Hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu hoàn thiện hệ thống kế toán thu chi ngân sách nhà nước tại việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa

• Tác giả: Phạm Quang Huy
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Việt
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Hoàn Thiện Hệ Thống Kế Toán Thu, Chi Ngân Sách Nhà Nước Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng biểu
• Danh mục các đồ thị
• Danh mục các hình vẽ
• Lời mở đầu
• 1. Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước
• 1.1. Các nghiên cứu công bố ở ngoài nước
• 1.1.1. Về bài báo khoa học
• 1.1.2. Các luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu khoa học
• 1.2. Các nghiên cứu công bố ở trong nước
• 1.2.1. Về bài báo khoa học
• 1.2.2. Các luận án tiến sĩ và các đề tài nghiên cứu khoa học
• 1.3. Các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. Chương 2: Cơ sở lý thuyết về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước và chuẩn mực kế toán công quốc tế
• 2.1. Một số vấn đề lý luận chung về khu vực công và quản trị tài chính công
• 2.1.1. Khu vực công
• 2.1.2. Quản trị tài chính trong khu vực công
• 2.1.3. Mối quan hệ giữa quản trị tài chính công với kế toán thu, chi ngân sách
• 2.2. Cơ sở lý thuyết về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước
• 2.2.1. Vai trò và mục tiêu
• 2.2.2. Nội dung và các đối tượng sử dụng thông tin
• 2.2.2.1. Nội dung cơ bản của kế toán thu, chi ngân sách
• 2.2.2.2. Đối tượng sử dụng thông tin kế toán thu, chi ngân sách
• 2.2.3. Các vấn đề cơ bản trong hệ thống kế toán thu, chi ngân sách
• 2.2.3.1. Về vấn đề ghi nhận
• 2.2.3.2. Về vấn đề đánh giá
• 2.2.3.3. Về vấn đề trình bày và công bố
• 2.2.4. Các nội dung khác liên quan đến kế toán thu, chi ngân sách
• 2.2.4.1. Kiểm soát thông tin
• 2.2.4.2. Kiểm soát nội bộ
• 2.2.4.3. Kiểm toán nhà nước
• 2.2.5. Cơ sở kinh tế và pháp lý xây dựng hệ thống kế toán thu, chi ngân sách
• 2.3. Chuẩn mực kế toán công quốc tế
• 2.3.1. Lịch sử hình thành và quá trình phát triển
• 2.3.2. Nhiệm vụ và mục tiêu của chuẩn mực kế toán công quốc tế
• 2.3.3. Vai trò và đặc điểm của chuẩn mực kế toán công quốc tế
• 2.3.4. Nội dung cơ bản của chuẩn mực kế toán công quốc tế
• 2.3.5. Cơ sở kế toán áp dụng trong kế toán công quốc tế
• 2.3.5.1. Kế toán trên cơ sở tiền trong khu vực công
• 2.3.5.2. Kế toán dồn tích trong khu vực công
• 2.3.5.3. So sánh kế toán trên cơ sở tiền và kế toán trên cơ sở dồn tích
• 2.3.6. Các chuẩn mực có liên quan đến kế toán thu, chi ngân sách nhà nước
• 2.3.6.1. Phần mở đầu của IPSAS
• 2.3.6.2. Hệ thống báo cáo tài chính
• 2.3.6.3. Chuẩn mực số 01 về việc trình bày báo cáo tài chính
• 2.3.6.4. Chuẩn mực số 22 về công bố thông tin tài chính đơn vị công
• 2.3.6.5. Chuẩn mực số 24 về việc trình bày thông tin ngân sách trên BCTC
• 2.4. Nghiên cứu mô hình tổ chức hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại một số quốc gia trên thế giới – Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.4.1. Hệ thống kế toán thu, chi ngân sách tại các quốc gia
• 2.4.1.1. Cộng đồng Châu Âu
• 2.4.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.4.2.1. Lộ trình chuyển đổi
• 2.4.2.2. Sự hợp nhất giữa kế toán và quản trị tài chính công
• 2.4.2.3. Mô hình kế toán nhà nước phù hợp với thực tế từng quốc gia
• 2.4.2.4. Đào tạo nguồn nhân lực
• 2.4.2.5. Kiểm toán, kiểm tra và kiểm soát thông tin thu, chi ngân sách
• 2.4.2.6. Ứng dụng công nghệ thông tin vào hệ thống kế toán
• 2.4.2.7. Các nhân tố tác động đến kế toán thu, chi ngân sách
• 3. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu và khung nghiên cứu chung luận án
• 3.1. Đối tượng và phạm vi của nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Các phương pháp nghiên cứu sử dụng
• 3.2.1. Phương pháp chung
• 3.2.2. Các phương pháp cụ thể
• 3.2.2.1. Phương pháp khái quát hóa
• 3.2.2.2. Phương pháp khái niệm hóa
• 3.2.2.3. Phương pháp điều tra hay phương pháp trưng cầu ý kiến
• 3.2.2.4. Phương pháp phân tích
• 3.2.2.5. Phương pháp tổng hợp
• 3.2.2.6. Phương pháp tư duy
• 3.2.2.7. Phương pháp thống kê
• 3.2.2.8. Phương pháp so sánh, đối chiếu
• 3.2.2.9. Phương pháp lý luận khách quan
• 3.2.3. Ứng dụng các phương pháp cho từng phần luận án
• 3.3. Dữ liệu sử dụng nghiên cứu
• 3.3.1. Dữ liệu thứ cấp
• 3.3.2. Dữ liệu sơ cấp
• 3.4. Khung nghiên cứu áp dụng và thu thập dữ liệu nghiên cứu
• 3.4.1. Khung nghiên cứu sử dụng
• 3.4.2. Thu thập dữ liệu nghiên cứu
• 3.5. Chất lượng của thông tin nghiên cứu thu thập
• 4. Chương 4: Thực trạng về hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam
• 4.1. Thực trạng về hệ thống tài chính công và quản lý ngân sách nhà nước
• 4.1.1. Thực trạng về hệ thống tài chính công
• 4.1.2. Thực trạng về phân cấp quản lý NSNN
• 4.1.2.1. Thực trạng về tổng quát tình hình thu, chi ngân sách
• 4.1.2.2. Thực trạng về việc thu và phân cấp thu ngân sách
• 4.1.2.3. Thực trạng về việc chi và phân cấp chi ngân sách
• 4.1.2.4. Thực trạng về quá trình phân cấp ngân sách
• 4.1.2.5. Một số tồn tại trong việc phân cấp quản lý thu, chi ngân sách
• 4.2. Thực trạng về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước
• 4.2.1. Thực trạng về văn bản pháp lý kế toán thu, chi ngân sách
• 4.2.1.1. Giới thiệu chung
• 4.2.1.2. Hệ thống văn bản pháp lý
• 4.2.1.3. Quy định về kế toán thu, chi ngân sách trong Luật NSNN
• 4.2.2. Nhiệm vụ và mục tiêu của kế toán thu, chi ngân sách Việt Nam
• 4.2.3. Vai trò của kế toán thu, chi ngân sách tại Việt Nam
• 4.2.4. Các nội dung trong kế toán thu, chi ngân sách tại Việt Nam
• 4.2.4.1. Vấn đề về quản lý
• 4.2.4.2. Vấn đề về ghi nhận
• 4.2.4.3. Vấn đề về đánh giá
• 4.2.4.4. Vấn đề về trình bày và công bố
• 4.2.5. Thực trạng về cơ sở kế toán trong hạch toán kế toán thu, chi ngân sách
• 4.2.6. Thực trạng về chứng từ, sổ sách và báo cáo trong kế toán thu, chi ngân sách
• 4.2.7. Thực trạng về kiểm soát thông tin do kế toán thu, chi ngân sách cung cấp
• 4.2.7.1. Kiểm soát thông tin
• 4.2.7.2. Kiểm soát nội bộ
• 4.2.7.3. Kiểm toán nhà nước với quá trình thanh tra và giám sát
• 4.2.8. Đánh giá chung kế toán thu chi ngân sách với chuẩn mực KTC quốc tế
• 4.2.8.1. Đánh giá chung
• 4.2.8.2. Các điểm tương đồng
• 4.2.8.3. Các điểm khác biệt
• 4.3. Khảo sát thực tế về kế toán thu, chi ngân sách tại Việt Nam
• 4.3.1. Đối tượng và phạm vi khảo sát
• 4.3.2. Nội dung của khảo sát
• 4.3.2.1. Giới thiệu chung về bảng câu hỏi
• 4.3.2.2. Về nội dung chi tiết khảo sát
• 4.3.3. Phương pháp khảo sát
• 4.3.3.1. Về phương cách khảo sát
• 4.3.3.2. Về công cụ xử lý kết quả
• 4.3.4. Kết quả khảo sát
• 4.3.4.1. Về độ tin cậy của mẫu khảo sát
• 4.3.4.2. Về kết quả nghiên cứu
• 4.4. Nhận diện hạn chế và nguyên nhân chế độ kế toán thu, chi ngân sách hiện hành
• 5. Chương 5: Giải pháp hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại VN
• 5.1. Quan điểm hoàn thiện và mục tiêu hoàn thiện
• 5.1.1. Quan điểm hoàn thiện
• 5.1.1.1. Phù hợp đặc điểm về quản lý thu chi NSNN tại Việt Nam
• 5.1.1.2. Từng bước phù hợp và tương thích với IPSAS
• 5.1.1.3. Tăng cường khả năng ứng dụng CNTT trong QLNSNN
• 5.1.2. Mục tiêu hoàn thiện
• 5.2. Giải pháp hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước
• 5.2.1. Nhóm giải pháp chung
• 5.2.1.1. Giải pháp về môi trường pháp lý
• 5.2.1.2. Giải pháp về môi trường hoạt động
• 5.2.1.3. Giải pháp về việc đáp ứng yêu cầu quản lý NSNN
• 5.2.2. Nhóm giải pháp cụ thể
• 5.2.2.1. Xây dựng mô hình Tổng kế toán nhà nước
• 5.2.2.2. Điều chỉnh và thay đổi cơ sở kế toán trong ghi nhận và trình bày thông tin kế toán thu, chi ngân sách
• 5.2.2.3. Xác lập lộ trình chuyển kế toán thu, chi ngân sách theo hướng tiếp cận IPSAS song song xây dựng hệ thống chuẩn mực KTC quốc gia
• 5.2.2.4. Tổ chức hệ thống thông tin kế toán thích ứng
• 5.2.3. Nhóm giải pháp hỗ trợ cho hệ thống kế toán thu, chi ngân sách
• 5.2.3.1. Kiểm soát chất lượng thông tin của kế toán thu, chi ngân sách
• 5.2.3.1.1. Về đánh giá chất lượng thông tin kế toán
• 5.2.3.1.2. Về chế độ thanh tra, kiểm tra và giám sát
• 5.2.3.2. Kiểm soát rủi ro trong kế toán thu, chi ngân sách
• 5.2.3.2.1. Kiểm soát trong
• 5.2.3.2.2. Kiểm soát ngoài
• 5.2.3.2.3. Kiểm soát rủi ro thông tin kế toán
• 5.2.3.3. Về cơ sở hạ tầng và thông tin
• 5.3. Một số kiến nghị
• 5.3.1. Đối với Quốc hội
• 5.3.2. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước
• 5.3.2.1. Đối với Chính phủ
• 5.3.2.2. Đối với Bộ tài chính
• 5.3.3. Đối với cơ quan Kiểm toán nhà nước
• 5.3.4. Đối với các cơ quan chức năng khác
• 5.3.5. Đối với các cơ quan thực hiện kế toán thu, chi ngân sách
• Kết luận Chung và kiến nghị
• Danh mục các công trình của tác giả
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về hệ thống kế toán thu chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam

Hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài chính công. Nó không chỉ giúp ghi chép các nghiệp vụ tài chính mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc ra quyết định của chính phủ. Tuy nhiên, hệ thống này vẫn còn nhiều hạn chế cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách.

1.1. Định nghĩa và vai trò của hệ thống kế toán ngân sách

Hệ thống kế toán ngân sách là công cụ phản ánh các hoạt động thu, chi của nhà nước. Nó giúp đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính công.

1.2. Lịch sử phát triển hệ thống kế toán tại Việt Nam

Hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những quy định ban đầu đến các chuẩn mực hiện đại hơn, phù hợp với yêu cầu quản lý tài chính công.

II. Những thách thức trong hệ thống kế toán thu chi ngân sách nhà nước

Việc quản lý ngân sách nhà nước tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như thất thu ngân sách, lãng phí trong chi tiêu và sự không đồng bộ giữa các cơ quan là những khó khăn lớn cần được giải quyết.

2.1. Thất thu ngân sách và nguyên nhân

Thất thu ngân sách xảy ra do nhiều nguyên nhân, bao gồm việc quản lý chưa hiệu quả và thiếu thông tin chính xác trong quá trình thu ngân sách.

2.2. Lãng phí và thất thoát trong chi tiêu

Nhiều khoản chi tiêu của nhà nước vẫn còn bị lãng phí, điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng ngân sách mà còn làm giảm niềm tin của người dân vào chính phủ.

III. Phương pháp cải thiện hệ thống kế toán thu chi ngân sách nhà nước

Để hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước, cần áp dụng các phương pháp hiện đại và hiệu quả. Việc cải cách này không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch mà còn tăng cường khả năng quản lý tài chính công.

3.1. Áp dụng công nghệ thông tin trong kế toán

Công nghệ thông tin có thể giúp cải thiện quy trình kế toán, từ việc ghi chép đến báo cáo tài chính, đảm bảo tính chính xác và kịp thời.

3.2. Đào tạo nguồn nhân lực cho hệ thống kế toán

Đào tạo nhân lực có trình độ cao trong lĩnh vực kế toán là cần thiết để nâng cao chất lượng và hiệu quả của hệ thống kế toán ngân sách nhà nước.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kế toán ngân sách

Nghiên cứu về hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước đã chỉ ra nhiều điểm mạnh và yếu trong thực tiễn. Việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế sẽ giúp Việt Nam cải thiện đáng kể hiệu quả quản lý ngân sách.

4.1. Kết quả khảo sát thực tế về kế toán ngân sách

Khảo sát cho thấy nhiều cơ quan vẫn chưa áp dụng đầy đủ các quy định về kế toán, dẫn đến sự không đồng bộ trong báo cáo tài chính.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nghiên cứu các mô hình kế toán của các quốc gia khác có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc cải cách hệ thống kế toán ngân sách.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho hệ thống kế toán ngân sách

Việc hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có những chính sách và biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong sử dụng ngân sách nhà nước.

5.1. Đề xuất chính sách cải cách hệ thống kế toán

Cần xây dựng các chính sách rõ ràng để cải cách hệ thống kế toán, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước.

5.2. Tương lai của hệ thống kế toán ngân sách tại Việt Nam

Hệ thống kế toán ngân sách nhà nước cần được cải tiến liên tục để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của quản lý tài chính công trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học được mô tả là luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam", chuyên ngành Kế toán, mã số 62.01, do nghiên cứu sinh Phạm Quang Huy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Việt tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, hoàn thành vào năm 2014. Kết cấu văn bản bao gồm 187 trang nội dung chính, 7 hình vẽ, 13 bảng biểu minh họa và 5 phụ lục.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả trình bày rằng ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của một quốc gia và là công cụ điều chỉnh vĩ mô đối với nền kinh tế - xã hội. Tại Việt Nam, công tác thu và chi ngân sách bên cạnh các kết quả đạt được vẫn tồn tại tình trạng thất thu ở một số khâu, sắc thuế, cùng với hiện tượng lãng phí, thất thoát trong chi tiêu công. Một nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ hạn chế trong quản lý ngân sách và chế độ kế toán thu, chi hiện hành: nghiệp vụ thu, chi ngân sách do nhiều cơ quan cùng thực hiện đồng thời nhưng mỗi cơ quan lại áp dụng mục đích, phương pháp, đối tượng, nội dung hạch toán và chỉ tiêu báo cáo khác nhau. Hệ quả là số liệu có sự phân tán, thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng yêu cầu phân tích phục vụ điều hành tài chính vĩ mô. Đồng thời, thông tin kế toán công hiện hành chỉ mới cấu thành báo cáo quyết toán ngân sách năm phục vụ Quốc hội, chưa hình thành báo cáo tài chính hợp nhất của Chính phủ để công khai cho toàn dân giám sát. Bên cạnh đó, bối cảnh hội nhập quốc tế (WTO, Hiệp định thương mại Việt - Mỹ, các cam kết với WB, IMF, ADB) đặt ra yêu cầu thông tin kế toán nhà nước phải có tính so sánh, minh bạch và tiếp cận Chuẩn mực kế toán công quốc tế (IPSAS).

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 4 nội dung:

1. Xác định lỗ hổng trong các nghiên cứu trên thế giới và trong nước bằng việc hệ thống hóa các nghiên cứu về kế toán công và kế toán thu, chi ngân sách.
2. Tổng quát hóa cơ sở lý luận liên quan đến khu vực công, tài chính công, kế toán thu, chi ngân sách và quản lý ngân sách trên thế giới cũng như tại Việt Nam, làm nền tảng đối chiếu với thực tế.
3. Phân tích thực trạng hệ thống kế toán thu, chi ngân sách và các lĩnh vực liên quan (cơ cấu thu chi, hệ thống tài chính công, nội dung hạch toán), qua khảo sát thực tế để chứng minh tính cần thiết phải hoàn thiện hệ thống này.
4. Đề xuất các giải pháp chung, giải pháp cụ thể và kiến nghị nhằm hoàn thiện kế toán thu, chi ngân sách phù hợp điều kiện Việt Nam, tiếp cận chuẩn mực kế toán công quốc tế.

Giả thuyết nghiên cứu ($H_0$): "Việt Nam có thể và cần hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách hiện hành".

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu gồm 5 câu hỏi:

• $Q_1$: Các tác phẩm khoa học trong và ngoài nước đã có những công trình nào nghiên cứu về kế toán thu, chi ngân sách tại Việt Nam chưa?
• $Q_2$: Việt Nam có thể hoàn thiện kế toán thu, chi ngân sách dựa vào những nội dung lý luận nào và bài học kinh nghiệm tại những quốc gia nào trên thế giới?
• $Q_3$: Hệ thống kế toán thu, chi ngân sách tại Việt Nam hiện nay có những điểm tương đồng và khác biệt nào so với chuẩn mực kế toán công quốc tế?
• $Q_4$: Thực trạng của hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam về quản lý thu chi ngân sách, hệ thống tài chính công và chế độ kế toán như thế nào?
• $Q_5$: Để hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước Việt Nam thì cần thực hiện những giải pháp và kiến nghị cụ thể nào?

Đối tượng nghiên cứu là hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước. Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung vào hệ thống kế toán và các cơ quan quản lý thu, chi ngân sách tại Việt Nam, có khảo sát thực tế tại các đơn vị công ở các tỉnh thành và đối chiếu kinh nghiệm của 5 khu vực địa lý trên thế giới. Phạm vi thời gian nghiên cứu bao quát dữ liệu văn bản pháp lý và số liệu thống kê thu, chi ngân sách giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2013 (kèm chuỗi số liệu tỷ lệ thu, chi ngân sách trên GDP từ năm 1998 đến năm 2012).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành điểm luận các công trình nghiên cứu theo hai nhóm nguồn tư liệu trong nước và quốc tế:

Về các nghiên cứu ngoài nước, các bài báo khoa học được phân tích gồm: Pallot, J. nghiên cứu khuôn mẫu lý thuyết, nhân tố và khái niệm kế toán công; tác giả L (2005) phân tích IPSAS và cải cách kế toán chính phủ tại các quốc gia đang phát triển; Benito, B. và Caroline, R. (2010) khảo sát mức độ áp dụng kế toán dồn tích theo IPSAS tại các chính phủ Châu Âu; Goddard, A. (2010) so sánh quốc tế các nghiên cứu kế toán khu vực công; Lasse, O. (2010) nghiên cứu quy trình chuẩn hóa quốc tế về lập và trình bày báo cáo tài chính công; Lapsley, I. (1988) tổng quan nghiên cứu tài chính, trách nhiệm giải trình và kiểm toán công; Jacobs, K. và Brewis, J. (2012) đánh giá tác động cải cách kế toán công theo hướng quốc tế; Ekrem, K. (2012) phân tích tài chính trong kế toán công tại EU, Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ; Okwoli, A. A. và Owolabi, S. A. (2013) chỉ ra sự bất cập của các cơ quan quản trị tài chính công tại Nigeria; Adhikari, P. (2010) so sánh cải cách kế toán công và quá trình chuyển sang kế toán dồn tích giữa Nepal và Nga. Về luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu quốc tế, tác giả trích dẫn: Victoria, J. S. (2004) về kế toán hợp nhất khu vực công tại Úc; Ali, R. (2008) về kế toán dồn tích tại Bắc Úc; Zhou, N. (2010) về kế toán khu vực công tại Hồng Kông; Malmmose, M. (2012) về vai trò của kế toán quản trị trong cải cách quản trị công mới (NPM); Carlin, T. (2003) về kế toán dồn tích trong khu vực công; IMF (2006) về hài hòa hóa kế toán công quốc tế; tác giả L (2010) về mục tiêu kế toán công giai đoạn 1976-2009; Shi, Y. (2011) về cải cách dồn tích khu vực công tại Trung Quốc.

Về các nghiên cứu trong nước, nhóm bài báo khoa học gồm: Mai Thị Hoàng Minh (2008) về tính cần thiết ban hành chuẩn mực kế toán công; Đặng Thái Hùng (2008, 2009) về kế toán nhà nước và định hướng ban hành chuẩn mực kế toán công Việt Nam; Phạm Văn Đăng (2008, 2011) về khác biệt giữa kế toán nhà nước Việt Nam với chuẩn mực quốc tế và đối tượng thông tin của mô hình tổng kế toán nhà nước; Đặng Văn Du (2008) về công cụ giám sát ngân sách nhà nước; Lê Hùng Sơn (2009) về mô hình một cửa trong kiểm soát chi ngân sách; Đoàn Xuân Tiên (2009) về hệ thống chuẩn mực kế toán công quốc tế; Đặng Văn Thanh (2011) về mô hình tổng kế toán nhà nước; Đoàn Ngọc Xuân (2012) về đổi mới chính sách ngân sách nhà nước. Nhóm luận án và đề tài trong nước gồm: Nguyễn Văn Hồng (2007) về hoàn thiện hệ thống kế toán nhà nước; Nguyễn Hữu Phúc (2009) về tổ chức kiểm toán ngân sách nhà nước; Trần Thị Ngọc Hân (2012) về kiểm toán hoạt động dự án cầu đường; Lưu Trường Kháng (2013) về kiểm toán dự án đầu tư xây dựng công trình; Trịnh Ngọc Sơn (2003) về kiểm toán chi ngân sách đơn vị hành chính sự nghiệp khoán chi; kỷ yếu Hội thảo Bộ Tài chính (2007) về định hướng và lộ trình áp dụng IPSAS; Vũ Đức Chính (2010) về xây dựng mô hình tổng kế toán nhà nước tại Kho bạc Nhà nước; Lư Thị Thanh Nhàn (2011) về kế toán đơn vị hành chính sự nghiệp có hoạt động sản xuất kinh doanh.

Nhóm nghiên cứu	Đại diện tác giả tiêu biểu	Trọng tâm nội dung đã thực hiện
Nghiên cứu quốc tế	Pallot, J.; Benito & Caroline (2010); Goddard (2010); Lasse (2010); Ali, R. (2008); Carlin, T. (2003); Shi, Y. (2011)	Khuôn mẫu lý thuyết IPSAS, so sánh cải cách kế toán công, chuyển đổi từ cơ sở tiền mặt sang cơ sở dồn tích tại các nước phát triển và đang phát triển.
Nghiên cứu trong nước	Mai Thị Hoàng Minh (2008); Đặng Thái Hùng (2008, 2009); Phạm Văn Đăng (2008, 2011); Nguyễn Văn Hồng (2007); Vũ Đức Chính (2010)	Nêu nhu cầu ban hành chuẩn mực công, phân tích kế toán hành chính sự nghiệp, kiểm toán ngân sách, bước đầu phác thảo mô hình tổng kế toán nhà nước.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: Các nghiên cứu nước ngoài chủ yếu tập trung vào bối cảnh các quốc gia phát triển hoặc phân tích rời rạc từng khía cạnh kỹ thuật, chưa vận dụng vào hệ thống kế toán nhà nước cụ thể của Việt Nam. Trong khi đó, các công trình trong nước phần lớn tập trung vào kế toán hành chính sự nghiệp, quy trình kiểm toán ngân sách hoặc chỉ dừng lại ở việc giới thiệu tổng quan về chuẩn mực quốc tế mà chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp, hệ thống và toàn diện việc áp dụng IPSAS vào toàn bộ hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước Việt Nam gắn với quản trị tài chính công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án xây dựng lập luận trên các nền tảng sau:

• Khái niệm khu vực công: Tiếp cận theo định nghĩa của Derbyshire (1987), Hiệp hội kế toán viên Michigan (1990) và Từ điển Longman of Contemporary English (2012). Khu vực công là tập hợp các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp công và ngân hàng trung ương, có 5 vai trò kinh tế - xã hội: thúc đẩy phát triển kinh tế (tập trung vốn cho công nghiệp nặng, hạ tầng cơ bản), hỗ trợ phát triển vùng khó khăn nhằm giảm mất cân bằng khu vực, giải quyết việc làm, cung ứng hàng hóa dịch vụ công không vì mục tiêu lợi nhuận, bảo đảm và gánh vác rủi ro vĩ mô.
• Khuôn mẫu Quản trị tài chính công (PFM): Căn cứ khuôn mẫu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF 2009, 2013), Quyết định số 432/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Báo cáo của Viện Kế toán Công chứng Tài chính Công (CIPFA 2012). Chu trình PFM gồm 4 giai đoạn tuần hoàn: (1) Lập kế hoạch và dự toán ngân sách, (2) Thực hiện ngân sách, (3) Ghi chép kế toán và lập báo cáo, (4) Kiểm toán. Cấu trúc hệ thống PFM bao gồm 4 thành phần: Quản lý tài chính tổng thể, Quản lý về mặt hoạt động, Quản lý rủi ro hệ thống, và Quản trị các bên liên quan. Kế toán thu, chi ngân sách đóng vai trò là hệ thống thông tin đầu vào phản ánh các nghiệp vụ tài chính phát sinh, bảo đảm tính kỷ luật, hiệu quả và trách nhiệm giải trình.
• Chuẩn mực kế toán công quốc tế (IPSAS): Do Ủy ban Chuẩn mực Kế toán Công Quốc tế (IPSASB) thuộc Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC) ban hành. Luận án phân tích hai cơ sở kế toán chính: kế toán trên cơ sở tiền mặt (cash basis) và kế toán trên cơ sở dồn tích (accrual basis). Các chuẩn mực cụ thể được sử dụng gồm: Phần mở đầu IPSAS, Báo cáo tài chính, Chuẩn mực số 01 (Trình bày báo cáo tài chính), Chuẩn mực số 22 (Công bố thông tin tài chính khu vực chính phủ), Chuẩn mực số 24 (Trình bày thông tin ngân sách trên báo cáo tài chính).
• Mô hình Quản trị công mới (NPM): Nhấn mạnh vào việc nâng cao hiệu lực, tính kinh tế và trách nhiệm giải trình thông qua việc quản lý tài chính dựa trên kết quả đầu ra thay vì kiểm soát yếu tố đầu vào.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Sử dụng phương pháp khái quát hóa, khái niệm hóa, phân tích, tổng hợp, phương pháp tư duy, phương pháp so sánh đối chiếu và phương pháp lý luận khách quan để hệ thống hóa cơ sở lý luận, rà soát văn bản quy phạm pháp luật và phân tích kinh nghiệm quốc tế tại 5 khu vực địa lý trên thế giới (Cộng đồng Châu Âu, Bắc Mỹ, Châu Á...).
• Phương pháp định lượng: Sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng câu hỏi trưng cầu ý kiến và phương pháp thống kê để thu thập, tổng hợp, xử lý dữ liệu khảo sát thực tế và kiểm tra độ tin cậy của mẫu dữ liệu.

Nguồn dữ liệu của luận án gồm hai phần:

• Dữ liệu thứ cấp: Các văn bản quy phạm pháp luật (Luật Ngân sách nhà nước, các thông tư, quyết định chế độ kế toán); số liệu thống kê dự toán ngân sách nhà nước giai đoạn 2002 - 2013; số liệu quyết toán ngân sách nhà nước giai đoạn 2002 - 2010; cơ cấu thu và chi ngân sách giai đoạn 2002 - 2010; tỷ lệ thu, chi ngân sách trên GDP giai đoạn 1998 - 2012; chỉ số công khai ngân sách (Open Budget Index - OBI) năm 2008 và 2010 của các quốc gia.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua bảng câu hỏi khảo sát ý kiến cán bộ, công chức, kế toán viên tại các đơn vị, tổ chức công trên các tỉnh thành của Việt Nam về thực trạng chế độ kế toán ngân sách hiện hành và mức độ sẵn sàng tiếp cận IPSAS.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước

Chương 1 (dung lượng 16 trang) khái quát lịch sử nghiên cứu về kế toán công và kế toán thu, chi ngân sách trên bình diện quốc tế và trong nước. Tác giả tổng hợp các ấn phẩm từ bài báo học thuật, kỷ yếu hội thảo đến các luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu cấp bộ. Nội dung chương chỉ rõ các nghiên cứu quốc tế đã định hình khuôn mẫu lý thuyết cho IPSAS và xu hướng chuyển đổi sang kế toán dồn tích nhưng chưa liên hệ với thực tiễn Việt Nam. Các nghiên cứu trong nước chủ yếu phân tích kế toán hành chính sự nghiệp riêng lẻ, các công cụ kiểm toán hoặc phác thảo định hướng chung mà chưa xây dựng hệ thống giải pháp tổng thể cho kế toán thu, chi ngân sách. Từ khoảng trống này, chương xác định tính cấp thiết, thiết lập giả thuyết nghiên cứu $H_0$ cùng 5 câu hỏi nghiên cứu ($Q_1$ đến $Q_5$) làm định hướng cho các chương tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước và chuẩn mực kế toán công quốc tế

Chương 2 (dung lượng 51 trang) tập trung luận giải cơ sở lý luận về khu vực công, quản trị tài chính công (PFM) và chuẩn mực kế toán công quốc tế. Tác giả phân tích chu trình 4 bước của PFM và cấu trúc 4 thành phần theo mô hình CIPFA (2012). Chương trình bày chi tiết bản chất, vai trò của kế toán thu, chi ngân sách trong việc phản ánh quá trình phân bổ, tiếp nhận và sử dụng nguồn lực công; làm rõ các khía cạnh kỹ thuật gồm ghi nhận, đánh giá, trình bày và công bố thông tin kế toán, gắn liền với kiểm soát nội bộ và kiểm toán nhà nước. Đồng thời, chương phân tích nội dung các chuẩn mực IPSAS cốt lõi (IPSAS 01, IPSAS 22, IPSAS 24), so sánh cơ sở kế toán tiền mặt và cơ sở kế toán dồn tích. Tác giả nghiên cứu kinh nghiệm áp dụng IPSAS tại các quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu (Bảng 2.1) và các khu vực địa lý khác, từ đó rút ra các bài học cho Việt Nam về: xác lập lộ trình chuyển đổi, gắn kết kế toán với PFM, lựa chọn mô hình kế toán phù hợp thể chế, đào tạo nhân lực, kiểm soát rủi ro thông tin và ứng dụng công nghệ thông tin.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu và khung nghiên cứu chung của luận án

Chương 3 (dung lượng 13 trang) trình bày thiết kế nghiên cứu của đề tài. Tác giả mô tả đối tượng và phạm vi nghiên cứu, làm rõ phương pháp tiếp cận chung và 9 phương pháp nghiên cứu cụ thể được ứng dụng tương ứng cho từng phần nội dung. Chương cụ thể hóa quy trình nghiên cứu thông qua sơ đồ khung nghiên cứu (Hình 3.1), phân loại nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp, trình bày quy trình thiết kế bảng câu hỏi điều tra trưng cầu ý kiến, cách thức tổ chức khảo sát tại các đơn vị công, và các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng, độ tin cậy của thông tin thu thập.

Chương 4: Thực trạng về hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam

Chương 4 (dung lượng 52 trang) phân tích thực trạng hệ thống tài chính công và kế toán thu, chi ngân sách tại Việt Nam. Về quản lý tài chính công, chương đánh giá thực trạng phân cấp ngân sách, tổng hợp số liệu dự toán giai đoạn 2002 - 2013 (Bảng 4.1), số liệu quyết toán 2002 - 2010 (Bảng 4.2), cơ cấu thu ngân sách (Bảng 4.3), tỷ lệ thu trên GDP 1998 - 2012 (Bảng 4.4), cơ cấu chi ngân sách (Bảng 4.5) và tỷ lệ chi trên GDP 1998 - 2012 (Bảng 4.6).

Về thực trạng kế toán thu, chi ngân sách, tác giả rà soát hệ thống văn bản pháp lý, các quy định trong Luật Ngân sách nhà nước, các vấn đề ghi nhận, đánh giá, chứng từ, sổ sách và thời hạn, nơi nộp báo cáo tài chính của các cấp (Bảng 4.7, Bảng 4.8). Tác giả so sánh đối chiếu giữa kế toán hiện hành của Việt Nam với IPSAS để xác định các điểm tương đồng và khác biệt, đặc biệt là việc Việt Nam chủ yếu vẫn dựa trên cơ sở tiền mặt điều chỉnh và chưa lập BCTC nhà nước hợp nhất. Chương trình bày kết quả khảo sát thực tế tại các tỉnh thành (Bảng 4.9) thông qua việc phân tích độ tin cậy của mẫu và kết quả thống kê. Cuối chương, tác giả nhận diện các hạn chế cốt lõi: số liệu thu, chi phân tán ở nhiều cơ quan (Thuế, Hải quan, Kho bạc, Tài chính); cơ sở kế toán tiền mặt không phản ánh đầy đủ tài sản công và nợ công; thiếu các chuẩn mực kế toán công làm thước đo pháp lý thống nhất.

Chương 5: Giải pháp hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam

Chương 5 (dung lượng 51 trang) xây dựng hệ thống các giải pháp hoàn thiện. Tác giả xác lập quan điểm hoàn thiện (phù hợp quản lý ngân sách Việt Nam, từng bước tương thích với IPSAS, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin) và mục tiêu cụ thể. Tác giả phân tích mức độ công khai tài liệu ngân sách và chỉ số OBI của 11 quốc gia năm 2008 và 2010 (Bảng 5.1, Bảng 5.2).

Các giải pháp được phân bổ thành:

• Nhóm giải pháp chung: Hoàn thiện môi trường pháp lý, môi trường hoạt động và đáp ứng yêu cầu quản lý ngân sách.
• Nhóm giải pháp cụ thể: (1) Xây dựng mô hình Tổng kế toán nhà nước; (2) Điều chỉnh cơ sở kế toán từ tiền mặt sang cơ sở dồn tích trong ghi nhận và trình bày; (3) Xác lập lộ trình chuyển đổi áp dụng sang IPSAS song song với xây dựng hệ thống chuẩn mực kế toán công quốc gia (Bảng 5.3 và Hình 5.1); (4) Tổ chức hệ thống thông tin kế toán thích ứng trên nền tảng nâng cấp Hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc (TABMIS).
• Nhóm giải pháp hỗ trợ: Kiểm soát chất lượng thông tin kế toán (đánh giá chất lượng, hoàn thiện thanh tra, kiểm tra, giám sát), kiểm soát rủi ro thông tin (kiểm soát trong, kiểm soát ngoài) và phát triển hạ tầng kỹ thuật. Cuối cùng, chương đưa ra các kiến nghị đối với Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính, Kiểm toán Nhà nước và các cơ quan thực hiện kế toán thu, chi ngân sách.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án hệ thống hóa khuôn mẫu lý luận về khu vực công, quản trị tài chính công (PFM) và kế toán thu, chi ngân sách trong mối quan hệ hữu cơ với Chuẩn mực kế toán công quốc tế (IPSAS). Công trình tổng hợp và phân tích kinh nghiệm áp dụng IPSAS tại 5 khu vực địa lý trên thế giới, rút ra các bài học mang tính quy luật về lộ trình chuyển đổi cơ sở kế toán, mô hình kế toán nhà nước và điều kiện kỹ thuật đi kèm.

Về mặt thực tiễn, luận án đạt được các đóng góp sau:

• Tập hợp và phân tích chuỗi dữ liệu thực tế nhiều năm liên tục về tình hình dự toán ngân sách (2002 - 2013), quyết toán ngân sách (2002 - 2010), tỷ lệ thu và chi ngân sách trên GDP (1998 - 2012), phản ánh bức tranh tài chính công và cơ cấu thu chi của Việt Nam.
• Đánh giá toàn diện thực trạng kế toán thu, chi ngân sách, chỉ rõ sự phân tán thông tin giữa các cơ quan quản lý và khoảng cách giữa chế độ kế toán hiện hành của Việt Nam với các chuẩn mực IPSAS (đặc biệt là IPSAS 01, IPSAS 22, IPSAS 24).
• Cung cấp minh chứng thực nghiệm từ cuộc khảo sát bằng bảng hỏi tại các tổ chức công ở các tỉnh thành, sử dụng công cụ thống kê để đánh giá thực trạng và kiểm định tính khả thi của các định hướng hoàn thiện.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gồm: xây dựng mô hình Tổng kế toán nhà nước trực thuộc Kho bạc Nhà nước; xác lập lộ trình từng bước chuyển đổi từ cơ sở tiền mặt sang cơ sở dồn tích; xây dựng bộ chuẩn mực kế toán công Việt Nam trên nền tảng tiếp cận IPSAS; nâng cấp hệ thống thông tin kế toán TABMIS; và thiết lập cơ chế kiểm soát chất lượng, quản trị rủi ro thông tin kế toán nhà nước.
• Đưa ra các kiến nghị phân cấp cụ thể đối với Quốc hội (hoàn thiện khung luật), Chính phủ và Bộ Tài chính (ban hành đề án Tổng kế toán nhà nước và chuẩn mực công), Kiểm toán Nhà nước (tăng cường kiểm toán báo cáo quyết toán và báo cáo tài chính nhà nước), cùng các cơ quan hành chính sự nghiệp, kho bạc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án tự xác định phạm vi nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ tổng thể và khung vận dụng chuẩn mực kế toán công quốc tế vào hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam; do đó chưa đi sâu phân tích toàn diện từng chuẩn mực IPSAS cụ thể ở cấp độ chi tiết, đồng thời chưa đi vào thiết kế các sơ đồ định khoản và hướng dẫn quy trình hạch toán chi tiết từng nghiệp vụ kế toán tác nghiệp hàng ngày của kế toán viên tại đơn vị cơ sở.

Về hướng nghiên cứu tiếp, văn bản gợi mở các nội dung:

• Đi sâu phân tích nội dung từng chuẩn mực kế toán công quốc tế cụ thể và xây dựng tài liệu hướng dẫn hạch toán chi tiết nghiệp vụ phục vụ quá trình tác nghiệp thực tế của đội ngũ kế toán viên khu vực công tại Việt Nam.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu vận dụng bộ chuẩn mực kế toán công quốc tế vào các lĩnh vực công đặc thù khác trong xã hội, bao gồm: kế toán đơn vị chính quyền cấp phường xã, kế toán cơ quan bảo hiểm xã hội, và kế toán tại các cơ quan quản lý thuế.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Các cơ quan hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học cho Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính và Kho bạc Nhà nước trong việc sửa đổi Luật Ngân sách nhà nước, Luật Kế toán, xây dựng Đề án Tổng kế toán nhà nước và ban hành hệ thống Chuẩn mực kế toán công Việt Nam.
• Cơ quan Kiểm toán Nhà nước: Hỗ trợ khung đối chiếu chuẩn mực quốc tế phục vụ công tác kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách và giám sát tính minh bạch tài chính công.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Kế toán, Tài chính công: Tài liệu tham khảo về khuôn mẫu lý thuyết PFM, hệ thống IPSAS, chuỗi số liệu tài chính công giai đoạn 1998 - 2013 và phương pháp khảo sát thực tế trong nghiên cứu kế toán công.
• Các phần nội dung đáng tham khảo nhất gồm: Khung phân tích lý thuyết PFM và các thành phần quản trị tài chính (Chương 2); bảng so sánh đối chiếu thực trạng kế toán Việt Nam với IPSAS và chuỗi số liệu thu chi ngân sách (Chương 4); mô hình Tổng kế toán nhà nước cùng lộ trình chuyển đổi sang cơ sở dồn tích (Chương 5).

Câu hỏi thường gặp

1. Giả thuyết nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu cốt lõi của luận án được xác định như thế nào?
Luận án xác định một giả thuyết nghiên cứu ($H_0$): "Việt Nam có thể và cần hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách hiện hành". Để kiểm định giả thuyết này, tác giả đặt ra 5 câu hỏi nghiên cứu ($Q_1$ đến $Q_5$) bao quát từ việc điểm luận tài liệu khoa học, hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế, so sánh thực trạng kế toán Việt Nam với chuẩn mực IPSAS, cho đến đề xuất các nhóm giải pháp và kiến nghị hoàn thiện.

2. Chu trình quản trị tài chính công (PFM) và mô hình 4 thành phần được luận án sử dụng gồm những yếu tố nào?
Theo khuôn mẫu lý thuyết IMF (2012) và CIPFA (2012) được luận án trình bày, chu trình PFM gồm 4 bước tuần hoàn: (1) Lập kế hoạch và dự toán ngân sách, (2) Thực hiện ngân sách, (3) Ghi chép kế toán và lập báo cáo, (4) Kiểm toán. Hệ thống PFM cấu thành từ 4 thành phần chính: Thành phần 1 - Quản lý tài chính tổng thể; Thành phần 2 - Quản lý về mặt hoạt động; Thành phần 3 - Quản lý rủi ro hệ thống; Thành phần 4 - Quản trị các bên liên quan.

3. Luận án chỉ ra những tồn tại căn bản nào trong hệ thống kế toán thu, chi ngân sách hiện hành tại Việt Nam?
Văn bản chỉ rõ các tồn tại cốt lõi: việc ghi nhận thu, chi ngân sách do nhiều cơ quan (Thuế, Hải quan, Kho bạc, Tài chính) thực hiện đồng thời với mục đích, phương pháp và chỉ tiêu báo cáo khác nhau dẫn đến số liệu thiếu đồng bộ; kế toán chủ yếu thực hiện trên cơ sở tiền mặt điều chỉnh nên chưa ghi nhận đầy đủ tài sản công và nợ công; hệ thống báo cáo mới chỉ dừng lại ở báo cáo quyết toán ngân sách hàng năm phục vụ Quốc hội mà chưa lập được báo cáo tài chính nhà nước hợp nhất của Chính phủ; mức độ công khai và minh bạch ngân sách theo chỉ số OBI còn thấp.

4. Luận án đề xuất giải pháp kỹ thuật cụ thể nào về cơ sở kế toán và mô hình tổ chức bộ máy kế toán nhà nước?
Về mô hình tổ chức, luận án đề xuất xây dựng mô hình Tổng kế toán nhà nước giao cho Kho bạc Nhà nước thực hiện chức năng tổng hợp thông tin tài chính nhà nước. Về mặt kỹ thuật ghi nhận, luận án đề xuất chuyển đổi từng bước từ cơ sở tiền mặt sang cơ sở dồn tích theo lộ trình tiếp cận IPSAS song song với việc xây dựng hệ thống Chuẩn mực kế toán công Việt Nam, kết hợp nâng cấp hệ thống thông tin TABMIS và hoàn thiện cơ chế kiểm soát chất lượng, rủi ro thông tin kế toán.

5. Dữ liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát thực tế trong luận án được thu thập trong khung thời gian nào?
Dữ liệu thứ cấp bao gồm chuỗi số liệu tỷ lệ thu, chi ngân sách trên GDP giai đoạn 1998 - 2012; số liệu dự toán ngân sách giai đoạn 2002 - 2013; số liệu quyết toán ngân sách và cơ cấu thu chi giai đoạn 2002 - 2010; cùng chỉ số công khai ngân sách OBI các năm 2008 và 2010. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bảng câu hỏi lấy ý kiến thực tế từ các cán bộ, công chức làm công tác kế toán và quản lý tài chính công tại các tỉnh thành ở Việt Nam.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Quang Huy là công trình nghiên cứu hệ thống về việc hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại Việt Nam theo định hướng tiếp cận Chuẩn mực kế toán công quốc tế (IPSAS). Bằng phương pháp tiếp cận hỗn hợp kết hợp giữa nghiên cứu định tính và khảo sát định lượng, tác giả đã làm rõ thực trạng phân tán thông tin kế toán ngân sách, sự thiếu hụt của cơ sở dồn tích và những điểm khác biệt giữa kế toán công Việt Nam với thông lệ quốc tế. Trên cơ sở đó, công trình đề xuất một hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm việc thiết lập mô hình Tổng kế toán nhà nước, chuyển đổi cơ sở kế toán sang dồn tích, ban hành chuẩn mực kế toán công quốc gia và nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin. Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ cải cách quản trị tài chính công và nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của nền tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN THU, CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Chương này cung cấp một bức tranh tổng quan về quá trình nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến nội dung của luận án. Tính tổng quát của chương thể hiện thông qua việc tác giả tiến hành khái quát hóa những nghiên cứu mà các nhà khoa học trong nước và quốc tế đã tìm hiểu về một số mảng nội dung khác nhau có liên quan đến hướng nghiên cứu của tác giả, qua đó xác định khe hở của vấn đề nghiên cứu và nhằm minh chứng cho tính cấp thiết của luận án này. Việc lựa chọn đề tài nghiên cứu được đánh giá là cần thiết nếu được xem xét tổng thể trong mối quan hệ với các nghiên cứu đã thực hiện trước đó. Các nghiên cứu công bố ở ngoài nước Kế toán thu, chi ngân sách nói riêng hay kế toán công nói chung là những vấn đề đang được khá nhiều nghiên cứu trên thế giới tiến hành tìm hiểu, phân tích, thảo luận.

Trong những năm gần đây, các quốc gia thường xuyên tiến hành tổ chức các hội thảo hoặc diễn đàn toàn cầu liên quan đến vấn đề kế toán trong khu vực công. Trong khi đó, tại Việt Nam, ngoại trừ các chuyên gia trong lĩnh vực tài chính của nhà nước thì vẫn chưa được nhiều các nhà khoa học quan tâm đến cũng như việc tìm hiểu vẫn còn hạn chế. Thực tế này minh chứng rằng kế toán ngân sách đang là nội dung quan trọng và cần thiết để tiến hành thực hiện các nghiên cứu, ứng dụng trên phạm vi toàn thế giới và Việt Nam không thể nằm ngoài xu hướng chung có tính tất yếu này. Khi đề cập đến các nghiên cứu quốc tế, luận án đã tiến hành tìm hiểu nhiều loại công trình khác nhau, gồm bài báo tạp chí, báo cáo của tổ chức nghề nghiệp, các luận án tiến sĩ… Cụ thể, các công trình sau được các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu, mỗi một tác phẩm đều hướng đến các giải pháp về xây dựng chuẩn mực kế toán công cho quốc gia hay khu vực, bao gồm các nhóm: [2] 1.

Về bài báo khoa học Đối với các bài báo nghiên cứu được công bố trên các tạp chí quốc tế, bên cạnh khá nhiều các nghiên cứu, tác giả tiến hành lựa chọn một số bài báo do các tác giả hàng đầu trong lĩnh vực kế toán công nghiên cứu trình bày. Cụ thể như sau: [1] Pallot, J. Bài báo này dựa trên nhu cầu phát triển một lĩnh vực nghiên cứu mới trong vấn đề về lý thuyết để xem xét đến các nhân tố, khái niệm, cách thức phân loại cũng như ý nghĩa của từng chỉ tiêu trong kế toán công thế giới. Bài viết còn tìm hiểu chi tiết các thành phần được đề cập trong khuôn mẫu lý thuyết hệ thống kế toán khu vực công đang được thế giới triển khai và hướng đến việc áp dụng rộng rãi.

L (2005), ‘IPSAS and government accounting reform in developing countries’, University Illinois at Chicago, Business Administration College – Accounting Department. Theo bài báo, để đạt mục tiêu về kinh tế xã hội, các nước đang phát triển yêu cầu các định chế trong khu vực công phải thiết lập, thực hiện các chính sách công và cải cách kế toán thu, chi ngân sách hay còn gọi là kế toán chính phủ. Vì thế giá trị về phương diện xã hội của việc cải cách kế toán nhà nước sẽ góp phần vào mục tiêu phát triển chung và kể cả việc giảm nghèo của quốc gia. Bài này còn nhấn mạnh đến việc đảm bảo sự trung thực tài chính và quá trình vận dụng IPSAS để cải cách kế toán chính phủ hiệu quả hơn.

& Caroline, R (2010), ‘Impact of IPSAS on reforming governmental financial information systems: a comparative study’, International Review of Administrative Sciences, vol. Sự khác nhau trong hệ thống thông tin tài chính chính phủ cải cách tạo ra một nhu cầu cho việc hội tụ theo xu hướng quốc tế và dẫn đến kết quả của IPSAS. Bằng việc khảo sát ý kiến các chuyên gia, nghiên cứu đã điều tra về mức độ của các chính phủ Châu Âu áp dụng kế toán dồn tích và giải thích các mức độ khác nhau trong việc lựa chọn. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các quốc gia hầu hết đều chuyển sang [3] áp dụng kế toán dồn tích theo IPSAS.

Với nghiên cứu này, có thể thấy rằng việc vận dụng theo IPSAS cũng được thực hiện trong nhiều năm trước tại các quốc gia. [4] Goddard, A (2010), ‘Contemporary public sector accounting research – An international comparison of journal papers’, British Accounting Review , vol. Bài báo được tác giả trình bày với mục tiêu cung cấp một bản tóm tắt có tính chất mở rộng về việc nghiên cứu kế toán khu vực công trong những năm gần đây, bao gồm kể cả việc thực hiện tại Hoa Kỳ. Bài viết kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng để nghiên cứu về những nội dung có liên quan đến bản chất, nguyên nhân và sự khác nhau giữa các công trình.

Kết quả của bài viết cho thấy các công trình đều thực hiện theo phương pháp đa kiểu mẫu và đây là một công cụ sẽ phát triển mạnh trong tương lai tại các quốc gia. [5] Lasse, O (2010), ‘Public sector accounting and the international standardization process of presenting financial statements’, Halduskultuur – Administrative Culture, vol. Bài báo này nghiên cứu quá trình chuẩn hóa quốc tế về việc lập và trình bày BCTC trong kế toán công. Trong bài này, tác giả tiến hành đánh giá quy trình chuẩn hóa và thực hiện lựa chọn các khuôn mẫu lý thuyết để trình bày báo cáo sao cho phù hợp với các quy định trên thế giới.

[6] Lapsley, I (1988), ‘Research in Public Sector Accounting: An Appraisal’, Accounting, Auditing & Accountability Journal, vol. Đây là một tổng quan về các nghiên cứu gần đây về tài chính, kế toán tài chính và trách nhiệm giải trình, kế toán nội bộ, hệ thống thông tin quản lý và kiểm toán trong khu vực công. Theo tác giả, hầu hết các nghiên cứu trước chỉ tập trung vào kế toán tài chính và trách nhiệm giải trình. Bài báo chỉ ra các khía cạnh khác nhau của kế toán công, gồm quá trình phát triển hiện tại và nội dung chưa được tìm hiểu.

Tác giả chỉ ra rằng kế toán công là nội dung chưa được nghiên cứu của cộng đồng khoa học. & Brewis, J (2012), ‘Engagement Research in Public Sector Accounting’, Financial Accountability & Management, vol. [4] Bài viết tổng hợp nhiều tác phẩm trước đây để lập luận, chứng minh giá trị cho những tiếp cận nghiên cứu về kế toán công. Tác giả đã phân tích, khám phá và đánh giá những bài học thông qua việc ứng dụng kế toán công để chứng minh tính tích cực khi cải cách chính sách công, chế độ kế toán và chuẩn hóa theo hướng quốc tế.

[8] Ekrem, K (2012), ‘Financial analysis in public sector accounting: an example of EU, Greece and Turkey’, European Journal of Scientific Research, ISSN 1450- 216X, vol.81-89, © EuroJournals Publishing, Inc. Theo tác giả thì trên thế giới cho đến thời điểm hiện nay thì vẫn còn khá ít các nghiên cứu về tài chính trong kế toán công. Do đó, bài viết này đã đề cập đến việc phân tích tài chính trong kế toán công cùng với những báo cáo so sánh để giúp cung cấp thông tin minh bạch hơn cho chính phủ, đồng thời có nghiên cứu thêm kinh nghiệm của EU, Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ. O (2013), ‘Inadequacies and redundancies in the principal financial authorities that guide public sector accounting and financial management in Nigeria’, Journal of Finance & Accounting, vol.

Hai tác giả đã nghiên cứu và khẳng định rằng tại Nigeria có một số tổ chức chịu trách nhiệm hướng dẫn nội dung về kế toán công và quản trị tài chính, tuy nhiên mức độ minh bạch cũng như trách nhiệm giải trình đối với tài chính và báo cáo kế toán còn thấp. Kết quả khảo sát lý thuyết cho thấy rằng các tổ chức tài chính có thẩm quyền chưa thật sự hữu hiệu và phù hợp. Từ đó, cần thiết tiến hành rà soát chi tiết hệ thống luật pháp hiện hành, hướng dẫn kế toán KVC một cách nhất quán với tình hình tài chính để nâng cao tính pháp lý của các văn bản tại nước này. & Adhikari, P (2010), ‘A Two-Country Comparison of Public Sector Accounting Reforms: same ideas, different paths?’, Journal of public budgeting, accounting & financial management, vol.

Hiện nay có khá nhiều chính phủ các quốc giả đã tiến hành chuyển đổi kế toán từ cơ sở tiền sang cơ sở dồn tích, đồng thời vận dụng theo bộ chuẩn mực kế toán công quốc tế. Đây là cơ sở cho nghiên cứu của tác giả khi áp dụng vào hai quốc gia là Nepal và Nga. Kết quả cho thấy rằng muốn thực hiện thành công việc chuyển đổi thì mỗi quốc gia cần có cách thức riêng bởi do hệ thống định chế khác nhau. [5] Tóm lại, các bài báo được đăng tải trên các tạp chí quốc tế cho thấy kế toán công và chuẩn mực kế toán công quốc tế được khá nhiều tác giả nghiên cứu.

Họ đã tìm hiểu được khuôn mẫu lý thuyết cơ bản của IPSAS và việc vận dụng tại một số quốc gia tại các nước phát triển. Khe hở được xác định trong các nghiên cứu trên là chưa có sự vận dụng IPSAS vào một hệ thống kế toán nhà nước cụ thể của quốc gia, trong đó có Việt Nam. Các luận án tiến sĩ và các đề tài nghiên cứu khoa học Cùng với các bài báo khoa học thì lĩnh vực kế toán công cũng được một số nghiên cứu sinh các nước lựa chọn cho luận án của mình và một số tác giả đã thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học theo dự án của các tổ chức quốc tế. Cụ thể có các đề tài như sau: * Luận án [1] Victoria, J.

S (2004), ‘Consolidation accounting issues in the Australian public sector’, PhD Thesis, Victoria University of Technology in Melbourne. Luận án này đã trình bày được vấn đề kế toán công tại Úc với việc nghiên cứu về kế toán quá trình hợp nhất trong khu vực công. [2] Ali, R (2008), ‘Accrual accounting and public sector reform: Northern Territory experience’, PhD Thesis, Charles Darwin University Luận án này đã trình bày được nội dung về cơ sở kế toán dồn tích và quá trình cải cách khu vực công thông qua việc sử dụng ví dụ thực tiễn và kinh nghiệm tại các quốc gia thuộc khu vực lãnh thổ Bắc Úc. [3] Zhou, N (2010), ‘Development of public sector and accounting issues in Hong Kong’, PhD Thesis, Norwegian School of Economics.