CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. CHI THƯỜNG XUYÊN NSNN 1. Tổng quan về chi NSNN a. Khái niệm Ngân sách Nhà nước Trong tiến trình lịch sử, sự hình thành và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa – tiền tệ trong các phương thức sản xuất của cộng ñồng và Nhà nước của từng cộng ñồng.
Nói cách khác, sự ra ñời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa – tiền tệ là những tiền ñề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN. Trong thực tiễn, hoạt ñộng NSNN là hoạt ñộng tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ của Nhà nước.Theo Luật NSNN Việt Nam 2015: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước ñược dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất ñịnh do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết ñịnh ñể bảo ñảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.” Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt ñộng kinh tế của Nhà nước; các khoản ñóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy ñịnh của pháp luật. Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, bảo ñảm quốc phòng an ninh, bảo ñảm hoạt ñộng của bộ máy nhà nước, chi trả nợ của Nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy ñịnh của pháp luật. Phân loại chi NSNN - Có nhiều cách ñể phân loại chi NSNN.
Nếu phân loại theo tính chất phát sinh, có thể chia chi NSNN thành hai loại: + Chi thường xuyên NSNN: là quá trình phân phối sử dụng từ quỹ (luan.nong download by : skknchat@gmail.nong 8 NSNN ñể ñáp ứng các nhu cầu chi gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về quản lý kinh tế, xã hội. + Chi ñầu tư phát triển NSNN: là quá trình Nhà nước sử dụng một phần vốn tiền tệ ñã ñược tạo lập thông qua hoạt ñộng thu của NSNN ñể ñầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội, phát triển sản xuất và ñể dự trữ vật tư hàng hóa nhằm ñảo bảo các mục tiêu ổn ñịnh và tăng trưởng của nền kinh tế. - Phân loại chi NSNN theo cấp ngân sách bao gồm: + Chi Ngân sách Trung ương. + Chi Ngân sách tỉnh, thành phố.
+ Chi Ngân sách quận – huyện, thị xã. + Chi Ngân sách xã – phường, thị trấn. - Chi NSNN cũng có thể ñược phân loại theo việc thực hiện các chức năng của Nhà nước, gồm: + Chi phát triển kinh tế: Chi phát triển kinh tế là nội dung chi cơ bản, chiếm tỷ trọng lớn trong chi NSNN, thực hiện chức năng nhà nước trong việc giải quyết những vấn ñề vĩ mô, ñứng trên giác ñộ toàn bộ nền kinh tế quốc gia nhằm thúc ñẩy sự phát triển của nền kinh tế hay duy trì sự phát triển ở mức cần thiết. Khoản chi này bao gồm: chi về xây dựng cơ bản, chi dự trữ, chi cho vốn lưu ñộng, chi tạo lập các quỹ cho vay hỗ trợ với mức lãi suất ưu ñãi.
+ Chi quản lý hành chính: Chi quản lý hành chính có chức năng duy trì hoạt ñộng của bộ máy Nhà nước, dành cho quản lý hành chính Nhà nước ñối với các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp và hỗ trợ ñối với các tổ chức ðảng, tổ chức ñoàn thể. + Chi sự nghiệp văn hóa – xã hội: Chi sự nghiệp văn hóa – xã hội ñược sử dụng ñể hỗ trợ từ nguồn vốn NSNN cho các hoạt ñộng cần thiết của xã hội ñáp ứng nhu cầu tinh thần của nhân dân, nâng cao trình ñộ dân trí và cải thiện ñời sống nhân dân, ñồng thời duy trì, xây dựng và phát triển các tổ chức và (luan.nong download by : skknchat@gmail.nong 9 hoạt ñộng thuộc ngành văn hóa xã hội. Chi thuộc loại này bao gồm chi cho giáo dục ñào tạo, y tế, thể dục thể thao, văn hóa nghệ thuật, thông tấn báo chí, phát thanh truyền hình. + Chi an ninh – quốc phòng: Chi an ninh – quốc phòng là khoản chi nhằm duy trì và tăng cường lực lượng an ninh quốc phòng ñể phòng thủ và bảo vệ ñất nước, bảo vệ trật tự an ninh, xã hội, bao gồm các khoản chi như: chi cho xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, chi mua sắm trang thiết bị, vũ khí, ñạn dược, chi lương, phụ cấp, sinh hoạt phí, chi cho hoạt ñộng huấn luyện, dân quân du kích.
+ Chi khác của NSNN như chi trả nợ vay, viện trợ, phúc lợi xã hội. Ngoài ra, có thể phân loại chi NSNN theo phương thức chi qua KBNN, gồm: + Chi trên cơ sở dự toán ngân sách: Hằng năm, dự toán NSNN ñược lập nhằm duy trì và tăng cường lực lượng quốc phòng an ninh. Do vậy, các khoản chi trong dự toán phải ñược xác ñịnh dựa trên cơ sở mục tiêu phát triển kinh tế xã hội và ñảm bảo quốc phòng an ninh. ðối với chi ñầu tư phát triển, việc lập dự toán phải căn cứ vào quy hoạch, chương trình, dự án ñầu tư ñã có quyết ñịnh của cấp có thẩm quyền, ưu tiên bố trí ñủ vốn phù hợp với tiến ñộ triển khai thực hiện các chương trình, dự án.
ðối với chi thường xuyên, việc lập dự toán phải căn cứ vào nguồn thu từ thuế, phí, lệ phí và tuân thủ chế ñộ, tiêu chuẩn, ñịnh mức ñược cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy ñịnh. ðối với chi trả nợ phải có căn cứ vào nghĩa vụ trả nợ của năm lập dự toán. + Chi bằng lệnh chi tiền: Chi bằng lệnh chi tiền là việc chi NSNN theo hình thức cấp phát trực tiếp cho ñối tượng ñược hưởng. Hình thức này thường ñược sử dụng cấp phát các tài khoản chi ñột xuất của Nhà nước hoặc các ñơn vị không có quan hệ thường xuyên với NSNN.nong download by : skknchat@gmail.
Chu trình quản lý chi NSNN Chu trình quản lý chi NSNN là quá trình ñược tiến hành xuyên suốt từ khâu lập dự toán, chấp hành chi cho ñến khi quyết toán chi NSNN. Lập dự toán chi NSNN là quá trình bao gồm các công việc lập dự toán chi, phân bổ dự toán chi và giao dự toán chi NSNN. Trong ñó, lập dự toán chi NSNN là công việc khởi ñầu, có ý nghĩa quyết ñịnh ñến chất lượng và hiệu quả toàn bộ các khâu của quá trình quản lý chi NSNN. Một dự toán chi NSNN ñúng ñắn, có cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn ñóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội, ñồng thời tạo tiền ñề cho việc quản lý chặt chẽ, có hiệu quả các khoản chi NSNN trong tương lai.
Sau khi dự toán chi NSNN ñược Quốc hội và Hội ñồng Nhân dân các cấp phê chuẩn và năm ngân sách bắt ñầu thì việc thực hiện chi NSNN ñược triển khai. Nội dung của việc chấp hành dự toán là bố trí cấp kinh phí của NSNN cho các nhu cầu ñược phê chuẩn. ðồng thời, những cơ quan quản lý nhà nước ñược pháp luật quy ñịnh có trách nhiệm kiểm soát mọi khoản chi NSNN ñảm bảo ñúng dự toán, ñúng chế ñộ hiện hành của nhà nước. Bản chất của chấp hành chi NSNN là tổ chức cấp phát kinh phí sao cho có hiệu quả.
Việc chấp hành chi NSNN thuộc về tất cả các pháp nhân và thể nhân dưới sự ñiều hành của Chính phủ, trong ñó Bộ Tài chính có vị trí quan trọng. Quyết toán chi NSNN là khâu cuối cùng trong chu trình quản lý chi NSNN, bao gồm các công việc tổng hợp, phân tích, ñánh giá các khoản chi NSNN ñã thực hiện trong năm ngân sách và phải ñược Quốc hội phê chuẩn. Thông qua quyết toán chi NSNN, toàn cảnh về hoạt ñộng kinh tế - xã hội của nhà nước trong năm ngân sách có thể ñược thể hiện rõ ràng, làm cơ sở ñể ñiều hành chi NSNN trong những năm sau. Công tác kiểm tra, kiểm soát chi NSNN Công tác kiểm tra, KSC ngân sách nhà nước là một chức năng của quản (luan.nong download by : skknchat@gmail.nong 11 lý NSNN, gắn liền với quản lý NSNN, ñồng thời gắn liền với mọi hoạt ñộng của NSNN.
Việc kiểm tra, KSC ñược thực hiện ở tất cả các giai ñoạn của chu trình quản lý chi NSNN. Công tác kiểm soát chi ngân sách là tổng thể các hoạt ñộng của cá nhân và tổ chức có trách nhiệm nhằm bảo ñảm cho các khoản chi ngân sách thực hiện ñúng quy ñịnh, ñúng mục ñích, ñúng ñối tượng và tiết kiệm. Trong khi ñó, công tác kiểm tra chi ngân sách là việc trực tiếp xem xét, ñánh giá thực tế việc thực hiện các quy ñịnh trong quá trình chi NSNN. Công tác kiểm tra chi ngân sách ñược thực hiện tốt sẽ giúp cho việc thực hiện công tác kiểm soát có hiệu quả.
Trong giai ñoạn lập dự toán, công tác kiểm tra NSNN ñược thực hiện nhằm xem xét lại các dự báo, ñánh giá số liệu dự toán của các ñơn vị ñảm bảo phù hợp với thực tế phát sinh, chức năng, nhiệm vụ của ñơn vị hoặc của từng cấp, từng ngành, qua ñó thực hiện công tác kiểm soát việc giao dự toán, tránh tình trạng giao dự toán quá thấp không ñủ kinh phí hoạt ñộng cho ñơn vị hoặc giao dự toán quá cao dẫn ñến lãng phí trong việc sử dụng NSNN, giúp nâng cao chất lượng dự toán, Trong giai ñoạn chấp hành NSNN, việc kiểm tra ñược thực hiện nhằm xem xét, ñánh giá các ñiều kiện theo quy ñịnh ñối với các khoản chi, cùng với ñó, công tác kiểm soát NSNN ñược thực hiện nhằm ñảm bảo các khoản chi phải ñủ ñiều kiện theo quy ñịnh trước khi xuất quỹ NSNN chi trả cho ñối tượng thụ hưởng NSNN, giúp phát hiện, ngăn chặn kịp thời những khoản chi không ñúng chế ñộ quy ñịnh, tránh lãng phí và thất thoát NSNN. Trong giai ñoạn quyết toán chi NSNN, kiểm tra tình hình sử dụng kinh phí của ñơn vị sử dụng ngân sách nhằm ñảm bảo sự ñúng ñắn, chính xác của các khoản chi NSNN trước khi NSNN ñược quyết toán.Việc kiểm soát sau khi chi ñược thực hiện bởi các cơ quan có thẩm quyền quyết ñịnh dự toán, cơ (luan.nong download by : skknchat@gmail.nong 12 quan kiểm toán và cơ quan tài chính. Chi thường xuyên NSNN a.