Hình Thức Di Chúc Theo Pháp Luật Dân Sự Việt Nam

Thừa kế theo di chúc là một quan hệ pháp luật phổ biến trong đời sống xã hội, trong đó di chúc đóng… 260 trang · Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Thư
• Người hướng dẫn: Nguyễn Hồ Bích Hằng
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự và Tố Tụng Dân Sự
• Đề tài: Hình Thức Di Chúc Theo Pháp Luật Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án
• 1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu về những vấn đề lý luận của hình thức di chúc
• 1.1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu về hình thức di chúc bằng văn bản
• 1.1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu về hình thức di chúc miệng
• 1.1.4. Đánh giá kết quả những công trình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 1.2. Những vấn đề lý luận về hình thức di chúc
• 1.2.1. Hình thức di chúc bằng văn bản
• 1.2.2. Hình thức di chúc miệng
• 1.3. Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.3.1. Những vấn đề lý luận về hình thức di chúc
• 1.3.2. Hình thức di chúc bằng văn bản
• 1.3.3. Hình thức di chúc miệng
• 1.4. Cơ sở lý thuyết cho việc nghiên cứu luận án
• 1.4.1. Lý thuyết quyền sở hữu tài sản
• 1.4.2. Lý thuyết gia đình
• 1.4.3. Lý thuyết Nhà nước và pháp luật
• 1.4.4. Lý thuyết tự do ý chí của cá nhân
• 1.4.5. Lý thuyết luật tự nhiên
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.5.1. Câu hỏi nghiên cứu tổng quát và giả thuyết nghiên cứu tổng quát
• 1.5.2. Câu hỏi nghiên cứu cụ thể và giả thuyết nghiên cứu cụ thể
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HÌNH THỨC DI CHÚC
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm di chúc
• 2.1.1. Khái niệm di chúc
• 2.1.2. Đặc điểm di chúc
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa hình thức di chúc
• 2.2.1. Khái niệm hình thức di chúc
• 2.2.2. Đặc điểm hình thức di chúc
• 2.2.3. Ý nghĩa hình thức di chúc
• 2.3. Lịch sử quy định pháp luật Việt Nam về hình thức di chúc
• 2.3.1. Quy định pháp luật về hình thức di chúc thời kỳ phong kiến
• 2.3.2. Quy định pháp luật về hình thức di chúc từ thời kỳ Pháp thuộc đến trước năm 1945
• 2.3.3. Quy định pháp luật về hình thức di chúc từ sau năm 1945 đến trước khi có Bộ luật Dân sự 1995
• 2.3.4. Quy định pháp luật về hình thức di chúc từ khi có Bộ luật Dân sự 1995 đến nay
• 2.4. Cơ sở để pháp luật quy định về hình thức di chúc
• 2.4.1. Phong tục tập quán, đặc điểm riêng biệt của xã hội từng thời kỳ
• 2.4.2. Sự tự do ý chí của người lập di chúc
• 2.4.3. Điều kiện của người lập di chúc
• 2.4.4. Hoàn cảnh lập di chúc
• 2.4.5. Tài sản được định đoạt trong di chúc
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: HÌNH THỨC DI CHÚC BẰNG VĂN BẢN
• 3.1. Khái niệm, đặc điểm hình thức di chúc bằng văn bản
• 3.1.1. Khái niệm hình thức di chúc bằng văn bản
• 3.1.2. Đặc điểm hình thức di chúc bằng văn bản
• 3.2. Di chúc tự viết. Quy định pháp luật về di chúc tự viết
• 3.3. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về di chúc tự viết
• 3.4. Di chúc được đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy. Quy định pháp luật về di chúc được đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy
• 3.5. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về di chúc được đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy
• 3.6. Di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực
• 3.6.1. Quy định pháp luật về di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực
• 3.6.2. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực
• 3.7. Di chúc bằng văn bản có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực
• 3.7.1. Quy định pháp luật về di chúc bằng văn bản có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực
• 3.7.2. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện thực tiễn áp dụng pháp luật về di chúc bằng văn bản có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực
• 3.8. Di chúc điện tử
• 3.8.1. Kinh nghiệm của một số quốc gia về việc áp dụng di chúc điện tử
• 3.8.2. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam về di chúc điện tử
• 3.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: HÌNH THỨC DI CHÚC MIỆNG
• 4.1. Khái niệm, đặc điểm hình thức di chúc miệng
• 4.1.1. Khái niệm hình thức di chúc miệng
• 4.1.2. Đặc điểm hình thức di chúc miệng
• 4.2. Các trường hợp được lập di chúc miệng
• 4.2.1. Quy định và thực tiễn áp dụng pháp luật về các trường hợp được lập di chúc miệng
• 4.2.2. Bất cập và kiến nghị hoàn thiện pháp luật về các trường hợp được lập di chúc miệng
• 4.3. Trình tự, thủ tục lập di chúc miệng
• 4.3.1. Giai đoạn ghi chép lại di chúc miệng
• 4.3.2. Giai đoạn công chứng, chứng thực chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng
• 4.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• NHỮNG CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Di Chúc Theo Pháp Luật Dân Sự Tổng Quan Tầm Quan Trọng

Thừa kế theo di chúc là một quan hệ pháp luật phổ biến trong đời sống xã hội, trong đó di chúc đóng vai trò then chốt. Di chúc là phương thức để chủ sở hữu tài sản chuyển giao tài sản thừa kế sau khi qua đời. Đặc trưng cơ bản của di chúc là hiệu lực pháp lý chỉ phát sinh khi người lập không còn. Nếu di chúc hợp pháp, việc chia di sản thừa kế sẽ tuân theo ý chí của người để lại. Tuy nhiên, việc xác định lại ý chí này rất khó khăn khi người đó đã qua đời. Do đó, một di chúc tốt cần có cả nội dung và hình thức di chúc tốt, đảm bảo việc chuyển giao tài sản được diễn ra suôn sẻ và đúng ý nguyện. Nhiều tranh chấp phát sinh từ việc di chúc bị nghi ngờ giả mạo, sửa đổi so với ý chí ban đầu. Để giải quyết những vấn đề này, cần hoàn thiện hình thức di chúc – yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tính hợp pháp của di chúc. Hình thức di chúc là phương thức biểu hiện ý chí của người lập, là căn cứ pháp lý làm phát sinh quan hệ thừa kế và là chứng cứ để bảo vệ quyền lợi của người được chỉ định. Nghiên cứu về hình thức di chúc vì vậy mang tính cấp thiết từ lý luận đến thực tiễn áp dụng.

1.1. Bản chất pháp lý của di chúc trong thừa kế tài sản

Di chúc là hành vi pháp lý đơn phương thể hiện ý chí của người để lại tài sản nhằm định đoạt tài sản thừa kế của mình sau khi chết. Quyền thừa kế theo di chúc được pháp luật dân sự bảo vệ. Người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản của mình cho bất kỳ ai, kể cả người thân thích hoặc người ngoài. Bản di chúc phải đáp ứng các yêu cầu về hình thức và nội dung theo quy định của pháp luật. Hiệu lực di chúc chỉ phát sinh sau khi người lập di chúc qua đời.

1.2. Tại sao hình thức di chúc lại quan trọng đối với hiệu lực di chúc

Hình thức di chúc là yếu tố then chốt quyết định tính hợp pháp và hiệu lực di chúc. Nếu hình thức di chúc không tuân thủ quy định của pháp luật dân sự, di chúc có thể bị coi là vô hiệu. Hình thức đảm bảo tính xác thực của ý chí người lập di chúc, tránh gian lận và tranh chấp. Thủ tục lập di chúc đúng quy định đảm bảo quyền lợi của cả người lập di chúc và người thừa kế. Văn bản pháp luật về di chúc quy định rõ các hình thức di chúc được công nhận.

II. Các Hình Thức Di Chúc Bằng Văn Bản Cách Lập Lưu Ý Quan Trọng

Pháp luật dân sự Việt Nam công nhận nhiều hình thức di chúc bằng văn bản, bao gồm: di chúc tự viết, di chúc đánh máy hoặc nhờ người khác viết, di chúc có công chứng di chúc hoặc chứng thực di chúc, và di chúc bằng văn bản có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực. Mỗi hình thức có những yêu cầu riêng về thủ tục và điều kiện để đảm bảo tính hợp pháp và giá trị pháp lý. Việc lựa chọn hình thức di chúc phù hợp phụ thuộc vào hoàn cảnh, điều kiện và mong muốn của người lập di chúc. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc tuân thủ đúng quy định của pháp luật về hình thức là yếu tố then chốt để đảm bảo di chúc có hiệu lực và tránh tranh chấp sau này.

2.1. Di chúc tự viết Điều kiện Hướng dẫn chi tiết nhất

Di chúc tự viết là hình thức di chúc mà người lập di chúc tự tay viết toàn bộ nội dung và ký tên. Văn bản phải được viết bằng tay, không chấp nhận bản in hoặc đánh máy. Người lập di chúc phải minh mẫn, tỉnh táo khi viết di chúc. Di chúc cần ghi rõ ngày, tháng, năm lập di chúc và địa điểm lập. Đây là hình thức phổ biến, đơn giản nhưng cần đảm bảo tính xác thực chữ viết của người lập di chúc.

2.2. Di chúc có công chứng chứng thực Ưu điểm Thủ tục thực hiện

Di chúc có công chứng di chúc hoặc chứng thực di chúc được lập tại văn phòng công chứng hoặc UBND cấp xã, phường. Công chứng viên hoặc cán bộ tư pháp sẽ chứng kiến và xác nhận ý chí của người lập di chúc. Hình thức này đảm bảo tính pháp lý cao, giảm thiểu rủi ro tranh chấp. Thủ tục lập di chúc có công chứng hoặc chứng thực bao gồm việc cung cấp giấy tờ tùy thân, giấy chứng nhận quyền sở hữu tài sản và dự thảo di chúc. Đây là hình thức an toàn, được khuyến khích sử dụng.

III. Di Chúc Miệng Khi Nào Được Sử Dụng Lưu Ý Về Tính Pháp Lý

Di chúc miệng là hình thức di chúc đặc biệt, chỉ được sử dụng trong những trường hợp khẩn cấp, khi người lập di chúc không thể lập di chúc bằng văn bản. Theo pháp luật dân sự, di chúc miệng chỉ có giá trị pháp lý khi người đó bị cái chết đe dọa do bệnh tật hoặc tai nạn và không thể tự mình viết di chúc. Sau khi tình huống khẩn cấp qua đi, di chúc miệng phải được ghi chép lại và công chứng hoặc chứng thực trong thời hạn nhất định để đảm bảo tính hợp pháp. Việc sử dụng di chúc miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro tranh chấp, do đó cần cân nhắc kỹ lưỡng và tuân thủ nghiêm ngặt quy định của pháp luật.

3.1. Các trường hợp đặc biệt được phép lập di chúc miệng theo luật

Di chúc miệng chỉ được chấp nhận khi người lập di chúc đối diện với nguy cơ tử vong cận kề. Tình huống khẩn cấp có thể do bệnh tật hiểm nghèo, tai nạn bất ngờ hoặc thiên tai. Người làm chứng di chúc phải có mặt và xác nhận di chúc miệng sau đó phải được ghi chép lại bằng văn bản. Nếu sau 3 tháng tình trạng nguy hiểm không còn thì di chúc miệng sẽ mất hiệu lực.

3.2. Quy trình ghi chép công chứng di chúc miệng Bước đi quan trọng

Ngay sau khi di chúc miệng được lập, cần ghi chép lại nội dung một cách chính xác. Bản ghi phải có đầy đủ thông tin về người lập di chúc, người thừa kế, tài sản và lời dặn dò. Bản ghi phải được công chứng hoặc chứng thực trong thời hạn luật định. Người làm chứng cần ký tên xác nhận vào bản ghi. Việc tuân thủ quy trình này đảm bảo tính pháp lý của di chúc miệng.

IV. Tính Hợp Pháp Của Di Chúc Sai Sót Hình Thức Hậu Quả Pháp Lý

Tính hợp pháp của một di chúc phụ thuộc vào việc tuân thủ các quy định của pháp luật dân sự về cả nội dung và hình thức. Sai sót về hình thức di chúc, như không đúng thể thức, không có người làm chứng hợp lệ, hoặc không công chứng/chứng thực khi cần thiết, có thể dẫn đến việc di chúc bị coi là vô hiệu. Khi di chúc vô hiệu, việc thừa kế sẽ được thực hiện theo pháp luật, tức là tài sản sẽ được chia cho những người thừa kế theo hàng thừa kế do pháp luật quy định. Do đó, việc đảm bảo hình thức di chúc hợp lệ là vô cùng quan trọng để bảo vệ ý chí của người lập di chúc và quyền lợi của người thừa kế.

4.1. Những lỗi hình thức thường gặp khiến di chúc bị vô hiệu

Một số lỗi hình thức thường gặp khiến di chúc bị vô hiệu bao gồm: người lập di chúc không đủ năng lực hành vi dân sự, nội dung không rõ ràng, không có ngày tháng lập, chữ ký không hợp lệ, thiếu người làm chứng khi cần thiết, không công chứng di chúc hoặc chứng thực di chúc trong trường hợp bắt buộc. Di chúc có dấu hiệu bị sửa chữa, tẩy xóa cũng có thể bị nghi ngờ về tính xác thực. Luật sư thừa kế có thể tư vấn để tránh các lỗi này.

4.2. Hậu quả pháp lý khi di chúc không hợp pháp Thừa kế theo pháp luật

Khi di chúc bị tuyên vô hiệu, việc thừa kế sẽ được thực hiện theo pháp luật. Tài sản sẽ được chia cho những người thừa kế theo thứ tự ưu tiên do pháp luật quy định. Người thừa kế theo pháp luật thường là vợ/chồng, con cái, cha mẹ của người để lại di sản. Việc chia di sản thừa kế theo pháp luật có thể không đúng với ý nguyện của người lập di chúc. Vì vậy, cần đảm bảo di chúc hợp lệ.

V. Di Chúc Điện Tử Xu Hướng Mới Khung Pháp Lý Cần Hoàn Thiện

Di chúc điện tử là một hình thức di chúc mới, sử dụng các phương tiện điện tử để lập, lưu trữ và chuyển giao. Mặc dù chưa được công nhận chính thức tại Việt Nam, di chúc điện tử đang trở nên phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới. Việc áp dụng di chúc điện tử mang lại nhiều lợi ích, như tiết kiệm thời gian, chi phí, dễ dàng sửa đổi và lưu trữ. Tuy nhiên, cũng đặt ra nhiều thách thức về bảo mật, xác thực danh tính và tính pháp lý. Để di chúc điện tử được công nhận tại Việt Nam, cần xây dựng một khung pháp lý hoàn chỉnh, quy định rõ về các điều kiện, thủ tục và giá trị pháp lý của di chúc điện tử.

5.1. Kinh nghiệm quốc tế về di chúc điện tử Bài học cho Việt Nam

Nhiều quốc gia đã công nhận di chúc điện tử với các quy định khác nhau. Một số nước yêu cầu di chúc điện tử phải được công chứng/chứng thực trực tuyến. Các giải pháp xác thực danh tính điện tử được sử dụng để đảm bảo tính xác thực của người lập di chúc. Việc bảo mật thông tin di chúc được đặc biệt chú trọng. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế giúp Việt Nam xây dựng khung pháp lý phù hợp.

5.2. Thách thức cơ hội cho di chúc điện tử tại Việt Nam trong tương lai

Việc áp dụng di chúc điện tử tại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức, như thiếu cơ sở hạ tầng, nhận thức của người dân còn hạn chế, và chưa có khung pháp lý. Tuy nhiên, cũng mang lại nhiều cơ hội, như tạo điều kiện thuận lợi cho người lập di chúc, giảm chi phí, và tăng cường bảo mật. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người dân để phát triển di chúc điện tử tại Việt Nam.

VI. Giải Quyết Tranh Chấp Thừa Kế Vai Trò Của Hình Thức Di Chúc Hợp Lệ

Tranh chấp thừa kế là một vấn đề phức tạp và nhạy cảm trong đời sống xã hội. Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tranh chấp là do di chúc không hợp lệ về hình thức. Khi di chúc hợp lệ, việc phân chia di sản sẽ được thực hiện theo ý chí của người lập di chúc, giúp giảm thiểu mâu thuẫn và tranh cãi giữa các người thừa kế. Tuy nhiên, ngay cả khi di chúc hợp lệ, vẫn có thể phát sinh tranh chấp do nhiều nguyên nhân khác. Trong trường hợp này, tòa án sẽ giải quyết tranh chấp dựa trên quy định của pháp luật dân sự và các bằng chứng liên quan.

6.1. Cách hình thức di chúc hợp lệ giúp hạn chế tranh chấp thừa kế

Hình thức di chúc hợp lệ giúp xác định rõ ý chí của người lập di chúc, tránh hiểu lầm và tranh cãi. Khi di chúc được công chứng di chúc hoặc chứng thực di chúc, tính xác thực được đảm bảo. Luật sư thừa kế có thể giúp soạn thảo di chúc đúng quy định, giảm rủi ro tranh chấp. Thủ tục lập di chúc cần minh bạch và rõ ràng.

6.2. Các bước giải quyết tranh chấp thừa kế khi di chúc bị nghi ngờ

Khi di chúc bị nghi ngờ về tính hợp pháp, các bên có thể thương lượng, hòa giải. Nếu không thành công, có thể khởi kiện tại tòa án. Tòa án sẽ xem xét các bằng chứng, như bản gốc di chúc, lời khai của người làm chứng, kết quả giám định chữ viết. Tòa án sẽ tuyên di chúc hợp lệ hoặc vô hiệu dựa trên kết quả xét xử. Giải quyết tranh chấp thừa kế cần tuân thủ quy định của pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Hình thức di chúc theo pháp luật dân sự Việt Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Thư thực hiện tại Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự, mã số: 9380103), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Hồ Bích Hằng và TS. Nguyễn Xuân Quang, bảo vệ năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thừa kế theo di chúc là quan hệ pháp luật dân sự phổ biến nhằm ghi nhận và chuyển giao quyền sở hữu tài sản của cá nhân sau khi chết. Bản chất đặc thù của di chúc là giao dịch dân sự một bên mà hiệu lực pháp lý chỉ phát sinh khi người lập di chúc đã qua đời. Do đó, khi phát sinh tranh chấp hoặc vướng mắc về nội dung, việc xác minh lại ý chí đích thực của người để lại di sản gặp nhiều trở ngại khách quan. Phần lớn các tranh chấp thừa kế trên thực tế xuất phát từ việc di chúc bị khiếu nại là giả mạo, bị sửa đổi, thay thế hoặc không phản ánh đúng ý chí của người lập di chúc do vi phạm các yêu cầu về hình thức.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ ba lý do chính:

1. Về mặt lý luận: Chưa có công trình phân tích chuyên sâu và có hệ thống về bản chất pháp lý của hình thức di chúc như một phương thức ghi nhận, xác thực ý chí của cá nhân, cũng như làm rõ các yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội chi phối quá trình lập pháp về hình thức di chúc.
2. Về mặt quy định pháp luật: Quy định hiện hành tại Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015 về các điều kiện, thể thức, trình tự lập di chúc còn bộc lộ tính cứng nhắc, thiếu tính khả thi đối với một số trường hợp cụ thể, hoặc ngược lại có quy định chưa đủ chặt chẽ dẫn đến nguy cơ sai lệch ý chí. Đồng thời, pháp luật Việt Nam chưa kịp thời ghi nhận hình thức di chúc điện tử để thích ứng với sự phát triển của khoa học công nghệ.
3. Về mặt thực tiễn áp dụng: Tồn tại sự thiếu đồng bộ giữa quy định pháp luật và thực tiễn xét xử. Một số Tòa án công nhận di chúc vi phạm quy định về hình thức nếu có căn cứ chứng minh di chúc phản ánh đúng ý chí thực tế của người để lại di sản, hoặc có trường hợp áp dụng dồn ghép điều kiện của nhiều loại hình thức di chúc khác nhau cho một tình huống cụ thể, gây khó khăn cho việc thực hiện quyền định đoạt tài sản.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm sáng tỏ hệ thống lý luận về hình thức di chúc nhằm bảo đảm việc lập di chúc thuận lợi, phản ánh đúng ý chí của người để lại di sản, hướng tới mục tiêu bảo vệ đoàn kết gia đình, trật tự và đạo đức xã hội; đồng thời đề xuất định hướng, giải pháp hoàn thiện các quy phạm pháp luật dân sự Việt Nam về hình thức di chúc và nâng cao tính tương thích trong thực tiễn áp dụng.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận của pháp luật về hình thức di chúc.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng quy định pháp luật Việt Nam về hình thức di chúc theo tiến trình lịch sử và đối chiếu với pháp luật nước ngoài.
  3. Đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật thông qua các bản án, quyết định của Tòa án tại Việt Nam và án lệ quốc tế.
  4. Xác định các bất cập pháp lý và đề xuất định hướng, giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về hình thức di chúc tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận về hình thức di chúc, hệ thống quy phạm pháp luật quy định về hình thức di chúc và thực tiễn áp dụng pháp luật về hình thức di chúc.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Nội dung: Tập trung vào cơ sở lý luận, điều kiện có hiệu lực, thể thức và trình tự thủ tục lập di chúc đối với hai nhóm hình thức: di chúc bằng văn bản và di chúc miệng.
  • Không gian: Các quy định của BLDS 2015, Luật Công chứng 2014, Luật Giao dịch điện tử 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành tại Việt Nam; kết hợp khảo sát, so sánh với pháp luật của một số quốc gia châu Á (Nhật Bản, Trung Quốc), Mỹ, Úc, Canada và một số nước châu Âu.
  • Thời gian: Tiến trình phát triển của pháp luật Việt Nam từ thời kỳ phong kiến đến nay; nghiên cứu nguồn gốc pháp luật thừa kế từ thời kỳ La Mã cổ đại đến pháp luật hiện đại của các nước trên thế giới.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã hệ thống và phân tích các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo các nhóm vấn đề chuyên biệt:

TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đó, luận án xác lập vị trí nghiên cứu độc lập thông qua việc giải quyết các vấn đề sau:

• Xây dựng khung lý thuyết đa chiều gồm 5 học thuyết nền tảng để giải thích bản chất trọng thức và chức năng bảo hộ ý chí của hình thức di chúc.
• Đánh giá lại yêu cầu về chữ ký và điểm chỉ trong di chúc tự viết: xác định chữ ký là yếu tố bắt buộc để thể hiện sự chấp thuận nội dung, trong khi điểm chỉ chỉ có thể được chấp nhận trong trường hợp có lời chứng đi kèm.
• Làm rõ điều kiện của người làm chứng trong di chúc đánh máy hoặc viết hộ theo hướng đề cao tính khách quan thay vì bổ sung các rào cản thủ tục không cần thiết.
• Nghiên cứu cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế (Mỹ, Úc, Canada) để đề xuất lộ trình và điều kiện pháp lý cho việc công nhận di chúc điện tử tại Việt Nam.
• Mở rộng phạm vi đối tượng lập di chúc miệng (người không nói được, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi trong hoàn cảnh cận kề cái chết), đề xuất thể thức đơn giản đối với tài sản riêng có giá trị nhỏ, quy định rõ thời hạn ghi chép lại ý chí trong 5 ngày làm việc và mở rộng thẩm quyền xác nhận di chúc miệng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án vận dụng 5 lý thuyết pháp lý và xã hội học làm nền tảng phân tích:

Tên lý thuyết	Nội dung cốt lõi	Vận dụng trong luận án
Lý thuyết quyền sở hữu tài sản	Quyền sở hữu là quyền tự nhiên, tuyệt đối và vô hạn theo thời gian; quyền định đoạt tài sản sau khi chết là sự kéo dài của quyền sở hữu.	Giải thích nguồn gốc của di chúc; làm căn cứ hoàn thiện hình thức di chúc tương thích với từng loại tài sản (tài sản đăng ký quyền sở hữu, tài sản có giá trị nhỏ).
Lý thuyết gia đình	Luật thừa kế gắn liền với luật gia đình; định đoạt di sản chứa đựng nghĩa vụ đạo đức, trách nhiệm bảo đảm cuộc sống cho các thành viên và duy trì trật tự gia đình.	Luận giải nguồn gốc các quy định về hình thức di chúc trong văn hóa truyền thống Việt Nam; xác định mục tiêu của hình thức di chúc là ngăn ngừa tranh chấp nội bộ gia đình.
Lý thuyết Nhà nước và pháp luật	Pháp luật thể hiện ý chí của giai cấp thống trị; Nhà nước can thiệp vào các quan hệ tài sản để duy trì trật tự xã hội và bảo đảm tính xác thực của giao dịch.	Khẳng định tính pháp định của hình thức di chúc: người lập di chúc phải tuân thủ trình tự, thủ tục luật định nhằm ngăn ngừa việc sửa đổi, giả mạo ý chí.
Lý thuyết tự do ý chí của cá nhân	Con người có quyền tự do cam kết, thỏa thuận và định đoạt tài sản; pháp luật được xây dựng để bảo vệ và thúc đẩy quyền tự do cá nhân.	Đề xuất giảm bớt các thủ tục cứng nhắc, đa dạng hóa các loại hình thức di chúc để người để lại di sản linh hoạt lựa chọn theo hoàn cảnh cụ thể.
Lý thuyết luật tự nhiên	Pháp luật phải dựa trên các quy chuẩn đạo đức tự nhiên, lẽ phải, sự công bằng và bình đẳng giữa các chủ thể.	Đảm bảo quyền bình đẳng trong việc lập di chúc cho những người có hoàn cảnh đặc biệt (khiếm khuyết thể chất, hạn chế khả năng nghe/nói/ký); thừa nhận di chúc miệng và di chúc điện tử.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Luận án dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lê Nin, nhìn nhận các quy phạm về hình thức di chúc trong mối quan hệ biện chứng với điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa và phong tục tập quán qua từng thời kỳ lịch sử.

• Các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

  • Phương pháp hệ thống: Sử dụng trong Chương 1 và xuyên suốt luận án để thống kê, phân loại các công trình nghiên cứu trong nước, quốc tế và các văn bản pháp quy.
  • Phương pháp lịch sử: Sử dụng trong Chương 2 để phân tích tiến trình phát triển của quy định về hình thức di chúc từ thời kỳ La Mã, qua các giai đoạn phong kiến Việt Nam, thời kỳ Pháp thuộc, giai đoạn sau 1945 đến BLDS 1995, 2005 và 2015.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng trong Chương 2, 3 và 4 để làm sáng tỏ các quy định pháp luật hiện hành, các điều kiện có hiệu lực của từng loại di chúc và mổ xẻ các bản án thực tế của Tòa án.
  • Phương pháp so sánh: Sử dụng trong Chương 3 và Chương 4 để đối chiếu quy định của pháp luật Việt Nam với pháp luật của Mỹ, Úc, Canada, các nước châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc; đồng thời so sánh giữa các giai đoạn lập pháp của Việt Nam.
  • Phương pháp tổng hợp - đánh giá: Sử dụng xuyên suốt nhằm tổng hợp các lập luận lý thuyết và dữ liệu thực tiễn để đưa ra các đề xuất, kiến nghị sửa đổi quy định pháp luật.

• Nguồn tư liệu và dữ liệu: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam (BLDS 2015, Luật Công chứng 2014, Luật Giao dịch điện tử 2005...); các văn bản pháp luật cổ (Bộ luật Hồng Đức, Bộ luật Gia Long, Dân luật Bắc Kỳ, Dân luật Trung Kỳ); pháp luật nước ngoài; các giáo trình, chuyên khảo học thuật; cùng hệ thống các bản án, quyết định giám đốc thẩm của Tòa án nhân dân các cấp tại Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương 1 thực hiện đánh giá toàn diện các công trình nghiên cứu liên quan đến di chúc và hình thức di chúc trong nước và quốc tế. Tác giả phân loại các nghiên cứu thành các nhóm chuyên đề: lý luận về bản chất pháp lý của di chúc, các yếu tố chi phối hình thức di chúc, các công trình về di chúc văn bản và di chúc miệng.

Chương này xác lập khung lý thuyết nghiên cứu gồm 5 lý thuyết (quyền sở hữu tài sản, gia đình, Nhà nước và pháp luật, tự do ý chí của cá nhân, luật tự nhiên), đồng thời xây dựng hệ thống câu hỏi nghiên cứu tổng quát, câu hỏi cụ thể và các giả thuyết nghiên cứu làm cơ sở triển khai các chương tiếp theo.

Chương 2: Những vấn đề cơ bản về hình thức di chúc

Chương 2 tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng:

• Khái niệm và đặc điểm: Xác định di chúc là hành vi pháp lý đơn phương thể hiện ý chí của cá nhân nhằm định đoạt tài sản sau khi chết; hình thức di chúc là phương tiện biểu hiện ra bên ngoài để ghi nhận, lưu giữ và xác thực ý chí đó.
• Tiến trình lịch sử: Phân tích sự chuyển biến của pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ:
  • Thời kỳ phong kiến (chịu ảnh hưởng của Nho giáo, tập quán dòng họ, ghi nhận cả chúc thư văn bản và chúc ngôn/di chúc miệng).
  • Thời kỳ Pháp thuộc đến trước 1945 (tiếp thu kỹ thuật lập pháp phương Tây thông qua Dân luật Bắc Kỳ, Dân luật Trung Kỳ, đề cao tính trọng thức).
  • Giai đoạn sau 1945 đến trước BLDS 1995 (áp dụng Thông tư, Chỉ thị, tôn trọng ý chí thực tế trong bối cảnh chiến tranh và kinh tế kế hoạch hóa).
  • Giai đoạn từ BLDS 1995 đến BLDS 2015 (chuẩn hóa các loại hình thức di chúc theo hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự hiện đại).
• Các yếu tố chi phối: Chỉ ra 5 nhóm yếu tố tác động đến việc xây dựng quy phạm pháp luật về hình thức di chúc: (i) Phong tục tập quán và đặc điểm xã hội; (ii) Sự tự do ý chí của người lập di chúc; (iii) Điều kiện, năng lực thể chất và độ tuổi của người lập di chúc; (iv) Hoàn cảnh lập di chúc; (v) Loại và giá trị tài sản được định đoạt.

Chương 3: Hình thức di chúc bằng văn bản

Chương 3 phân tích chi tiết quy định pháp luật và thực tiễn xét xử đối với từng loại di chúc bằng văn bản:

• Di chúc tự viết: Đánh giá quy định tại Điều 633 BLDS 2015; phân tích yêu cầu về chữ viết tay và chữ ký; làm rõ bất cập khi người lập di chúc không thể ký hoặc không có mẫu đối chứng để giám định chữ viết; đề xuất chấp nhận điểm chỉ khi có lời chứng đi kèm.
• Di chúc đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy: Đánh giá vai trò của người làm chứng và người viết hộ theo Điều 634 BLDS 2015; kiến nghị đơn giản hóa tiêu chuẩn người làm chứng, chỉ cần bảo đảm tính độc lập, khách quan đối với nội dung định đoạt di sản.
• Di chúc có công chứng hoặc chứng thực: Phân tích thủ tục công chứng, chứng thực tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc UBND; giải quyết vướng mắc cho các chủ thể đặc thù (người không đọc được, không nghe được, không ký/điểm chỉ được); đề xuất bổ sung hình thức di chúc niêm phong có công chứng/chứng thực.
• Di chúc có giá trị như công chứng, chứng thực: Khảo sát thực tiễn áp dụng tại Điều 638 BLDS 2015; khắc phục tình trạng Tòa án áp dụng tùy tiện hoặc dồn ghép điều kiện gây khó khăn cho việc công nhận hiệu lực di chúc.
• Di chúc điện tử: Khảo sát kinh nghiệm lập pháp của Mỹ, Úc, Canada; khẳng định sự cần thiết phải ghi nhận di chúc điện tử như một dạng của di chúc bằng văn bản tại Việt Nam; đề xuất các điều kiện về thông điệp dữ liệu, chữ ký điện tử và phương thức xác thực người làm chứng.

Chương 4: Hình thức di chúc miệng

Chương 4 nghiên cứu toàn diện về di chúc miệng theo pháp luật thực định và thực tiễn áp dụng:

• Khái niệm và đặc điểm: Làm rõ tính chất ngoại lệ, khẩn cấp và tạm thời của di chúc miệng theo quy định tại Điều 629 BLDS 2015.
• Điều kiện và trường hợp lập: Chỉ ra các bất cập khi giới hạn phạm vi chủ thể được lập di chúc miệng; kiến nghị mở rộng quyền lập di chúc miệng cho người bị khiếm khuyết khả năng nói và người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi khi ở trong tình trạng tính mạng bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản.
• Thể thức và trình tự thủ tục: Phân tích hai giai đoạn bắt buộc:
  • Giai đoạn 1: Người làm chứng ghi chép lại ý chí trăn trối, cùng ký tên hoặc điểm chỉ; đề xuất cho phép sử dụng phương tiện ghi âm, ghi hình đi kèm biên bản ghi chép.
  • Giai đoạn 2: Thủ tục công chứng, chứng thực chữ ký/điểm chỉ của người làm chứng trong thời hạn 5 ngày làm việc; kiến nghị mở rộng chủ thể có thẩm quyền xác nhận di chúc miệng ngoài công chứng viên và người có thẩm quyền của UBND cấp xã trong những hoàn cảnh đặc biệt (trên tàu biển, máy bay, bệnh viện dã chiến).
• Phân loại theo tính chất tài sản: Kiến nghị cho phép áp dụng thể thức lập di chúc miệng đơn giản đối với tài sản thuộc sở hữu riêng có giá trị nhỏ nhằm giảm bớt gánh nặng thủ tục cho người dân.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập những đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn lập pháp tại Việt Nam:

ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

Kiến nghị và giải pháp đề xuất cụ thể

1. Sửa đổi, bổ sung quy định về di chúc tự viết: Cho phép người lập di chúc được điểm chỉ thay thế hoặc kết hợp với chữ ký nếu có ghi kèm lời chứng của chính người lập di chúc; bổ sung quy định xử lý trường hợp không có mẫu chữ viết đối chứng để giám định.
2. Quy định chi tiết về người làm chứng: Không đặt ra thêm các điều kiện hành chính phức tạp mà tập trung vào tiêu chí không có quyền, lợi ích liên quan trực tiếp đến việc phân chia di sản trong di chúc.
3. Xây dựng khung pháp lý cho di chúc điện tử: Bổ sung quy định công nhận di chúc được tạo lập, lưu trữ dưới dạng thông điệp dữ liệu điện tử, xác thực bằng chữ ký số hoặc các phương tiện sinh trắc học tin cậy.
4. Bổ sung hình thức di chúc niêm phong: Cho phép người lập di chúc nộp bản di chúc đã được niêm phong cho tổ chức hành nghề công chứng hoặc cơ quan chứng thực để lưu trữ mà không bắt buộc phải tiết lộ nội dung trước thời điểm mở thừa kế.
5. Hoàn thiện chế định di chúc miệng: Bổ sung trường hợp người khuyết tật về giọng nói hoặc người chưa thành niên (từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi) được thể hiện ý chí miệng/phi ngôn ngữ trước người làm chứng khi tính mạng bị đe dọa; mở rộng quyền xác nhận di chúc miệng cho người đứng đầu phương tiện vận tải hoặc cơ sở y tế khi không thể tiếp cận cơ quan công chứng/chứng thực.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung phạm vi nghiên cứu vào các khía cạnh lý luận, quy định pháp luật và thực tiễn xét xử liên quan trực tiếp đến điều kiện và thể thức của hình thức di chúc (di chúc văn bản và di chúc miệng). Luận án không đi sâu vào việc giải quyết toàn bộ các tranh chấp về nội dung di chúc, quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, hay các vấn đề quản lý, phân chia di sản nói chung.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục nghiên cứu sâu về các tiêu chuẩn kỹ thuật số, an toàn thông tin và quy trình tư pháp điện tử khi triển khai cụ thể hình thức di chúc điện tử vào thực tiễn Việt Nam.
  • Nghiên cứu cơ chế giải quyết xung đột pháp luật đối với hình thức di chúc có yếu tố nước ngoài trong bối cảnh hội nhập quốc tế và giao dịch xuyên biên giới.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với công tác lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học, cơ sở lý thuyết và mô hình tham chiếu quốc tế phục vụ trực tiếp cho việc sửa đổi, bổ sung BLDS, Luật Công chứng và các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật dân sự.
• Đối với hoạt động tư pháp và hành nghề luật: Là tài liệu tham khảo cho Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Công chứng viên, Luật sư trong việc đánh giá tính hợp pháp về hình thức của di chúc, nhận diện các sai sót thủ tục và áp dụng án lệ chính xác.
• Đối với nghiên cứu và đào tạo: Bổ sung nguồn tài liệu chuyên khảo cho giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự tại các cơ sở đào tạo luật.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao hình thức di chúc lại đòi hỏi tính trọng thức nghiêm ngặt hơn các giao dịch dân sự thông thường?

Do di chúc là giao dịch dân sự một bên và chỉ phát sinh hiệu lực sau khi người lập di chúc đã chết. Khi xảy ra tranh chấp, người lập di chúc không còn khả năng giải thích, xác nhận hoặc phủ định nội dung định đoạt. Do đó, hình thức luật định chặt chẽ là chứng cứ khách quan để bảo đảm di chúc phản ánh đúng ý chí tự do, nguyên vẹn của người để lại di sản và ngăn chặn hành vi làm giả, sửa đổi.

2. Luận án có quan điểm như thế nào về việc điểm chỉ trong di chúc tự viết?

Khác với một số quan điểm cho rằng điểm chỉ có thể thay thế hoàn toàn chữ ký, luận án xác định chữ ký thể hiện sự đồng thuận với nội dung di chúc, trong khi điểm chỉ chỉ mang giá trị nhận diện chủ thể. Do đó, điểm chỉ trong di chúc tự viết chỉ nên được công nhận trong các trường hợp đặc thù và bắt buộc phải đi kèm lời chứng của người lập di chúc để bảo đảm tính xác thực.

3. Di chúc điện tử được luận án đề xuất xếp vào nhóm hình thức nào?

Luận án đề xuất di chúc điện tử được ghi nhận là một dạng thuộc hình thức di chúc bằng văn bản (dưới dạng thông điệp dữ liệu điện tử), có giá trị pháp lý tương đương văn bản truyền thống nếu đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật về tính toàn vẹn thông tin, chữ ký điện tử và xác thực người làm chứng.

4. Những đối tượng nào được luận án kiến nghị bổ sung quyền lập di chúc miệng?

Luận án đề xuất bổ sung quyền lập di chúc miệng cho: (i) Người không thể nói được (thể hiện ý chí qua các phương tiện hoặc cử chỉ được ghi nhận); (ii) Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi khi ở vào hoàn cảnh tính mạng bị đe dọa cận kề cái chết và không thể lập di chúc bằng văn bản.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Thư đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về hình thức di chúc trong pháp luật dân sự Việt Nam dựa trên 5 học thuyết pháp lý nền tảng. Công trình phân tích sâu sắc các bất cập trong quy định hiện hành và thực tiễn xét xử đối với di chúc tự viết, di chúc đánh máy, di chúc công chứng/chứng thực và di chúc miệng. Trên cơ sở đối chiếu lịch sử và kinh nghiệm quốc tế, luận án đề xuất các giải pháp lập pháp mang tính toàn diện, nổi bật là việc kiến nghị công nhận di chúc điện tử, mở rộng quyền lập di chúc miệng và hoàn thiện các quy định về hình thức nhằm bảo vệ quyền tự do định đoạt tài sản của cá nhân sau khi chết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tác giả nghiên cứu cơ sở các lý thuyết vận dụng của luận án làm tiền đề định hướng cho việc hoàn thiện quy định pháp luật về các hình thức di chúc. Mặt khác, để xác định được các vấn đề cần nghiên cứu của luận án tác giả đặt ra các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án Để xác định những vấn đề cần được tiếp tục triển khai nghiên cứu trong luận án nhằm đạt được mục đích nghiên cứu, tác giả tổng quan những công trình khoa học nghiên cứu về di chúc, hình thức di chúc trên phương diện lý luận và thực trạng pháp luật ở trong nước và ngoài nước. Nghiên cứu về hình thức di chúc phải xuất phát từ việc nghiên cứu về bản chất pháp lý của di chúc để nhận thức rõ những đặc trưng cơ bản của di chúc cũng như vai trò, ý nghĩa pháp lý của di chúc đối với mục tiêu bảo vệ sự đoàn kết gia đình, ổn định trật tự, đạo đức xã hội cũng như bảo vệ ý chí của người lập di chúc và bảo vệ quyền thừa kế của người thừa kế theo di chúc.

Khi làm rõ được bản chất pháp lý và vai trò, ý nghĩa của di chúc sẽ xác định được vai trò, nhiệm vụ của hình thức di chúc và sẽ có những định hướng nghiên cứu để hoàn thiện pháp luật Việt Nam nhằm đảm bảo được nhiệm vụ đặt ra cho pháp luật về hình thức di chúc. Nhóm các công trình nghiên cứu về những vấn đề lý luận của hình thức di chúc Thứ nhất, về khái niệm di chúc và bản chất pháp lý của di chúc Quan hệ pháp luật về thừa kế theo di chúc đã được ghi nhận từ thời kỳ La Mã và đã có nhiều công trình nghiên cứu về thừa kế theo di chúc trong luật La Mã. Cuốn sách “Introduction to Roman Law” (tạm dịch ra tiếng Việt là Giới thiệu về Luật La Mã) của tác giả Barry Nicholas được nhà xuất bản (Nxb) Oxford University Press phát hành năm 2017 đã có đề cập đến vấn đề thừa kế thời kỳ La Mã. Di chúc của người La Mã được phát triển từ rất sớm.

Ở những nơi khác, sự phát triển này là muộn, nhưng ở Rome ngay trong Luật Mười hai bảng đã tồn tại nhiều hình thức di chúc. Đặc biệt để xem đây là một di chúc khi nó phải có các yếu tố sau: (i) di chúc chỉ định một chủ thể thừa kế bất kỳ, chủ thể này có thể là bất kỳ ai đó không giới hạn phải là người thừa kế trong gia đình dòng tộc; (ii) di chúc có thể có phần di tặng ngoài phần di sản và có thể chứa đựng những nội dung khác như bổ nhiệm người quản lý hoặc quản lý nô lệ; (iii) di chúc được xem là lời nói từ cái chết (ví dụ: di chúc có thể đặt ra các điều kiện khi được hưởng di sản); (iv) di chúc có thể bị hủy bỏ. 10 Bài viết của tác giả Rafael Domingo công bố ngày 19 tháng 7 năm 2017 “The Roman Law of Succession - An overview” (tạm dịch ra tiếng Việt là Luật thừa kế La Mã - góc nhìn tổng quan) đăng trên tạp chí SSRN Electronic Journal. Di chúc là một hành vi pháp lý trong đó một công dân La Mã tuyên bố mong muốn của mình sau khi chết.

Ý chí trong di chúc để xác định một người thừa kế xứng đáng, người sẽ mang lại sự phát triển cho gia đình và, theo một nghĩa nào đó, cho nhân cách của người đã chết. Di chúc cũng được sử dụng để chia các phần không đồng đều cho các gia đình khác nhau của những người thừa kế, dùng để trả nợ cho các chủ nợ và thưởng cho những người thân trung thành, bạn bè, người hầu. Nói chung, luật La Mã dành cho người lập di chúc một mức độ tự do cao trong việc định đoạt tài sản. Di chúc có thể bao gồm các định đoạt quan trọng, chẳng hạn như di sản và các nội dung khác như bổ nhiệm các gia sư và quản lý nô lệ.

Nhưng nguồn cội của nội dung di chúc trong luật La Mã là việc chỉ định một hoặc một số người thừa kế và đây chính là nội dung bắt buộc phải có trong di chúc. Nếu di chúc không có người thừa kế được chỉ định hoặc những người thừa kế không nhận di sản thì toàn bộ di chúc không thành. Giáo trình “Giáo trình Luật La Mã” của Trường Đại học Luật Hà Nội do Nxb Công an nhân dân xuất bản năm 2003 đề cập đến cách hiểu di chúc trong thời kỳ La Mã. Di chúc là quyết định của người có tài sản sau khi chết sẽ chuyển tài sản của mình cho người thừa kế.

Theo luật cổ La Mã thì việc chỉ định người thừa kế phải được ghi vào phần đầu của di chúc và đây là nội dung quan trọng của di chúc. Nếu không ghi rõ ai là người được hưởng thừa kế thì di chúc sẽ vô hiệu. Di chúc là giao dịch một bên vì nó thể hiện ý chí đơn phương của người lập di chúc và người này có quyền sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào. Chính vì vậy, di chúc chỉ có giá trị pháp lý nếu người được chỉ định trong di chúc thể hiện ý chí là nhận thừa kế theo di chúc đó.

Di chúc không được coi là một khế ước, bởi vì người thừa kế thể hiện ý chí của mình sau khi người lập di chúc đã chết. Hành vi của người lập di chúc với hành vi của người thừa kế theo di chúc độc lập với nhau. Giáo trình “Giáo trình Luật La Mã” của tác giả Nguyễn Ngọc Điện, Trường Đại học Cần Thơ do Nxb Chính trị quốc gia xuất bản năm 2009 xác định ở La Mã, việc di chuyển di sản theo pháp luật hiếm khi được áp dụng do người có di sản thường lập di chúc để định đoạt tài sản của mình. Di chúc có tác dụng công khai ý chí của người có di sản liên quan đến việc chuyển giao tài sản của mình sau khi chết.

Hiện nay, cách hiểu về di chúc được các công trình diễn giải như sau: Cuốn sách “Law of succession” (tạm dịch ra tiếng Việt là Luật thừa kế) của tác giả Musyoka, William, được Nxb African Books Collective xuất bản năm 2006 đã có phân tích về bản chất pháp lý mối quan hệ của pháp luật thừa kế với Luật Hôn nhân gia đình, với Luật về tài sản. Trong đó, di chúc được xác định là một văn bản không có hiệu lực pháp luật đến khi người lập di chúc chết. Khi người lập di chúc còn sống, di 11 chúc không làm hạn chế quyền sở hữu đối với tài sản của họ và cũng không mang lại lợi ích cho những người đã được đề cập trong di chúc hoặc bất kỳ ai khác. Do đó đặc điểm của di chúc là (i) chỉ có hiệu lực sau khi người lập di chúc chết; (ii) các mong muốn được thể hiện nhằm mục đích định đoạt tài sản sau khi chết; (iii) một di chúc có thể thay đổi được hoặc hủy bỏ được khi người lập di chúc còn sống.

Cuốn sách “Succession Law, Law Essentials” (tạm dịch ra tiếng Việt là Luật thừa kế, Luật cần thiết) được viết năm 2020 do Nxb University of Sherbroke phát hành của tác giả Mc Carthy Frankie đưa ra cách hiểu về di chúc dựa trên những điều kiện của di chúc. Di chúc là sự dịch chuyển tài sản cho những người thụ hưởng có tên trong di chúc. Di chúc hợp pháp cần cả điều kiện về nội dung di chúc và hình thức di chúc. Trong đó nội dung di chúc cần được ghi nhận một cách chính xác và hình thức di chúc sẽ đảm bảo mục đích này.

Giáo trình “Pháp luật về tài sản, quyền sở hữu tài sản và thừa kế” của Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh được Nxb Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam xuất bản năm 2019 đã có khái niệm sau về di chúc: Di chúc là sự thể hiện ý chí đơn phương của cá nhân lúc còn sống về việc định đoạt tài sản của mình sau khi chết một cách tự nguyện, theo một hình thức, thể thức luật định, có thể bị sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ bất cứ lúc nào bởi người lập di chúc khi người đó còn sống. Di chúc chỉ có hiệu lực sau khi người lập di chúc chết. Giáo trình “Luật Dân sự Việt Nam - Tập 1” của Trường Đại học Luật Hà Nội được Nxb Công an nhân dân xuất bản năm 2019 xác định di chúc phải có các yếu tố đó là sự thể hiện ý chí của cá nhân mà không phải là của bất cứ chủ thể nào khác; mục đích của việc lập di chúc là chuyển di sản của mình cho người khác; chỉ có hiệu lực sau khi người đó chết. Di chúc là hành vi pháp lý đơn phương của người lập di chúc, do đó di chúc phải tuân thủ các điều kiện của giao dịch dân sự nói chung và điều kiện có hiệu lực của di chúc nói riêng.

Giáo trình “Luật Hôn nhân và gia đình - Quan hệ tài sản vợ chồng, thừa kế, Tập 2” của tác giả Nguyễn Ngọc Điện, Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh được Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 2021 đã có phân tích sau về di chúc: Di chúc được hiểu là cách chủ sở hữu thực hiện quyền định đoạt tài sản trong trường hợp đặc thù, định đoạt có điều kiện, cho tương lai. Định đoạt bằng di chúc có điều kiện do di chúc chỉ có hiệu lực khi người lập di chúc chết, người lập di chúc có quyền sửa đổi nội dung di chúc, hủy bỏ di chúc chừng nào còn sống, còn minh mẫn. Di chúc là định đoạt tài sản trong tương lai cũng bởi vì định đoạt không có hiệu lực ngay lập tức. Do việc định đoạt trong di chúc là cho tương lai nên hành vi định đoạt tài sản không chịu sự chi phối của những quy định áp dụng cho định đoạt tài sản trong hiện tại.

Mặt khác, tính chất của di chúc là giao dịch một bên bởi đây là hệ quả của sự bày tỏ ý chí của người lập di chúc. Tất nhiên, để sự chuyển giao hoàn thành thì 12 sự chấp nhận của người thụ hưởng là cần thiết. Tuy nhiên, để di chúc phát sinh hiệu lực, sự bày tỏ ý chí của người lập di chúc là đủ. Ngoài ra, di chúc là giao dịch của cá nhân.

Luận án tiến sĩ “Thừa kế theo di chúc theo quy định của Bộ luật Dân sự Việt Nam” của tác giả Phạm Văn Tuyết thực hiện năm 2003 tại Trường Đại học Luật Hà Nội.