Chương 1 Những vấn đề chung về người chưa thành niên phạm tội, các hình phạt và biện pháp tư pháp áp dụng đối với đối tượng này 1. những vấn đề chung về người chưa thành niên phạm tội 1. Khái niệm và những đặc điểm tâm - sinh lý của người chưa thành niên phạm tội Đề cập đến cụm từ "người chưa thành niên phạm tội" là một vấn đề, hiện tượng tồn tại ở tất cả các quốc gia trên thế giới. Theo đó, mỗi quốc gia đều giải quyết vấn đề này dựa trên những điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tập quán và pháp luật của mỗi nước và với những mức độ, cách thức tiến hành giải quyết khác nhau, nhưng tựu trung này nhằm mục đích tôn trọng, bảo vệ các quyền của người chưa thành niên, nhưng mặt khác, cũng góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống và giáo dục, cải tạo người chưa thành niên khi phạm tội và sau khi họ đã phạm tội.
Do đó, để có thể làm sáng tỏ khái niệm người chưa thành niên phạm tội trong luật hình sự, chúng ta cần làm sáng tỏ khái niệm người chưa thành niên phạm tội trong luật hình sự quốc tế. Trước đây và hiện nay, một hoạt động mà các nước trên toàn cầu đang nỗ lực thực hiện là tìm mọi cách bảo đảm hệ thống tư pháp người chưa thành niên tuân thủ theo đúng luật pháp quốc tế về quyền con người. Theo thời gian, từ năm 1989 đến nay, ngày càng nhiều quốc gia đã đưa các nguyên tắc và chuẩn mực quốc tế về tôn trọng và bảo vệ các quyền của người chưa thành niên vào trong các văn bản pháp luật quốc gia, đồng thời, việc tăng cường bảo vệ các quyền của trẻ em, quyền của người chưa thành niên cũng là một khía cạnh quan trọng trong hoạt động của các cơ quan và nhiều chương trình của Liên hợp quốc. Bởi lẽ, trẻ em - người chưa thành niên trong pháp luật nói chung và trong lĩnh vực tư pháp hình sự nói riêng là một vấn đề 10 z được cả thế giới quan tâm.
Thế hệ trẻ là tương lai của đất nước, quyết định đến sự phát triển hay suy vong của một quốc gia. Tuy nhiên, thực tiễn là trong những năm gần đây, tình trạng người chưa thành niên phạm tội đang ngày một tăng cả về số lượng, tính chất lẫn mức độ vi phạm nghiêm trọng mà Hội nghị lần thứ tám của Liên hợp quốc về phòng ngừa tội phạm và xử lý tội phạm coi đó là "vấn đề toàn cầu". Do đó, đứng trước thực trạng này, các quốc gia, các tổ chức quốc tế cũng như nhiều nhà khoa học, luật gia, nhà giáo dục học đã có nhiều công trình nghiên cứu bảo đảm không chỉ độ tương thích với pháp luật hình sự quốc tế, mà còn phù hợp với phong tục, truyền thống và thực tiễn của pháp luật quốc gia. Trẻ em - Người chưa thành niên là một khái niệm được sử dụng khá phổ biến ở nhiều ngành khoa học như y học, xã hội học, tâm lý học, giáo dục học.
và dưới nhiều góc độ khác nhau. Trong pháp luật cũng vậy, mặc dù đã được đề cập đến trong nhiều văn bản pháp luật quốc tế song ở mỗi văn kiện, khái niệm người chưa thành niên lại tồn tại nhiều điểm khác nhau. Trong các văn bản quốc tế và những chương trình của Liên hợp quốc đều sử dụng đồng thời cả hai khái niệm trẻ em và người chưa thành niên. Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em của Liên hợp quốc năm 1989 xác định rõ: "Trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn".
Tuy vậy, trong một số văn bản, khái niệm trẻ em được gọi hay đồng nhất là người chưa thành niên hoặc thanh, thiếu niên. Công ước này cũng ghi nhận: "Ghi nhớ rằng do còn non nớt về thể chất và trí tuệ, trẻ em cần được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt, kể cả sự bảo vệ thích hợp về mặt pháp lý trước cũng như sau khi ra đời như đã chỉ ra trong Tuyên ngôn về quyền trẻ em. Không trẻ em nào bị tra tấn hoặc bị đối xử hoặc trừng phạt tàn tệ, vô nhân đạo hay làm mất phẩm giá, không được xử tử hình hoặc tù chung thân mà không có khả năng phóng thích". Ngoài ra, không một trẻ em nào bị tước quyền tự do một cách hợp pháp hoặc tùy tiện.
Việc bắt giam, giữ 11 z hoặc bỏ tù trẻ em phải được tiến hành theo luật pháp và chỉ được sử dụng đến như một biện pháp cuối cùng trong thời hạn thích hợp ngắn nhất (Điều 37). Xét riêng trong quan hệ với pháp luật và thực thi pháp luật, trẻ em thường được gọi là người chưa thành niên. Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc về việc áp dụng pháp luật đối với người chưa thành niên (còn gọi là Quy tắc Bắc Kinh), được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 29/11/1985 nêu rõ: "Người chưa thành niên là trẻ em hay người ít tuổi tùy theo từng hệ thống pháp luật có thể bị xét xử vì phạm pháp theo một phương thức khác với việc xét xử người lớn" (Quy tắc số 2. Quy tắc Bắc Kinh chỉ ra những mục đích của việc áp dụng pháp luật với người chưa thành niên và bảo đảm rằng bất cứ sự xử lý nào đối với người chưa thành niên phạm tội phải luôn xem xét tới điều kiện, hoàn cảnh của người chưa thành niên và mức độ của tội phạm.
Trong Quy tắc, các quy định này còn nhấn mạnh rằng việc đưa các em vào cơ sở quản lý, giáo dục tập trung chỉ được coi là biện pháp cuối cùng, chỉ nên áp dụng trong một thời gian tối thiểu và cần thiết. Liên quan đến thủ tục xét xử quy tắc này cũng cho rằng, một trẻ em bị quy là phạm tội được hưởng quyền xử lý đúng theo luật định và quyền được hưởng sự đối xử đặc biệt, kể cả sự cần thiết phải "tiến hành tố tụng trong một bầu không khí hiểu biết", tầm quan trọng về sự có mặt của cha mẹ, tôn trọng những điều riêng tư của các em trong tố tụng cũng như hồ sơ và yêu cầu phải có những người được đào tạo chuyên sâu tham gia tố tụng để giải quyết vụ án. Hay Quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên hợp quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do thông qua ngày 14/12/1990 nêu cụ thể hơn: "Người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi. Giới hạn tuổi dưới mức này cần phải được pháp luật xác định và không được tước quyền tự do của người chưa thành niên" (Quy tắc 2.
Thậm chí, trong Hướng dẫn của Liên hợp quốc về phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên (Hướng dẫn Riyadh) năm 1990 mặc dù không đưa ra một cách cụ thể về khái niệm người chưa thành niên, song thông qua các quy định cũng giúp chúng ta hình 12 z thành tư duy "người chưa thành niên là những người dưới 18 tuổi". Đặc biệt, văn bản này còn nhấn mạnh rằng, việc phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên là một bộ phận chính yếu của phòng ngừa tội phạm trong xã hội. Bằng việc tham gia các hoạt động hợp pháp, hữu ích về mặt xã hội và có định hướng mang tính nhân văn đối với xã hội và quan niệm cuộc sống, người chưa thành niên có thể hình thành một thái độ và cách sống không dẫn đến phạm tội. Ngoài ra, việc phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên một cách thành công đòi hỏi phải có sự nỗ lực của toàn xã hội, nhằm bảo đảm sự phát triển hài hoà của người chưa thành niên, tôn trọng và phát triển nhân cách của họ.
Bên cạnh đó, Quy tắc của Liên hợp quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do (đã nêu) cũng quy định sự tôn trọng các quyền của người chưa thành niên cũng là một bộ phận khăng khít của công tác quản lý, giáo dục người phạm tội là người chưa thành niên, có sự liên hệ giữa người chưa thành niên với gia đình, tôn trọng nhân phẩm của các em. Tóm lại, có một điểm chung mà chúng ta bắt gặp là quan điểm thống nhất về độ tuổi của người chưa thành niên trong các văn bản, công ước quốc tế. Tuy nhiên, sự khác nhau về giới hạn độ tuổi này là điều không tránh khỏi khi xem xét hệ thống pháp luật của quốc gia, nhưng mặt khác cũng không làm giảm hiệu lực của những quy tắc phổ biến này về mặt pháp lý và thực tiễn áp dụng. Do đó, mặc dù phạm vi nghiên cứu có thể khác nhau song hầu hết các văn kiện quốc tế đều đưa ra quan điểm thống nhất "Người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi".
Ngoài ra, Công ước quốc tế về quyền trẻ em còn những điều khoản để ngỏ (dự phòng) cho các nước quy định về độ tuổi cho người chưa thành niên để các quốc gia căn cứ vào sự phát triển thể chất và tinh thần của công dân nước mình mà có những quy định khác nhau về độ tuổi của người chưa thành niên. Như vậy, khi đưa ra khái niệm về trẻ em hay người chưa thành niên, trong pháp luật quốc tế không dựa vào những đặc điểm tâm - sinh lý hay sự phát 13 z triển thể chất, tinh thần. mà trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua việc xác định độ tuổi. Kể cả khái niệm trẻ em và khái niệm người chưa thành niên đều giới hạn là dưới 18 tuổi, đồng thời đưa ra khả năng mở cho các quốc gia tùy điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa, truyền thống, lịch sử, phong tục và thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm do người chưa thành niên thực hiện ở nước mình có thể quy định độ tuổi đó sớm hơn.
Hay nói cách khác, người chưa thành niên phạm tội dưới góc độ luật hình sự quốc tế được hiểu là người dưới 18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội. Song một điều đặc biệt quan trọng cần lưu ý rằng - giới hạn độ tuổi phụ thuộc pháp luật của quốc gia thành viên (tham khảo độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự của một số nước trên thế giới trong bảng 1. Vấn đề tiếp theo cần làm sáng tỏ là khái niệm người chưa thành niên trong luật hình sự Việt Nam. Xuất phát từ khách thể cần bảo vệ các quan hệ xã hội của từng ngành luật khác nhau nên mỗi ngành luật trong hệ thống pháp luật nước ta có sự quy định cũng khác nhau.
Bộ luật dân sự Việt Nam quy định "Người từ đủ mười tám tuổi trở lên là người thành niên.