Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong nền kinh tế thị trường định hướng hội nhập quốc tế, thị trường bất động sản đóng vai trò là một trong những thị trường then chốt của nền kinh tế quốc dân. Thị trường này không chỉ thu hút các nguồn lực lớn, tạo lập hệ thống tài sản cố định cho nền kinh tế mà còn là đòn bẩy thúc đẩy các ngành liên quan như tài chính - ngân hàng, xây dựng, sản xuất vật liệu xây dựng và thị trường lao động. Đối với các ngân hàng thương mại, việc cung ứng vốn tín dụng cho các doanh nghiệp và cá nhân là hoạt động cốt lõi, trong đó bất động sản chiếm tỷ trọng lớn trong tổng tài sản bảo đảm được nhận thế chấp.

Hoạt động định giá bất động sản thế chấp giữ vai trò quyết định trong việc đánh giá tính thanh khoản của tài sản bảo đảm, giúp ngân hàng xác định hạn mức cho vay hợp lý, phòng ngừa rủi ro nợ xấu và nâng cao năng lực cạnh tranh tín dụng. Về phía khách hàng, định giá chính xác tạo điều kiện chuyển hóa nguồn lực tài sản thành vốn sản xuất kinh doanh. Về phương diện quản lý nhà nước, công tác này hỗ trợ Ngân hàng Nhà nước giám sát chất lượng tín dụng và điều hành thị trường tiền tệ an toàn.

Tuy nhiên, thực tiễn tại nhiều ngân hàng thương mại cho thấy công tác định giá bất động sản thế chấp vẫn còn nhiều bất cập về quy trình, kỹ thuật và phương pháp định giá. Đội ngũ cán bộ định giá nhiều nơi còn kiêm nhiệm, cơ sở dữ liệu thị trường chưa hoàn thiện, trong khi thị trường bất động sản Việt Nam phát triển nhanh nhưng thiếu tính minh bạch và ổn định. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài "Hoàn thiện công tác định giá bất động sản thế chấp tại Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) chi nhánh Sở giao dịch" được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu sau:

  1. Mục tiêu nghiên cứu:
    • Thứ nhất: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về công tác định giá bất động sản thế chấp tại các ngân hàng thương mại.
    • Thứ hai: Phân tích, đánh giá thực trạng công tác định giá bất động sản thế chấp tại Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) chi nhánh Sở giao dịch.
    • Thứ ba: Đề xuất các định hướng, giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện công tác định giá bất động sản thế chấp tại đơn vị trong giai đoạn tiếp theo.
  2. Đối tượng nghiên cứu: Công tác định giá bất động sản thế chấp tại Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) chi nhánh Sở giao dịch.
  3. Phạm vi nghiên cứu:
    • Không gian: Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) chi nhánh Sở giao dịch.
    • Thời gian: Tập trung khảo sát số liệu và thực tiễn hoạt động trong giai đoạn từ năm 2019 đến năm 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và căn cứ pháp lý

Khóa luận xây dựng hệ thống lý luận dựa trên các quy định pháp luật hiện hành và hệ thống Tiêu chuẩn Thẩm định giá Việt Nam:

  • Khái niệm định chế: Vận dụng Khoản 3, Điều 4 Luật Các Tổ chức Tín dụng số 47/2010/QH12 về bản chất, chức năng của ngân hàng thương mại.
  • Khái niệm tài sản và điều kiện thế chấp: Căn cứ Điều 181 Bộ luật Dân sự năm 2005 về định nghĩa bất động sản; Luật Giá năm 2012 (Khoản 15 Điều 4); Nghị định số 153/2007/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Kinh doanh bất động sản về cấp chứng chỉ hành nghề định giá.
  • Căn cứ định giá: Căn cứ Điều 15 Nghị định số 30/2018/NĐ-CP và Điều 8 Thông tư số 20/2020/TT-BTC của Bộ Tài chính về các căn cứ định giá tài sản (giá thị trường, giá nhà nước, giá do doanh nghiệp thẩm định cung cấp, hồ sơ hợp pháp).
  • Hệ thống Tiêu chuẩn Thẩm định giá Việt Nam (TĐGVN):
    • Thông tư số 38/2014/TT-BTC (hướng dẫn Nghị định 89/2013/NĐ-CP về Luật Giá);
    • Thông tư số 158/2014/TT-BTC ban hành Tiêu chuẩn TĐGVN số 01, 02, 03, 04 (đặc biệt là Tiêu chuẩn 04 về các nguyên tắc định giá tài sản);
    • Thông tư số 28/2015/TT-BTC (Tiêu chuẩn TĐGVN số 05, 06, 07);
    • Thông tư số 126/2015/TT-BTC (Tiêu chuẩn TĐGVN số 08, 09, 10);
    • Thông tư số 145/2016/TT-BTC (Tiêu chuẩn TĐGVN số 11);
    • Thông tư số 122/2017/TT-BTC (Tiêu chuẩn TĐGVN số 12).
  • Văn bản pháp lý liên quan đến đất đai và xây dựng: Luật Đất đai; Thông tư số 77/2014/TT-BTC hướng dẫn Nghị định số 46/2014/NĐ-CP về thu tiền sử dụng đất; Thông tư số 06/2016/TT-BXD, Thông tư số 03/2016/TT-BXD và Thông tư số 12/2012/TT-BXD của Bộ Xây dựng về quản lý chi phí, phân loại và phân cấp công trình xây dựng.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Đánh giá số liệu thực tế nhằm đưa ra các nhận định khách quan, lập bảng so sánh và điều chỉnh các yếu tố chênh lệch của tài sản mục tiêu so với tài sản so sánh.
  • Phương pháp thống kê và phân tích số liệu: Thu thập, hệ thống hóa chuỗi dữ liệu kinh doanh, số lượng hồ sơ thẩm định qua các năm nhằm phản ánh chính xác xu hướng hoạt động của phòng ban.
  • Phương pháp nghiên cứu lý thuyết kết hợp khảo sát thực tiễn: Đối chiếu các nguyên tắc, chuẩn mực thẩm định giá vào các hồ sơ định giá cụ thể (đất ở, công trình xây dựng, căn hộ chung cư) tại ngân hàng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Những vấn đề lý luận chung về công tác thẩm định giá bất động sản thế chấp tại ngân hàng thương mại

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các kiến thức nền tảng về tổ chức tín dụng và hoạt động định giá tài sản bảo đảm:

  • Khái quát về ngân hàng thương mại: Trình bày 4 chức năng cốt lõi gồm chức năng trung gian tín dụng, trung gian thanh toán, tạo tiền và thủ quỹ.
  • Đặc trưng của bất động sản và điều kiện thế chấp: Bất động sản có vị trí cố định, diện tích giới hạn, tính chịu ảnh hưởng lẫn nhau, giá trị lớn và chu kỳ sử dụng lâu dài. Để trở thành tài sản thế chấp, bất động sản phải đáp ứng: thuộc quyền sở hữu/sử dụng hợp pháp của bên thế chấp, không có tranh chấp tại thời điểm giao dịch, được phép giao dịch chuyển nhượng theo quy định pháp luật và có tính thanh khoản cao trên thị trường.
  • Quy trình định giá bất động sản tại ngân hàng (Sơ đồ 1): Gồm 6 bước kế tiếp nhau:
    1. Xác định vấn đề định giá.
    2. Lên kế hoạch định giá.
    3. Thu thập và phân tích số liệu.
    4. Áp dụng phương pháp định giá để tiến hành định giá bất động sản mục tiêu.
    5. Đối chiếu giá trị thực tế và giá trị cần ước lượng.
    6. Hoàn thành báo cáo định giá.
  • 5 phương pháp định giá bất động sản phổ biến:
    • Phương pháp so sánh trực tiếp: Dựa trên việc phân tích mức giá của các bất động sản tương tự đã giao dịch trên thị trường để điều chỉnh các yếu tố khác biệt ($Giá\ trị\ BĐS\ thế\ chấp = Giá\ bán\ BĐS\ so\ sánh \pm Giá\ trị\ khác\ biệt$).
    • Phương pháp chi phí: Áp dụng cho tài sản chuyên biệt không có giao dịch so sánh ($Giá\ trị\ BĐS = Giá\ trị\ đất + Chi\ phí\ đầu\ tư\ xây\ dựng\ công\ trình - Hao\ mòn/Giảm\ giá$).
    • Phương pháp thu nhập: Dựa trên mối quan hệ giữa thu nhập ròng và tỷ suất vốn hóa ($Giá\ trị\ hiện\ tại = Thu\ nhập\ ròng / Tỷ\ suất\ vốn\ hóa$).
    • Phương pháp thặng dư: Dùng cho bất động sản có tiềm năng phát triển ($V = DT - CP$, trong đó $DT$ là tổng doanh thu phát triển, $CP$ là tổng chi phí phát triển bao gồm lợi nhuận nhà đầu tư).
    • Phương pháp chiết trừ: Xác định giá trị quyền sử dụng đất bằng cách loại trừ giá trị tài sản gắn liền với đất ra khỏi tổng giá trị bất động sản hỗn hợp.
  • Hệ thống nguyên tắc định giá theo Tiêu chuẩn TĐGVN số 04: Nguyên tắc sử dụng cao nhất và tốt nhất, nguyên tắc thay thế, nguyên tắc dự báo, nguyên tắc cung - cầu, nguyên tắc dự kiến lợi ích tương lai, nguyên tắc đóng góp, nguyên tắc phù hợp và nguyên tắc cân bằng trong sử dụng đất và phát triển.
  • Các nhân tố ảnh hưởng đến định giá:
    • Nhân tố chủ quan: Vị trí bất động sản, hình dáng và yếu tố văn hóa tâm lý, quan hệ cung - cầu, chính sách quy hoạch của Nhà nước.
    • Nhân tố khách quan: Nguồn nhân lực thẩm định, cơ sở dữ liệu thông tin thị trường, kỹ thuật/phương pháp áp dụng, quy trình nội bộ và chính sách tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản bảo đảm của ngân hàng.
  • Bài học kinh nghiệm: Khảo sát thực tiễn tại các ngân hàng thương mại Việt Nam cho thấy tỷ lệ cho vay trên tài sản thế chấp dao động từ 70% đến 85% giá trị thị trường hoặc bị khống chế không vượt quá 2 lần khung giá đất nhà nước ban hành, phản ánh sự phân hóa trong khẩu vị rủi ro và phương pháp tiếp cận.

Chương II: Thực trạng công tác định giá bất động sản thế chấp tại Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) chi nhánh Sở giao dịch

Chương 2 tập trung phân tích mô hình tổ chức, kết quả tài chính và nghiệp vụ định giá thực tế tại đơn vị:

  • Tổng quan về đơn vị: Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) thành lập ngày 19/11/2006, là liên doanh hợp tác bình đẳng giữa Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) và Ngân hàng Ngoại thương Nga (Bank VTB).
    • Trụ sở: Tòa nhà số 75 Trần Hưng Đạo, phường Trần Hưng Đạo, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội.
    • Mã SWIFT: VRBAVNVX.
    • Vốn điều lệ: Ban đầu đạt 10 triệu USD (2006), nâng lên 30 triệu USD (2007), 62,5 triệu USD (2008) và đạt 168,5 triệu USD (tương đương 3.000 tỷ đồng) vào năm 2011.
  • Cơ cấu tổ chức tại Chi nhánh Sở Giao dịch (Bảng 2): Điều hành bởi Tổng Giám đốc và 2 Phó Tổng Giám đốc; 4 phòng chức năng trực thuộc gồm: Phòng Dịch vụ bán đấu giá, Phòng Hành chính - Tổ chức, Phòng Thẩm định giá, Phòng Kế toán Tài vụ.
  • Nhiệm vụ của Phòng Thẩm định giá: Thẩm định giá trị bất động sản, động sản, thương hiệu, giá trị doanh nghiệp cổ phần hóa; cập nhật thông tin giá thị trường; lập và lưu trữ chứng thư thẩm định giá; tham mưu quy trình và mức thu phí dịch vụ.
  • 4 quy trình tác nghiệp chủ yếu:
    1. Tìm kiếm dữ liệu, thông tin khối tài sản thẩm định.
    2. Lập báo cáo, xây dựng kế hoạch thẩm định và đề xuất giải pháp.
    3. Trực tiếp khảo sát hiện trường, xác minh hồ sơ kỹ thuật và pháp lý.
    4. Phân tích số liệu, chịu trách nhiệm pháp lý về kết quả thẩm định cuối cùng.
  • Kết quả hoạt động của bộ phận định giá bất động sản (Bảng 1):
Chỉ tiêu tài chính Năm 2019 (Đồng) Năm 2020 (Đồng) Năm 2021 (Đồng) Chênh lệch 2020/2019 (%) Chênh lệch 2021/2020 (%)
Tổng thu nhập 5.091 8.561 11.686 +73,48% +31,39%
Tổng chi phí 4.331 8.861 10.547 +81,14% +34,47%
Lợi nhuận trước thuế (Dương) 701.141 (Tăng trưởng) +25,18% +3,23%
Lợi nhuận sau thuế (Dương) 561.913 (Tăng trưởng) +25,18% +3,23%

(Nguồn: Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh giai đoạn 2019-2021 của Bộ phận Định giá Bất động sản - VRB Sở giao dịch)

  • Hồ sơ định giá thực tế: Chương 2 đưa ra các ví dụ cụ thể về việc áp dụng phương pháp so sánh trực tiếp để định giá quyền sử dụng đất và tài sản căn hộ chung cư (thể hiện qua Bảng 4, Bảng 5, Bảng 6, Bảng 7 về các tiêu chí so sánh, tỷ lệ điều chỉnh các yếu tố khác biệt về vị trí, pháp lý, quy mô và hạ tầng).
  • Đánh giá chung:
    • Thành tựu: Doanh thu mảng định giá tăng trưởng đều đặn qua các năm; quy trình thẩm định ngày càng chuẩn hóa; đội ngũ nhân viên trẻ, có chuyên môn và nắm vững địa bàn; đáp ứng kịp thời tiến độ cấp tín dụng.
    • Hạn chế và nguyên nhân: Nguy cơ phát sinh nợ quá hạn do biến động kinh tế vĩ mô; nguồn vốn huy động chưa khai thác tối đa; áp lực cạnh tranh gay gắt từ hệ thống các NHTM khác; việc thu thập thông tin thị trường bất động sản thứ cấp đôi lúc còn gặp khó khăn do tính minh bạch của thị trường chưa cao.

Chương III: Phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện công tác định giá bất động sản thế chấp tại Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) chi nhánh Sở giao dịch

Chương 3 đề xuất định hướng chiến lược và hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Đổi mới nhận thức: Nâng cao nhận thức của cấp lãnh đạo và toàn thể cán bộ nhân viên tín dụng về vị trí độc lập, vai trò phòng ngừa rủi ro của công tác định giá tài sản bảo đảm.
  2. Hoàn thiện quy trình và linh hoạt phương pháp định giá: Chuẩn hóa quy trình 6 bước, đẩy mạnh ứng dụng linh hoạt các phương pháp định giá hiện đại (phương pháp chi phí, thu nhập, thặng dư) kết hợp với phương pháp so sánh truyền thống; xây dựng cơ sở dữ liệu giá đất nội bộ phục vụ tra cứu nhanh.
  3. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực hiện hữu: Tổ chức các khóa đào tạo nâng cao kỹ năng phân tích thị trường, cập nhật các thông tư mới của Bộ Tài chính và Bộ Xây dựng, bồi dưỡng kiến thức xây dựng, kỹ thuật tính toán và đạo đức nghề nghiệp thẩm định viên.
  4. Đổi mới công tác tuyển dụng: Thu hút nhân sự chất lượng cao có chứng chỉ hành nghề thẩm định giá, có kinh nghiệm thực tế tại các công ty thẩm định chuyên nghiệp.
  5. Kiến nghị cụ thể: Tăng cường đầu tư trang thiết bị công nghệ, phần mềm quản lý dữ liệu định giá và mở rộng liên kết với các tổ chức thẩm định giá độc lập bên ngoài nhằm đối chứng kết quả định giá tài sản quy mô lớn.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

  • Khái quát hóa lý luận: Hệ thống hóa đầy đủ khung pháp lý (Luật TCTD 2010, Luật Giá 2012, các Thông tư TĐGVN số 01 đến số 12) cùng 5 phương pháp và 8 nguyên tắc định giá bất động sản thế chấp tại NHTM.
  • Đánh giá thực trạng tài chính: Chứng minh sự tăng trưởng liên tục của mảng định giá bất động sản tại VRB Chi nhánh Sở Giao dịch giai đoạn 2019-2021:
    • Thu nhập năm 2020 tăng 73,48% so với năm 2019; năm 2021 tiếp tục tăng 31,39% đạt 11.686 đồng.
    • Chi phí được kiểm soát ổn định dưới mức thu nhập (năm 2020 tăng 81,14%, năm 2021 tăng 34,47%), đảm bảo lợi nhuận trước và sau thuế luôn tăng trưởng dương (+25,18% năm 2020 và +3,23% năm 2021).
  • Phân tích ca định giá thực tế: Minh họa chi tiết kỹ thuật lập bảng so sánh và điều chỉnh sai biệt đối với 2 loại hình tài sản bảo đảm phổ biến: đất nền và căn hộ chung cư.

Đóng góp thực tiễn của đề tài

  • Cung cấp bức tranh thực tế về mô hình tổ chức của Phòng Thẩm định giá tại một ngân hàng liên doanh đặc thù (Việt - Nga).
  • Đưa ra hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm: đổi mới tư duy quản trị, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật, xây dựng cơ sở dữ liệu số và phát triển đội ngũ nhân sự có chứng chỉ hành nghề.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế về phạm vi không gian: Đề tài chỉ tập trung khảo sát dữ liệu thực tế tại một đơn vị duy nhất là Chi nhánh Sở Giao dịch của Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga tại Hà Nội, chưa bao quát toàn bộ 6 chi nhánh trong mạng lưới của VRB (Hải Phòng, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Vũng Tàu, TP. Hồ Chí Minh).
  • Hạn chế về loại hình tài sản: Các case study thực tế trong bài tập trung chủ yếu vào nhóm bất động sản nhà ở, đất ở đô thị và căn hộ chung cư; chưa đi sâu vào định giá các bất động sản thương mại phức tạp như trung tâm thương mại, dự án khu công nghiệp hoặc tài sản dự án dở dang.
  • Hướng mở rộng: Mở rộng nghiên cứu so sánh quy trình định giá tài sản bảo đảm giữa các ngân hàng liên doanh với khối NHTM cổ phần trong nước, đồng thời nghiên cứu ứng dụng mô hình định giá tự động (AVM) trên nền tảng Big Data vào hoạt động ngân hàng.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên và học viên: Chuyên ngành Bất động sản, Kinh tế tài nguyên, Thẩm định giá, Tài chính - Ngân hàng tại các trường đại học khối kinh tế khi thực hiện khóa luận tốt nghiệp hoặc nghiên cứu chuyên đề về tài sản bảo đảm.
  • Chuyên viên định giá và cán bộ tín dụng: Tham khảo quy trình 6 bước chuẩn mực, các bảng tính điều chỉnh yếu tố so sánh thực tế và phương pháp xác định tỷ lệ cho vay an toàn trên tài sản bất động sản thế chấp.

Câu hỏi thường gặp

1. Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) được thành lập dựa trên sự hợp tác của những đơn vị nào và mức vốn điều lệ hiện tại là bao nhiêu?
VRB chính thức đi vào hoạt động ngày 19/11/2006, là kết quả hợp tác giữa Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) và Ngân hàng Ngoại thương Nga (Bank VTB) với tỷ lệ góp vốn điều lệ ngang nhau (50/50). Vốn điều lệ ban đầu từ 10 triệu USD (2006) đã được nâng lên 168,5 triệu USD (tương đương 3.000 tỷ đồng Việt Nam) vào đầu năm 2011.

2. Bất động sản cần đáp ứng những điều kiện pháp lý nào để được VRB công nhận là tài sản thế chấp?
Bất động sản thế chấp phải thỏa mãn 4 điều kiện: (1) Thuộc quyền sở hữu/sử dụng hợp pháp của bên thế chấp tại thời điểm ký kết giao dịch; (2) Không có tranh chấp, khiếu kiện tại Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền; (3) Được phép giao dịch, không bị cấm lưu hành; (4) Có khả năng bán được và có tính thanh khoản thị trường cao.

3. Quy trình định giá bất động sản tại ngân hàng thương mại gồm những bước nào?
Theo Sơ đồ 1 trong khóa luận, quy trình gồm 6 bước: (1) Xác định vấn đề định giá; (2) Lên kế hoạch định giá; (3) Thu thập và phân tích số liệu; (4) Áp dụng phương pháp định giá để tiến hành định giá bất động sản mục tiêu; (5) Đối chiếu giá trị thực tế và giá trị cần ước lượng; (6) Hoàn thành báo cáo định giá.

4. Kết quả tài chính của bộ phận định giá bất động sản tại VRB Chi nhánh Sở Giao dịch giai đoạn 2019-2021 diễn biến như thế nào?
Thu nhập của bộ phận tăng liên tục: năm 2019 đạt 5.091 đồng, năm 2020 đạt 8.561 đồng (tăng 73,48%), năm 2021 đạt 11.686 đồng (tăng 31,39%). Chi phí tương ứng là 4.331 đồng (2019), 8.861 đồng (2020) và 10.547 đồng (2021). Lợi nhuận trước và sau thuế duy trì tăng trưởng dương qua các năm (+25,18% năm 2020 và +3,23% năm 2021).

5. Cơ cấu tổ chức tại VRB Chi nhánh Sở Giao dịch gồm những phòng ban nào?
Dưới sự quản lý của Tổng Giám đốc và 2 Phó Tổng Giám đốc, chi nhánh có 4 phòng chức năng gồm: Phòng Dịch vụ bán đấu giá, Phòng Hành chính - Tổ chức, Phòng Thẩm định giá và Phòng Kế toán Tài vụ.


Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Tuấn Thành đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, hệ thống tiêu chuẩn thẩm định giá và khung pháp lý điều chỉnh hoạt động định giá bất động sản thế chấp tại ngân hàng thương mại. Bằng việc phân tích chi tiết dữ liệu tài chính, cơ cấu tổ chức và các hồ sơ thẩm định thực tế giai đoạn 2019-2021 tại Ngân hàng Liên doanh Việt - Nga (VRB) chi nhánh Sở giao dịch, tác giả đã chỉ rõ những ưu điểm cùng hạn chế trong công tác quản trị và tác nghiệp. Hệ thống 4 nhóm giải pháp về nhận thức, quy trình, nhân sự và tuyển dụng được đề xuất có tính khả thi cao, góp phần nâng cao chất lượng thẩm định giá và hạn chế rủi ro tín dụng cho ngân hàng.