Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ ĐẤT ĐAI 1. Khái quát chung về đất đai 1. Khái niệm Trong mỗi hình thái kinh tế-xã hội, mỗi thời kỳ, đất đai giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Đất đai là điều kiện, là cơ sở mà mỗi hình thái, mỗi phương thức sản xuất xã hội nào cũng cần phải có.
Nó là nhu cầu không chỉ vật chất mà có cả nhu cầu về tinh thần của xã hội. Từ khi xuất hiện, khởi điểm của loài người đều đã tiếp xúc với đất đai ( khoanh vùng lãnh thổ), và trong quá trình phát triển của mình, con người, xã hội loài người đã dần dẫn thay đổi cách thức, phương thức sử dụng đất, có quy tắc, quy định cụ thể hơn. Liên quan đến các khái niệm về đất đai thì có rất nhiều những khái niệm liên quan như: đất tự nhiên, đất khai hhoang, đất ở, đất phi nông nghiệp,. song tựu chung lại có thể hiểu khai niệm đất đai theo nghĩa dưới đây.
Theo Luật đất đai năm 2013 đã được Nhà nước quy định thì: “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các công trình kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng” [13] Vậy, nhận thức về đất đai: Đất đai là điều kiện tiên quyết, quyết định đối với mọi quá trình sản xuất, lao động, sinh sống của con người. Do đó, có thể khẳng định: không có đất đai sẽ không có sản xuất, không có sản phẩm lương thực, thực phẩm, không có lao động và không có sự tồn tại của chính bản thân con người, sự phát triển của xã hội loài người. Nhận thức về đất đai, giá trị của đất đai đã được con người đúc kết, nhận thức từng bước đầy đủ hơn, rõ nét hơn theo thời gian, theo sự phát triển tiến bộ của con người, theo từng xã hội loài người. Đặc điểm Đặc điểm của đất đai có thể kể đến các tiêu chí như sau: 6 Thứ nhất, Đất đai được kiến tạo bởi tự nhiên nên nó có tính chất có định về vị trí, không thể di chuyển được, tính cố định vị trí này quyết định giới hạn về quy mô theo mặt không gian cũng như chịu sự quản lý, chi phối của các yếu tố môi trường, thổ nhưỡng nơi có đất.
Thứ hai, tính khác nhau về giá trị của đất đai. Đất đai ở mỗi nơi, mỗi địa phương, địa hình cụ thể thì giá trị của nó là không giống nhau. Mục đích sử dụng đất khác nhau thì sẽ tạo ra giá trị khác nhau. Việc sử dụng đất đai ở đô thị, thành phố sẽ khác việc sử dụng đất ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa; đất đai ở nơi thuận lợi sẽ tạo ra nguồn lợi lớn hơn, các điều kiện về cơ sở vật chất hoàn thiện hơn sẽ có giá trị lớn hơn những đất đai ở vùng có có điều kiện kém hơn.
Điều kiện đất đai, vị trí đất đai có ý nghĩa quan trọng, đối với một đất nước một quốc gia, trong việc xác lập chủ quyền lãnh thổ bằng các gianh giới, đường biên. Đây là cơ sở để quốc gia, nhà nước đó có thể phân định giúp cho người dân, các doanh nghiệp, công ty, các tổ chức sản xuất kinh doanh, tạo ra sản phẩm, dịch vụ sử dụng cho cuộc sống. Thứ ba, đất đai vẫn là tài sản không bị khấu hao theo năm tháng, song giá trị sử dụng của nó lại luôn có xu hướng tăng lên theo thời gian, giá trị tăng lên theo thời gian lại phụ thuộc nhiều vào vị trí mà thửa đất có. Thứ tư, đất đai rất đa dạng và phong phú, việc sử dụng đất đai như thế nào phụ thuộc vào mục đích sử dụng của con người và phải phù hợp với địa hình, địa mạo, với từng vùng địa lý khác nhau.
Thứ năm, Đất đai là một tư liệu sản xuất đặc biệt, nó gắn liền với các hoạt động lao động, sản xuất của con người. Con người sử dụng các tư liệu lao động, công cụ lao động khác nhau, tác động vào đất đai, cải biến đất đai nhằm mục đích thu lại được những sản phẩm để phục vụ nhu cầu sống, nhu cầu tồn tại và phát triển của con người. Vai trò của đất đai Karl Heinrich Marx là nhà triết học, nhà kinh tế học, chính trị học… nổi tiếng, ông có rất nhiều các tác phẩm kinh điển, bàn về rất nhiều các lĩnh 7 vực khác nhau, trong đó có đất đai. Trong đó, ông cũng đã có những luận giải rất sát thực về vai trò của đất đai, ông viết: “Đất đai là tài sản mãi mãi với loài người, là điều kiện để sinh tồn, là điều kiện không thể thiếu được để sản xuất, là tư liệu sản xuất cơ bản trong nông, lâm nghiệp” [18].
Mác khẳng định, nếu không có đất đai - không có tư liệu sản xuất thì không có bất kỳ một ngành sản xuất nào xuất hiện, con người cũng sẽ không thể tiến hành sản xuất, tạo ra được của cải vật chất và duy trì sự sống, không có sự chuyển tiếp của các hình thái kinh tế-xã hội. Đất đai giữ vị trí cũng như ý nghĩa cực kỳ đặc biệt, nó vô cùng quan trọng đối với con người, là điều kiện tiên quyết, đầu tiên, cũng là cơ sở thiên nhiên của mọi quá trình sản xuất, tạo ra sản phẩm nuôi sống con người. Vai trò chính của đất đai, gồm: Một là, đất đai là sản phẩm hoàn toàn của tự nhiên, được cấu tạo qua hàng tỷ năm, có trước lao động và song hành cùng với quá trình phát triển lịch sử kinh tế xã hội loài người, đây là điều kiện lao động thiết yếu với sự sinh tồn, phát triển của xã hội loài người. Trong trường hợp không có đất đai, thì cũng sẽ không có ngành nào, lĩnh vực nào, cũng như không có sự tồn tại của con người, xã hội loài người.
Hai là, đất đai là công cụ, là tư liệu không thể thiếu của con người nên nó tham gia vào tất cả các hoạt động trong đời sống, kinh tế cũng như xã hội của con người. Bởi đất đai là cơ sở, là điểm tựa để con người lao động, sản xuất, kinh doanh. Là nơi xây dựng các côn trình giao thông công cộng, là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng làng, xóm, khu phố, quận, huyện, tỉnh, thành phố, quốc gia. Nó cung cấp nguyên vật liệu cho các ngành, các lĩnh vực sản xuất khách nhau như: gốm, xi măng, gạch.
Ba là, đất đai là tài sản, nguồn của cải cố định hoặc đầu tư cố định, là thước đo cho sự giàu có của quốc gia, dân tộc. Mỗi quốc gia, dân tộc đều có lượng đất đai nhất định do lịch sử để lại, nó là tài sản vô giá nên quốc gia nào cũng phải gìn giữ, chân trọng. Quản lý nhà nước về đất đai 1. Khái niệm quản lý nhà nước và QLNN về đất đai Xã hội là một tập hợp những mối quan hệ, những hoạt động khác nhau của con người, nó rất phức tạp, vì thế cần một cơ chế quản lý, để các hoạt động được thống nhất.
Quản lý nhà nước được xem là một trong những hoạt động cần thiết nhất, cơ bản nhất nhưng có tính bắt buộc của xã hội có giai cấp để đảm bảo sự ổn định, tránh lộn xộn, cũng như thúc đẩy sự xã hội đi lên của xã hội một cách bền vững. Chính vì vậy, hoạt động quản lý nhà nước là vô cùng cần thiết, phải được tổ chức liên tục, thường xuyên đối với tất các chủ thuể, các hoạt động của họ trong xã hội, không có quản lý Nhà nước thì sẽ lộn xộn, mất phương hướng. Từ việc phân tích, xem xét về các hoạt động trong quản lý nhà nước cụ thể với đất đai như phân trên, thì có thể thấy việc đưa ra những định nghĩa, những khái niệm về quản lý đất đai sẽ có rất nhiều, song ta có thể cụ thể hóa khái niệm này như sau: Quản lý nhà nước về đất đai đó là sự tổng hợp các hoạt động cụ thể của cơ quan nhà nước có thẩm quyền để thực hiện cũng như bảo vệ quyền sở hữu của Nhà nước đối với đất đai; Nhà nước phải nắm chắc được tình hình sử dụng đất, phân phối cũng như phân phối lại quỹ đất của khu vực theo các kế hoạch, quy hoạch cụ thể; kiểm tra, giám sát quá trình quản lý và sử dụng đất, điều tiết nguồn lợi thu từ đất cho phù hợp. Từ khái niệm trên cho thấy QLNN về đất đai ở Việt Nam bao gồm các yếu tố sau: Một là, chủ thể QLNN về đất đai là các cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định pháp luật của đất đai.
Nhà nước là chủ thể của đất đai trên phạm vi lãnh thổ quốc gia, dân tộc và thực hiện quyền quản lý của mình thông qua các cơ quan, ban ngành đã được quy định cụ thể trong Luật định. Hai là, Về đối tượng của quản lý nhà nước về đất đai bao gồm tất cả quỹ đất, diện tích đất có trên lãnh thổ của quốc gia, dựa vào diện tích, quỹ đất 9 này Nhà nước có thể thiết lập, xây dựng các chính sách phù hợp để quản lý. Do đó, để cho công tác quản lý tốt, Nhà nước cũng cần phải phân định ra đối tượng quản lý về đất đai, hiện nay ở Việt Nam đối tượng này được chia làm: Đối tượng sử dụng đất nông nghiệp, đối tượng sử dụng đất phi nông nghiệp và đất chư sử dụng. Ba là, mục tiêu của QLNN về đất đai: mục tiêu này được ghi rất cụ thể trong Hiến pháp Việt Nam năm 2013, Luật Đất đai năm 2013 cũng như các văn bản dưới luật về đất đai, đó là sử dụng đất đai phải đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả, mang lại giá trị kinh tế và bảo vệ môi trường bền vững tại từng địa phương, khu vực và trong cả nước.
Những yếu tố trên là những yếu tố hết sức cơ bản, yếu tố chủ đạo; nó là cơ sở để các cấp, các ngành có chính sách quản lý phù hợp với điều kiện, với phong tục, với thói quen sử dụng tài nguyên đất của người Việt Nam. Các yếu tố cấu thành hoạt động QLNN về đất đai Hoạt động quản lý nhà nước về đất đai là hoạt động quan trọng, nó có ý nghĩa đặc biệt đối với sự tồn tại, phát triển của xã hội. Do đó, hoạt động này phải đảm bảo đầy đủ cá yếu tố cấu thành trong hoạt động quản lý nói chung.