Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT ĐÁP ỨNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 1. Khái niệm Tư tưởng về nhà nước pháp quyền đã hình thành từ rất sớm, nhưng nhà nước pháp quyền với tư cách là học thuyết chính trị và triết học thì chỉ xuất hiện ở Tây âu vào thế kỷ XVII - XVIII. Vậy nhà nước pháp quyền là gì? Có thể khái niệm về nhà nước pháp quyền như sau: Nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu nhà nước, đó chỉ là những giá trị phổ biến, là biểu hiện của một trình độ phát triển dân chủ, một cách thức tổ chức nhà nước và xã hội trên nền tảng dân chủ.
Đó là một tổ chức công quyền được thành lập và hoạt động trên cơ sở pháp luật, nhằm đưa lại tự do, hạnh phúc cho nhân dân, gắn liền với sự tồn tại và phát triển của xã hội công dân, thông qua hệ thống các thể chế và yêu cầu dân chủ như đề cao chủ quyền nhân dân; có cơ chế tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước khoa học và hiệu quả; dân chủ hóa đời sống nhà nước và xã hội… 1. Những đặc điểm cơ bản của nhà nước pháp quyền Từ khái niệm về nhà nước pháp quyền, có thể thấy nhà nước pháp quyền có những đặc điểm cơ bản sau: - Nhà nước pháp quyền luôn đề cao chủ quyền của nhân dân, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nhà nước pháp quyền đề cao hiến pháp và tính tối cao của hiến pháp. Hiến pháp phải có tính tối cao so với các văn bản pháp luật khác, các luật và văn bản dưới luật phải tuân thủ hiến pháp cả về nội dung và hình thức, cả về thủ tục ban hành và hiệu lực tác động.
- Trong nhà nước pháp quyền pháp chế luôn được tăng cường. Trong nhà nước pháp quyền, mọi hoạt động của nhà nước, các cơ quan nhà nước, các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân đều phải dựa trên cơ sở pháp luật, luôn phù hợp với hiến pháp và pháp luật. - Luật chiếm vị trí tối thượng trong đời sống nhà nước và xã hội. Pháp luật và những giá trị của pháp luật trong nhà nước pháp quyền luôn được đề cao.
Hệ thống pháp luật phải hoàn thiện, luôn đáp ứng được nhu cầu, đòi hỏi của việc quản lý đất nước trong từng gai đoạn phát triển. Các quan hệ xã hội quan trọng cần được điều chỉnh bằng pháp luật thì đều có pháp luật điều chỉnh. Đối với công dân, pháp luật phải mở rộng và bảo vệ tối đa các quyền của con người càng nhiều càng tốt, công dân có quyền được làm tất cả những gì mà pháp luật không cấm và pháp luật chỉ nên cấm những gì thật cần thiết để bảo đảm quyền tự do cho nhân dân. Đối với các cơ quan nhà nước, pháp luật phải quy định chặt chẽ, đầy đủ chức năng, nhiệm vụ quyền hạn để tránh sự tùy tiện, lạm quyền.
Pháp luật do nhà nước ban hành, nhưng luôn giữ vai trò thống trị đối với chính nhà nước; các cơ quan, công chức nhà nước chỉ được làm những gì mà luật cho phép. - Trong nhà nước pháp quyền con người là giá trị cao quý nhất, do đó sự phát triển của cá nhân con người là mục tiêu cao cả nhất. Điều này có nghĩa Nhà nước pháp quyền phải là một nhà nước có khả năng bảo vệ và bảo đảm các quyền con người một cách tốt nhất. Sở dĩ như vậy vì, xuất phát từ chức năng và mục đích của nhà nước pháp quyền là đưa lại tự do, hạnh phúc cho con người nên nhà nước không chỉ tuyên bố một hệ thống rộng lớn các quyền tự do của 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công dân mà quan trọng hơn là tạo ra một cơ chế đồng bộ bảo đảm cho các quyền, tự do đó thực hiện trên thực tế.
Đồng thời phải ngăn chặn và loại bỏ mọi sự xâm hại đối với các quyền tự do đó, bảo đảm không ngừng mở rộng, làm phong phú thêm các quyền, tự do của công dân. Phải bảo đảm mọi hoạt động, mọi cố gắng của nhà nước, của xã hội đều nhằm phục vụ cho hạnh phúc của con người. Nhà nước có cơ chế bảo vệ các quyền của con người khi nó bị xâm hại. - Trong nhà nước pháp quyền, cơ chế tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước cần có sự phân công một cách rành mạch giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp; có cơ chế kiểm soát về mặt nhà nước và xã hội trong việc thực hiện các quyền lực đó.
Quyền lực nhà nước là thống nhất, nhưng phải có sự phân công phối hợp phù hợp giữa cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Cơ chế phân công, phối hợp phải rõ ràng và có hiệu quả, phải bảo đảm sự phân biệt rõ ràng và sự phối hợp có hiệu quả giữa ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Có như vậy, mới có thể thực hiện được sự kiểm tra, giám sát các hoạt động lao động quyền lực, có thể hạn chế được sự lạm dụng quyền lực, bảo vệ được lợi ích hợp pháp của con người khỏi bị xâm hại từ phía quyền lực nhà nước. - Giải quyết hợp lý mối quan hệ qua lại giữa nhà nước và công dân.
Trong quan hệ với công dân, nhà nước là một bên nhưng lại là chủ thể có quyền ban hành pháp luật, bảo đảm cho pháp luật được thực hiện, là chủ thể thực hiện việc xét xử, phán quyết mỗi khi có tranh chấp, vi phạm. Do vậy, nhà nước phải bị ràng buộc bởi chính pháp luật đã được nhà nước ban hành từ trước. Công dân là chủ thể của quyền lực nhà nước, trao quyền cho nhà nước, nhưng hành vi của công dân lại là đối tượng chịu sự quản lý của nhà nước. Do vậy, nhà nước và công dân phải có mối quan hệ qua lại và tôn trọng lẫn nhau: công dân phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình đối với nhà nước; nhà 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nước phải bảo đảm các quyền, tự do cá nhân, lợi ích, danh dự của công dân, tạo điều kiện để chúng được thực hiện và không bị xâm hại.
Trong nhà nước pháp quyền, mối quan hệ này diễn ra theo hướng nhà nước luôn chịu sự điều chỉnh của pháp luật. Mọi sự phấn đấu, cố gắng của nhà nước và xã hội phải vì con người, mỗi công dân và xã hội luôn tôn trọng và bảo vệ pháp luật. Công dân có quyền, đồng thời có khả năng buộc nhà cầm quyền phải tôn trọng và thực hiện đúng pháp luật đã ban hành. Tranh chấp giữa nhà nước và công dân phải do tòa án giải quyết.
Tòa án thì phải độc lập, vô tư có cơ chế phù hợp, bình đẳng để tất cả mọi công dân đều có thể tiếp cận được. Tòa án phải xử lý kịp thời, chính xác, đúng thủ tục và hiệu quả. - Dân chủ hóa đời sống nhà nước và xã hội. Dân chủ là một trong những nhu cầu, điều kiện của nhà nước pháp quyền.
Nhà nước và xã hội phải luôn bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, bảo đảm quyền con người. Để thực hiện dân chủ hóa đời sống xã hội phải xây dựng xã hội dân sự trong đó mỗi cá nhân, mỗi tổ chức đều thể hiện đúng vị trí, vai trò của mình trong xã hội. Các quyền, lợi ích chính đáng của công dân phải được bảo vệ; nhà nước pháp quyền phải thực hiện chính sách xã hội nhiều hơn và tốt hơn. Tóm lại, nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu nhà nước, nó là một mô hình tổ chức nhà nước tiến bộ, là một giá trị, là tinh hoa nhân loại có thể áp dụng ở tất cả các nước tùy theo điều kiện cụ thể của mỗi nước.
Đó là mô hình nhà nước đề cao tính tối thượng của pháp luật, bảo vệ và bảo đảm tốt nhất quyền con người, có cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực (lập pháp, hành pháp và tư pháp) chặt chẽ, khoa học, hiệu quả và hợp pháp. KHÁI NIỆM VÀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 1. Khái niệm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sau một qua trình nhận thức, đánh giá, chúng ta đã khẳng định quyết tâm xây dựng Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thành Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam đã được Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ IX khẳng định: Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân.
Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp [9]. Trên cơ sở đó, Điều 2 - Hiến pháp Việt Nam năm 1992 sửa đổi năm 2001 đã quy định: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ tri thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp [27].
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung phát triển năm 2011) đã xác định 8 đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng trong đó có đặc trưng: "Có Nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo" [13]. Một trong những phương hướng để thực hiện mục tiêu tổng quát khi kết thúc thời kỳ quá độ ở nước ta là "xây dựng Nhà nước pháp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" [13]. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng (tháng 01/2011) đã khẳng định rõ hơn một bước tất yếu phải hoàn thiện và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của chúng ta.