, qua đó phát huy các nguồn lực 12 trong xã hội một cách có hiệu quả. + Về mặt ổn định kinh tế xã hội: Vai trò này của chi NSNN được thể hiện qua các hoạt động như: Lập quỹ dự trữ nhà nước về hàng hoá, vật tư thiết yếu, các quỹ dự phòng tài chính (kể cả bằng vàng và ngoại tệ) để ổn định kinh tế xã hội khi có sự biến động do thiên tai mà Nhà nước cần can thiệp; Hỗ trợ các quỹ bình ổn giá, quỹ bảo hiểm xã hội; Cấp tín dụng ưu đãi hoặc mua lại các doanh nghiệp có vị trí quan trọng đang gặp khó khăn, có nguy cơ giải thể hoặc phá sản; Lập quỹ dự trữ ngoại tệ để ổn định tỷ giá; Sử dụng các chính sách tài khoá thắt chặt hoặc mở rộng nhằm điều tiết kinh tế vĩ mô (giảm nhiệt nền kinh tế, chống lạm phát, phục hồi tổng cầu). Ngoài ra, các hoạt động nhằm cân bằng ngân sách, bình ổn giá cả do việc sử dụng nguồn quỹ tài chính, những chính sách chi tiêu tài chính trong từng thời điểm cũng giúp cho việc hạn chế lượng tiền mặt lưu thông tại thời điểm và góp phần kiềm chế lạm phát.
+ Về mặt thị trường, thực hiện công bằng xã hội: chi Ngân sách Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc thực hiện công bằng xã hội như: Chi phúc lợi công cộng như giáo dục, y tế, văn hoá… nhằm tạo điều kiện nâng cao mặt bằng xã hội; Chi trợ cấp đối với những người có hoàn cảnh khó khăn như trẻ em mồ côi, người già không nơi nương tựa, gia đình có công với đất nước; Chi trợ cấp thất nghiệp nhằm giúp ổn định xã hội…. Nội dung về công tác kiểm soát chi Ngân sách Nhà nước 1. Khái niệm về công tác kiểm soát chi ngân sách nhà nước Kiểm soát chi NSNN là quá trình các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN theo các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn và định mức chi tiêu do Nhà nước quy định dựa trên cơ sở những nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý tài chính trong từng thời kỳ. Sự cần thiết kiểm soát chi ngân sách nhà nước 13 1.