CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến kiểm tra sau thông quan KTSTQ là một phương pháp quản lý hải quan hiện đại đã được áp dụng tại Nhật Bản vào năm 1968 và ở Việt Nam được bắt đầu áp dụng từ năm 2002, do vậy cũng đã có khá nhiều công trình khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về vấn đề này. Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về KTSTQ có nhiều thành công về cả lý luận và thực tiễn đó là: - Trần Vũ Minh (2008), với Luận án Mô hình kiểm tra sau thông quan ở một số nước trên thế giới và khả năng áp dụng cho Việt Nam đã nghiên cứu công phu và khá hoàn thiện về mô hình KTSTQ dưới góc độ của khoa học kinh tế. Bằng cách tiếp cận mô hình tổng quát, tác giả đã sáng tỏ các nội dung: Cơ sở khoa học của việc phải áp dụng mô hình KTSTQ đối với Hải quan Việt Nam trong điều kiện hội nhập; Nghiên cứu mô hình KTSTQ của một số nước trên thế giới, đặc biệt là các nước tiên tiến như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Pháp và liên kết kinh tế ASEAN; Đánh giá thực trạng mô hình KTSTQ của Hải quan Việt Nam, trên cơ sở đó phân tích những điểm mạnh và điểm yếu của mô hình KTSTQ của Việt Nam; Đề xuất mô hình mới và những giải pháp vận dụng cũng như xây dựng lộ trình thực hiện đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.
- Nguyễn Thị Kim Oanh (2011), với Luận án Kiểm tra sau thông quan ở Việt Nam trong bối cảnh tự do hóa thương mại (2011) đã khẳng định tính tất yếu của KTSTQ trong bối cảnh tự do hóa thương mại đang diễn ra mạnh mẽ cũng như sự cần thiết phải hoàn thiện hệ thống KTSTQ ở Việt Nam, luận án đã đi sâu nghiên cứu những vấn đề sau: Xây dựng khung lý thuyết về hệ thống KTSTQ trong bối cảnh tự do hóa thương mại; Khái quát thực trạng KTSTQ và đánh giá hệ thống KTSTQ ở Việt Nam trong bối cảnh tự do hóa thương mại; nghiên cứu kinh nghiệm KTSTQ của Hải quan một số nước trên thế giới để xây dựng luận cứ mang tính thực tiễn cho các giải pháp hoàn thiện hệ thống KTSTQ ở Việt Nam trong điều kiện tự do hóa thương mại. Vấn đề về xây dựng hệ thống pháp luật về KTSTQ được tác giả tiếp cận dưới góc độ là kinh nghiệm KTSTQ trong bối cảnh tự do hóa 10 luan an thương mại của hải quan một số nước trên thế giới. Từ thực tiễn hoạt động KTSTQ của các nước trên thế giới, tác giả cho rằng hiệu quả hoạt động KTSTQ chỉ có được khi hệ thống các quy định của pháp luật đồng bộ và đầy đủ, quy định chi tiết các vấn đề như: Đối tượng, phạm vi, nguyên tắc hoạt động KTSTQ; Thẩm quyền của lực lượng KTSTQ; Nghĩa vụ của đối tượng KTSTQ; Cơ cấu tổ chức bộ máy; Thực hiện kết quả KTSTQ, thủ tục truy thu, truy hoàn; Quy định về xử phạt, trình tự và thủ tục giải quyết khiếu nại… Từ đó, tác giả đi sâu nghiên cứu cơ sở pháp lý về KTSTQ của Hải quan Việt Nam, thể hiện thông qua các văn bản pháp luật về KTSTQ gắn kết với chiến lược phát triển của Hải quan Việt Nam và phù hợp với điều kiện tự do hóa thương mại của Việt Nam, những vấn đề còn bất cập và từ đó nghiên cứu đưa ra giải pháp hoàn thiện cơ sở pháp lý về KTSTQ. Dưới góc độ của khoa học quản lý, những nội dung này tuy chưa mang tính đầy đủ cho cơ sở lý luận thực tiễn hoàn thiện nhưng là tài liệu có giá trị tham khảo cao cho quá trình nghiên cứu pháp luật về KTSTQ.
- Phạm Thị Bích Ngọc (2014), với Luận án Kiểm tra sau thông quan về trị giá hải quan ở Việt Nam đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn của KTSTQ về trị giá hải quan với tư cách là một nội dung chủ yếu và quan trọng nhất trong KTSTQ của ngành Hải quan. Kiểm tra xác định trị giá hàng hóa xuất, nhập khẩu liên quan trực tiếp tới kết quả và hiệu quả công tác hải quan, cũng như quyết định đến kết quả thu thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu; nó quyết định đến kết quả cạnh tranh, bảo hộ sản xuất trong nước. Với việc nghiên cứu chuyên sâu về KTSTQ về trị giá hải quan, tác giả đã góp phần bổ sung và hoàn thiện thêm các vấn đề lý luận cơ bản về KTSTQ. Qua đó, đánh giá xác đáng thực trạng KTSTQ về trị giá hải quan ở Việt Nam, chỉ ra những điểm còn tồn tại và làm rõ nguyên nhân của những tồn tại đó; Đề xuất một số giải pháp hữu ích nhằm nâng cao hiệu quả công tác KTSTQ đối với trị giá hải quan ở Việt Nam trong thời gian tới.
- Đào Thị Hoa Sen (2018), với luận án Hoàn thiện pháp luật về kiểm tra sau thông quan ở Việt Nam. Dưới góc độ khoa học lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, luận án đã đi sâu nghiên cứu, làm rõ cơ sở lý luận của hoàn thiện pháp luật về KTSTQ với các vấn đề căn bản của khoa học pháp lý về khái niệm, nội dung, đặc điểm, vai trò của pháp luật về KTSTQ, tiêu chí đánh giá và các yếu tố ảnh hưởng đến hoàn thiện pháp luật nhằm đánh giá đúng thực trạng và mức độ hoàn thiện của 11 luan an pháp luật về KTSTQ ở Việt Nam. Bên cạnh đó, luận án cũng đã tham khảo các chuẩn mực pháp lý quốc tế về KTSTQ, từ đó rút ra những giá trị cần tham khảo, học tập của Việt Nam trong quá trình hoàn thiện pháp luật về KTSTQ. Trên cơ sở đánh giá những thành tựu của pháp luật hiện hành, luận án làm rõ vai trò của pháp luật về KTSTQ trong việc xây dựng mô hình quản lý hải quan hiện đại, đồng thời phân tích những bất cập hạn chế của pháp luật về KTSTQ.
Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất các giải pháp để hoàn thiện pháp luật, đẩy mạnh công tác xây dựng và thực thi pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả của KTSTQ trong mô hình quản lý hiện đại của Hải quan Việt Nam. Đồng thời, có một số đề tài nghiên cứu khoa học cấp Ngành, công trình liên quan KTSTQ đã được thực hiện như: - Nguyễn Thị Thương Huyền (2018), với đề tài nghiên cứu khoa học cấp Ngành Nghiên cứu giải pháp sử dụng hiệu quả công cụ kế toán, kiểm toán trong công tác kiểm tra sau thông quan đã phân tích tầm quan trọng của việc sử dụng công cụ kế toán, kiểm toán trong công tác KTSTQ, chỉ ra các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng công cụ kế toán, kiểm toán trong KTSTQ. Trên cơ sở đó, đề tài đánh giá thực tiễn sử dụng công cụ kế toán, kiểm toán trong KTSTQ quan Việt Nam hiện nay và đề xuất một số giải pháp nằm sử dụng hiệu quả công cụ kế toán, kiểm toán trong KTSTQ. - Văn Bá Tín (2013), Nghiên cứu phương pháp kiểm tra sau thông quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu trong thông quan điện tử.
Đề tài đề cập đến lý luận chung về thủ tục hải quan, thông quan điện tử và KTSTQ, từ đánh giá thực trạng thông quan điện tử và KTSTQ nhóm tác giả đã xây dựng phương pháp KTSTQ trong thông quan điện tử và giải pháp thực hiện. - Mai Văn Huyên (2002), với Cơ sở lý luận, thực tiễn, nội dung và tác nghiệp cụ thể nghiệp vụ kiểm tra sau thông quan đã có những nghiên cứu ban đầu về cơ sở lý luận, song do hoạt động KTSTQ tại thời điểm thực hiện đề tài mới được áp dụng từ Luật Hải quan 2001, nên chưa có nhiều thực tiễn để đánh giá, chưa đề cập đến kinh nghiệm một số nước làm bài học cho Hải quan Việt Nam. - Nguyễn Viết Hồng (2005), Các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra sau thông quan đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ kế hoạch cải cách, phát triển và 12 luan an hiện đại hóa hải quan giai đoạn 2004 – 2006 được thực hiện khi công tác hải quan có những bước tiến rất căn bản trong phương pháp quản lý từ thủ công sang hiện đại, Ngành Hải quan đã xây dựng chiến lược phát triển đến năm 2010 và triển khai thực hiện “Kế hoạch cải cách, phát triển và hiện đại hóa ngành Hải quan giai đoạn 2004 - 2006”. Đề tài đã tổng quan về công tác KTSTQ với sơ lược sự hình thành và khái niệm về KTSTQ, nghiên cứu kinh nghiệm KTSTQ của một số nước trên thế giới như Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia và Indonesia.
Qua thực trạng công tác KTSTQ, trên cơ sở các yêu cầu nhiệm vụ của Kế hoạch cải cách, phát triển, hiện đại hóa hải quan giai đoạn 2004 - 2006, các quy định thông lệ quốc tế và Tổ chức Hải quan thế giới, các quy định của ASEAN về KTSTQ, định hướng và dự báo xu thế phát triển của Hải quan thế giới, đề tài đã đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác KTSTQ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ cải cách, phát triển và hiện đại hóa hải quan, trong đó có việc rà soát, hoàn thiện hệ thống các văn bản pháp lý hải quan về KTSTQ. Trong thời điểm KTSTQ mới hình thành và bắt đầu phát triển tại Việt Nam, đề tài đã đặt nền móng đầu tiên cho việc nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác KTSTQ. - Phạm Ngọc Hữu (2005), Nghiệp vụ kiểm tra sau thông quan là một trong những công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên về KTSTQ, có giá trị tham khảo rất lớn đối với tác giả luận án trong quá trình tiếp cận KTSTQ dưới góc độ lý luận về KTSTQ đi từ đòi hỏi tất yếu của thương mại quốc tế, khái niệm, vai trò KTSTQ. Tài liệu này đề cập 2 nội dung chính: Phần 1: Các kiến thức chuyên ngành có liên quan đến hoạt động KTSTQ như các kiến thức về kiểm toán, thông lệ thương mại quốc tế, thanh toán quốc tế, ngân hàng, kế toán.
Phần 2: Trình tự tiến hành một cuộc KTSTQ, tập trung giới thiệu quá trình ứng dụng kiến thức chuyên ngành. Qua đó, xác định KTSTQ là một khâu nghiệp vụ trong công nghệ quản lý của Hải quan hiện đại, việc nghiên cứu, nắm vững để áp dụng có hiệu quả nghiệp vụ KTSTQ đối với Hải quan Việt Nam là điều không thể thiếu trong phát triển và hội nhập quốc tế. - Trường Hải quan Việt Nam (2012), Tài liệu đào tạo kiểm tra sau thông quan.