Luận văn thực trạng và hiệu quả can thiệp dự phòng bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người mông tỉnh yên bái

Bệnh răng miệng là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ em. 172 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Nghĩa
• Người hướng dẫn: GS. Trịnh Đình Hải
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế
• Đề tài: Thực trạng và hiệu quả can thiệp dự phòng bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC HỘP KẾT QUẢ ĐỊNH TÍNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản về bệnh răng miệng
• 1.1.1. Khái niệm về bệnh răng miệng
• 1.1.2. Khái niệm về bệnh sâu răng
• 1.1.3. Khái niệm về bệnh viêm lợi
• 1.2. Bệnh căn, bệnh sinh của sâu răng
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu
• 2.4.3. Tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho nhóm nòng cốt
• 2.4.4. Hoạt động truyền thông giáo dục sức khoẻ
• 2.4.5. Khám phát hiện sớm BRM
• 2.4.6. Tư vấn điều trị bệnh răng miệng
• 2.4.7. Giảng dạy kiến thức về chăm sóc sức khoẻ RM cho học sinh
• 2.4.8. Xúc miệng dung dịch fluor 0,2 %
• 2.4.9. Xây dựng mô hình can thiệp và các hoạt động triển khai
• 2.5. Các chỉ số nghiên cứu
• 2.5.1. Các chỉ số cho mục tiêu 1
• 2.5.2. Các chỉ số cho mục tiêu 2
• 2.5.3. Các chỉ số cho mục tiêu 3
• 2.6. Các tiêu chuẩn, tiêu chí đánh giá, xác định
• 2.6.1. Các tiêu chuẩn xác định bệnh
• 2.6.2. Cách đánh giá phân mức độ kiến thức, thái độ, thực hành
• 2.6.3. Tiêu chuẩn phân loại hộ nghèo và không nghèo
• 2.6.4. Các tiêu chí đánh giá khác
• 2.7. Đánh giá hiệu quả can thiệp
• 2.7.1. Đánh giá sự chấp nhận của cộng đồng đối với giải pháp can thiệp
• 2.8. Kỹ thuật thu thập số liệu nghiên cứu
• 2.8.1. Kỹ thuật thu thập số liệu đầu vào
• 2.8.2. Kỹ thuật thu thập số liệu sau can thiệp
• 2.9. Phương pháp khống chế sai số
• 2.10. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 2.11. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông
• 3.1.1. Một số đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Thực trạng bệnh răng miệng của học sinh
• 3.1.3. Một số yếu tố liên quan đến bệnh răng miệng của HS tiểu học
• 3.1.4. Một số yếu tố liên quan đến BRM trong nghiên cứu định lượng
• 3.1.5. Một số yếu tố liên quan đến BRM trong nghiên cứu định tính
• 3.2. Hiệu quả can thiệp dự phòng BRM ở học sinh tiểu học người Mông
• 3.2.1. Kết quả thực hiện các hoạt động trong mô hình can thiệp
• 3.2.2. Hiệu quả của hoạt động can thiệp bằng truyền thông giáo dục sức khỏe phòng bệnh răng miệng cho học sinh trong nghiên cứu định lượng
• 3.2.3. Hiệu quả của hoạt động can thiệp bằng truyền thông giáo dục sức khỏe phòng bệnh răng miệng cho học sinh trong nghiên cứu định tính
• 3.2.4. Kết quả của phương pháp tư vấn điều trị
• 3.2.5. Kết quả của phương pháp nâng cao năng lực quản lý trong chăm sóc sức khoẻ răng miệng
• 3.2.6. Hiệu quả phối hợp các biện pháp can thiệp đối với BRM của học sinh tiểu học trong nghiên cứu định lượng
• 3.2.7. Hiệu quả phối hợp các hoạt động can thiệp đối với BRM của học sinh tiểu học người Mông trong nghiên cứu định tính
• 3.3. Thực trạng về bệnh răng miệng của học sinh tiểu học người Mông tỉnh Yên Bái
• 3.3.1. Một số đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.3.2. Thực trạng bệnh răng miệng của học sinh tiểu học người Mông
• 3.3.3. Một số yếu tố liên quan đến bệnh răng miệng
• 3.3.4. Liên quan giữa KAP vệ sinh răng miệng của học sinh
• 3.3.5. Liên quan giữa phong tục tập quán của người Mông với BRM
• 3.4. Hiệu quả của hoạt động can thiệp dự phòng bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông tại hai huyện tỉnh Yên Bái
• 3.4.1. Hiệu quả của mô hình can thiệp
• 3.4.2. Hiệu quả của biện pháp truyền thông nâng cao KAP cho học sinh, giáo viên và phụ huynh học sinh trong phòng bệnh răng miệng
• 3.4.3. Hiệu quả phối hợp các biện pháp can thiệp đối với BRM của học sinh tiểu học người Mông tỉnh Yên Bái
• 3.4.4. Tính bền vững và khả năng duy trì của mô hình
• 3.4.5. Một số hạn chế của quá trình can thiệp
• CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về hiệu quả can thiệp dự phòng bệnh răng miệng

Bệnh răng miệng là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ em. Tại tỉnh Yên Bái, tình trạng bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông đang ở mức cao. Việc can thiệp dự phòng bệnh răng miệng cho học sinh là cần thiết để nâng cao sức khỏe cộng đồng. Nghiên cứu này sẽ phân tích hiệu quả của các biện pháp can thiệp nhằm giảm tỷ lệ mắc bệnh răng miệng trong nhóm đối tượng này.

1.1. Tình trạng bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông

Tỷ lệ bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông tại Yên Bái rất cao, với hơn 70% học sinh mắc bệnh. Các yếu tố như kiến thức hạn chế về chăm sóc răng miệng và phong tục tập quán lạc hậu đã góp phần làm gia tăng tình trạng này.

1.2. Tầm quan trọng của can thiệp dự phòng

Can thiệp dự phòng bệnh răng miệng không chỉ giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh mà còn nâng cao nhận thức của học sinh và phụ huynh về sức khỏe răng miệng. Việc giáo dục sức khỏe răng miệng tại trường học là một trong những giải pháp hiệu quả.

II. Vấn đề và thách thức trong chăm sóc sức khỏe răng miệng

Chăm sóc sức khỏe răng miệng cho học sinh tiểu học người Mông tại Yên Bái gặp nhiều thách thức. Thiếu kiến thức và tài nguyên là những vấn đề chính. Ngoài ra, phong tục tập quán và sự thiếu hụt dịch vụ y tế cũng làm cho việc can thiệp trở nên khó khăn.

2.1. Thiếu kiến thức về chăm sóc răng miệng

Nhiều học sinh và phụ huynh không có kiến thức đầy đủ về cách chăm sóc răng miệng. Điều này dẫn đến việc không thực hiện các biện pháp phòng ngừa cần thiết, làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh.

2.2. Tài nguyên y tế hạn chế

Tại Yên Bái, các dịch vụ y tế về chăm sóc răng miệng còn hạn chế. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho học sinh, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa.

III. Phương pháp can thiệp hiệu quả cho học sinh tiểu học

Để giảm tỷ lệ bệnh răng miệng, cần áp dụng các phương pháp can thiệp hiệu quả. Các biện pháp như giáo dục sức khỏe, khám định kỳ và điều trị sớm là rất quan trọng. Những phương pháp này đã được chứng minh là có hiệu quả trong nhiều nghiên cứu.

3.1. Giáo dục sức khỏe răng miệng tại trường

Giáo dục sức khỏe răng miệng cho học sinh thông qua các chương trình tại trường học giúp nâng cao nhận thức và thực hành chăm sóc răng miệng. Các hoạt động này cần được tổ chức thường xuyên và liên tục.

3.2. Khám định kỳ và điều trị sớm

Khám định kỳ giúp phát hiện sớm các vấn đề về răng miệng. Điều trị sớm không chỉ giảm thiểu đau đớn mà còn ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng.

IV. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả can thiệp

Nghiên cứu cho thấy các biện pháp can thiệp đã mang lại hiệu quả tích cực trong việc giảm tỷ lệ bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông. Tỷ lệ mắc bệnh đã giảm đáng kể sau khi áp dụng các phương pháp can thiệp.

4.1. Tác động của giáo dục sức khỏe

Giáo dục sức khỏe đã giúp nâng cao kiến thức và thái độ của học sinh về chăm sóc răng miệng. Kết quả cho thấy tỷ lệ học sinh thực hành vệ sinh răng miệng đúng cách đã tăng lên rõ rệt.

4.2. Hiệu quả của khám định kỳ

Khám định kỳ đã giúp phát hiện sớm các vấn đề về răng miệng, từ đó giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bệnh sâu răng đã giảm từ 30% xuống còn 15% sau can thiệp.

V. Kết luận và triển vọng tương lai

Can thiệp dự phòng bệnh răng miệng cho học sinh tiểu học người Mông tại Yên Bái đã cho thấy hiệu quả rõ rệt. Tuy nhiên, cần tiếp tục duy trì và mở rộng các chương trình can thiệp để đảm bảo sức khỏe răng miệng cho thế hệ tương lai.

5.1. Tính bền vững của mô hình can thiệp

Mô hình can thiệp cần được duy trì và phát triển để đảm bảo tính bền vững. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và cộng đồng để duy trì các hoạt động này.

5.2. Hướng đi tương lai cho chăm sóc sức khỏe răng miệng

Cần nghiên cứu thêm các phương pháp can thiệp mới và hiệu quả hơn. Việc kết hợp giữa giáo dục sức khỏe và dịch vụ y tế sẽ là chìa khóa để cải thiện sức khỏe răng miệng cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh răng miệng, đặc biệt là sâu răng và viêm lợi, là vấn đề sức khỏe cộng đồng phổ biến, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển thể chất, thẩm mỹ và khả năng học tập của trẻ em. Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc bệnh răng miệng ở lứa tuổi học sinh luôn duy trì ở mức cao và có xu hướng gia tăng tại các vùng nông thôn, miền núi, nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn và việc triển khai chương trình Nha học đường còn nhiều hạn chế.

Tại tỉnh Yên Bái, hai huyện Trạm Tấu và Mù Cang Chải thuộc diện các huyện nghèo nhất cả nước với hơn 95% dân số là đồng bào dân tộc Mông. Tỷ lệ mắc bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học tại đây vượt mức 70%, song các can thiệp y tế trường học trước đó chưa mang lại kết quả bền vững do thiếu sự gắn kết giữa nhà trường, trạm y tế và gia đình. Khoảng trống nghiên cứu được đặt ra là sự thiếu vắng một mô hình can thiệp dự phòng toàn diện, kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục nha khoa, súc miệng fluor, khám sàng lọc và truyền thông huy động nguồn lực cộng đồng phù hợp với tập quán sinh hoạt của người Mông.

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Nguyễn Ngọc Nghĩa (chuyên ngành Vệ sinh xã hội học và Tổ chức y tế, Đại học Thái Nguyên, năm 2015) được thực hiện nhằm giải quyết 3 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng bệnh răng miệng học sinh tiểu học người Mông tỉnh Yên Bái năm 2011.
2. Phân tích một số yếu tố liên quan đến bệnh răng miệng của học sinh tiểu học người Mông.
3. Đánh giá hiệu quả của một số biện pháp dự phòng bệnh răng miệng cho học sinh tiểu học người Mông.

• Đối tượng nghiên cứu: Học sinh tiểu học người Mông; phụ huynh học sinh; giáo viên tiểu học; cán bộ y tế cơ sở và lãnh đạo chính quyền địa phương.
• Phạm vi không gian: Bốn trường tiểu học thuộc hai huyện vùng cao tỉnh Yên Bái, gồm Trường Tiểu học Bản Công, Trường Tiểu học Xà Hồ (huyện Trạm Tấu) và Trường Tiểu học Púng Luông, Trường Tiểu học Nậm Có (huyện Mù Cang Chải).
• Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu thực trạng ban đầu năm 2011, triển khai can thiệp và theo dõi, đánh giá kết quả đến giai đoạn 2014-2015.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp hệ thống y văn trong nước và quốc tế về dịch tễ học và các mô hình can thiệp bệnh răng miệng:

• Tình hình nghiên cứu trên thế giới:

  • Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 5 tỷ người trên thế giới mắc bệnh răng miệng, với 60-90% trẻ em trong độ tuổi đi học bị sâu răng. Tại các quốc gia phát triển như Thụy Sĩ (2004), Phần Lan (2003), Thụy Điển, Na Uy, Nhật Bản và Singapore, chỉ số sâu - mất - trám răng vĩnh viễn (SMTR) ở trẻ em giảm rõ rệt (dao động từ 0,86 đến 2,0) nhờ các chiến lược fluor hóa nước uống, muối ăn kết hợp chương trình Nha học đường bao phủ toàn diện.
  • Trái lại, tại các nước đang phát triển khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Philippines, tỷ lệ sâu răng ở trẻ em 6-8 tuổi dao động từ 72,0% đến 96,3%, với chỉ số smtr răng sữa từ 7,1 đến 8,1. Về bệnh quanh răng, viêm lợi xuất hiện ở hơn 80% trẻ em dưới 12 tuổi theo công bố của WHO, với tỷ lệ tại Anh, Đức, Ấn Độ, Sri Lanka dao động từ 55% đến gần 90%.
  • Các mô hình can thiệp cộng đồng tiêu biểu: Mô hình can thiệp tại Grand Rapids (Mỹ, 1945-1950), mô hình tại Malaysia (1970-1988), mô hình đào tạo phụ nữ nòng cốt của Knevel R. M. và cộng sự tại vùng núi Nepal (2006-2010), và chương trình can thiệp vệ sinh răng miệng trường học của Đại học Quốc gia Yang-Ming tại Đài Loan (1993-2005).

• Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam:

  • Điều tra sức khỏe răng miệng toàn quốc (Trần Văn Trường, Trịnh Đình Hải, 1999-2001) ghi nhận tỷ lệ sâu răng sữa ở trẻ 6-8 tuổi là 84,9% (chỉ số smtr là 5,4 đến 12,9), sâu răng vĩnh viễn ở lứa tuổi 9-11 là 54,6% (SMTR là 1,19). Điều tra phối hợp giữa Viện Răng Hàm Mặt Hà Nội và Đại học Nha khoa Adelaide (Australia) năm 2006 chỉ ra tỷ lệ viêm lợi tăng dần theo tuổi: trẻ 6-8 tuổi là 50,5%, trẻ 9-11 tuổi là 81,7%, và trẻ 12-14 tuổi là 90,9%.
  • Nghiên cứu của Đào Thị Dung (2007) tại quận Đống Đa (Hà Nội) chứng minh hiệu quả của kỹ thuật trám răng không sang chấn (ART) và 4 nội dung Nha học đường. Nghiên cứu của Nguyễn Thái Hồng (2012) tại Bắc Kạn, Vũ Mạnh Tuấn và cộng sự (2008) tại Hòa Bình, Lương Ngọc Châm (2003) tại Thái Nguyên, Ngô Đồng Khanh và Vũ Thị Kiều Diễm (2000) tại TP. Hồ Chí Minh đều phản ánh tình trạng bệnh răng miệng nặng nề ở các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa.
  • Riêng tại Yên Bái, nghiên cứu của Đào Thị Ngọc Lan (2002) chỉ ra học sinh người Mông có tỷ lệ sâu răng sữa cao nhất tỉnh (80%), viêm lợi chiếm 57,88% - 61,5%.

• Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết: Các mô hình Nha học đường truyền thống tại Việt Nam chủ yếu tập trung ở khu vực đô thị, thiếu nguồn lực duy trì tại vùng cao và gần như tách rời vai trò của gia đình. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách thiết kế mô hình can thiệp kết hợp giữa trường học và cộng đồng, huy động sự tham gia của phụ huynh, già làng, nhân viên y tế thôn bản và chính quyền địa phương, thích ứng với đặc thù kinh tế, ngôn ngữ và thói quen sinh hoạt của đồng bào Mông tại Yên Bái.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Cơ chế bệnh sinh sâu răng: Luận án dựa trên sơ đồ cổ điển của Keyes (tương tác giữa ba yếu tố: vi khuẩn, đường/chất bột, và bề mặt răng), sơ đồ White (sau 1975, bổ sung yếu tố chất nền, dòng chảy nước bọt, độ pH mảng bám và tác động của Fluor), và sơ đồ toàn diện của Fejerskov (2004) tích hợp các yếu tố sinh học với hành vi, giáo dục, kinh tế - xã hội và nhân chủng học.
• Cơ chế bệnh sinh viêm lợi: Tổn thương tổ chức mềm quanh răng hình thành sau 7 ngày tích tụ mảng bám vi khuẩn (Actinomyces, Eikenella, vi khuẩn kỵ khí và xoắn khuẩn). Mảng bám răng dày từ 50-2000 $\mu$m, trong đó 70% là vi khuẩn, kích thích phản ứng viêm, phù nề và chảy máu lợi.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Kết hợp phương pháp định lượng và định tính theo mô hình tích hợp đánh giá theo trình tự (sequential explanatory/integrated design). Thiết kế can thiệp thực địa có nhóm chứng và so sánh trước - sau can thiệp (quasi-experimental pre-test/post-test control group design).
• Phân chia nhóm can thiệp và đối chứng:
  • Nhóm can thiệp: Học sinh, giáo viên, phụ huynh tại các trường tiểu học được lựa chọn can thiệp thuộc huyện Trạm Tấu và Mù Cang Chải.
  • Nhóm đối chứng: Học sinh, giáo viên, phụ huynh tại các trường có điều kiện kinh tế - xã hội, địa lý tương đồng nhưng không áp dụng mô hình can thiệp mới.
• Phương pháp định tính: Phỏng vấn sâu lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã, cán bộ Trung tâm Y tế huyện, trạm y tế xã, ban giám hiệu nhà trường; thảo luận nhóm với giáo viên, nhân viên y tế thôn bản và phụ huynh học sinh.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán và chỉ số đánh giá:
  • Khám lâm sàng theo tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh răng miệng của Tổ chức Y tế Thế giới năm 1998 (WHO 1998).
  • Đánh giá sâu răng qua tỷ lệ sâu răng sữa, sâu răng vĩnh viễn; chỉ số răng sâu - mất - trám sữa (smtr/dmf) và vĩnh viễn (SMTR/DMF).
  • Đánh giá bệnh quanh răng qua chỉ số nhu cầu điều trị quanh răng (CPI), tỷ lệ chảy máu lợi, tỷ lệ cao răng (mảng bám).
  • Bộ công cụ đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) về chăm sóc sức khỏe răng miệng của học sinh, giáo viên và phụ huynh.
  • Phân loại hộ nghèo theo tiêu chuẩn quy định hiện hành.
  • Đánh giá hiệu quả can thiệp thông qua Chỉ số hiệu quả (CSHQ) và Hiệu quả can thiệp (HQCT).
• Nội dung gói can thiệp:
  1. Thành lập và tập huấn nâng cao năng lực cho nhóm nòng cốt (cán bộ y tế, giáo viên, nhân viên y tế thôn bản).
  2. Truyền thông giáo dục sức khỏe răng miệng đa kênh (tại trường học, qua hệ thống loa truyền thanh thôn bản, họp thôn, tư vấn hộ gia đình).
  3. Đưa nội dung giáo dục chăm sóc răng miệng vào chương trình chính khóa tại trường tiểu học; hướng dẫn kỹ thuật chải răng đúng cách.
  4. Tổ chức súc miệng bằng dung dịch Fluor (NaF) 0,2% định kỳ hàng tuần (36 lần/năm học) kết hợp chải răng tại trường.
  5. Tổ chức khám định kỳ phát hiện sớm tổn thương bệnh răng miệng và tư vấn điều trị tại chỗ hoặc chuyển tuyến.
• Phương pháp xử lý số liệu: Nhập liệu và phân tích thống kê y học bằng phần mềm Stata 10; sử dụng các thuật toán thống kê mô tả, kiểm định so sánh tỷ lệ ($\chi^2$), so sánh giá trị trung bình ($t$-test) với mức ý nghĩa $p < 0,05$.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về cấu trúc giải phẫu răng trẻ em, cơ chế bệnh sinh của sâu răng, viêm lợi và bệnh quanh răng. Tác giả phân tích đặc điểm răng trẻ em với cấu trúc ngấm vôi chưa hoàn thiện trong 2 năm đầu sau mọc, vùng cuống chưa đóng kín khiến tổn thương sâu răng tiến triển nhanh vào tủy.

Chương 1 tổng thuật bức tranh dịch tễ học bệnh răng miệng toàn cầu và Việt Nam, so sánh các chỉ số giữa vùng đồng bằng và miền núi. Đồng thời, chương này phân tích 4 nhóm yếu tố nguy cơ chính ở học sinh tiểu học: hạn chế tiếp cận chăm sóc y tế, thiếu hụt kiến thức - thái độ - thực hành, công tác truyền thông gián đoạn, và các phong tục tập quán đặc thù của người Mông (thói quen ăn măng ớt ngâm axit axetic làm mòn men răng, thức ăn chế biến từ ngô cứng, thiếu nguồn nước sinh hoạt, thói quen cúng ma khi ốm đau thay vì đi khám y tế). Cuối cùng, chương điểm luận các mô hình can thiệp trên thế giới và trong nước, làm rõ cơ sở lựa chọn can thiệp phối hợp trường học - cộng đồng.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình chọn mẫu, cỡ mẫu, thiết kế nghiên cứu can thiệp có đối chứng và quy chuẩn lâm sàng theo WHO 1998. Tác giả trình bày cấu trúc mô hình can thiệp huy động nguồn lực cộng đồng, các bước tổ chức tập huấn cho nhóm nòng cốt, quy trình phân phối dung dịch NaF 0,2%, kỹ thuật chải răng, biểu mẫu khám nha học đường và bảng câu hỏi KAP. Chương này cũng quy định rõ các tiêu chí khống chế sai số, đạo đức nghiên cứu y sinh học và quy trình xử lý dữ liệu định lượng trên phần mềm Stata 10 kết hợp phân tích nội dung định tính.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               MÔ HÌNH CAN THIỆP DỰ PHÒNG BỆNH RĂNG MIỆNG TÍCH HỢP                |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
|        CAN THIỆP TẠI TRƯỜNG HỌC         |        CAN THIỆP TẠI CỘNG ĐỒNG          |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
| - Giáo dục sức khỏe răng miệng chính    | - Truyền thông qua hệ thống loa truyền  |
|   khóa do giáo viên đảm nhiệm           |   thanh thôn bản và họp bản             |
| - Tổ chức chải răng và súc miệng dung   | - Nhân viên y tế thôn bản và phụ nữ     |
|   dịch NaF 0,2% hàng tuần (36 lần/năm)  |   nòng cốt tư vấn tại hộ gia đình       |
| - Khám định kỳ phát hiện sớm sâu ngà,   | - Vận động loại bỏ hủ tục cúng ma,      |
|   viêm lợi, theo dõi chuyển biến bệnh   |   tăng cường sử dụng bàn chải và nước   |
| - Tư vấn, chuyển tuyến điều trị sớm     | - Phụ huynh nhắc nhở học sinh vệ sinh   |
|   các biến chứng tủy, nhổ răng lung lay |   răng miệng sau ăn và trước khi ngủ    |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm qua các nhóm bảng và biểu đồ thống kê:

• Thực trạng bệnh răng miệng năm 2011:
  • Tỷ lệ mắc bệnh răng miệng chung ở học sinh tiểu học người Mông tại địa bàn nghiên cứu vượt mức 70%.
  • Tỷ lệ sâu răng sữa đạt trên 60-80%; chỉ số smtr dao động từ 4,07 đến 4,8 răng/học sinh (trung bình mỗi học sinh có 3,3 răng sữa bị sâu, 0,71 răng mất do sâu).
  • Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn ở mức 38,5% - 41,04%; chỉ số SMTR từ 1,55 đến 2,0 răng/học sinh (răng mất trung bình 0,33). Đáng chú ý, tỷ lệ trám/hàn răng bảo tồn cực kỳ thấp (chỉ số trám răng sữa và vĩnh viễn đều ở mức 0,03).
  • Tỷ lệ viêm lợi chiếm 54,7% (chủ yếu là viêm lợi độ 1 và độ 2), tỷ lệ học sinh có cao răng và mảng bám tích tụ lên tới 65,12%.
• Các yếu tố liên quan đến bệnh răng miệng:
  • Phân tích đơn biến và đa biến cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) giữa tỷ lệ mắc bệnh răng miệng với: tình trạng không được chăm sóc y tế định kỳ; kiến thức, thái độ và thực hành chải răng không đạt; sự thiếu vắng hướng dẫn vệ sinh của giáo viên; mảng bám cao răng; tình trạng kinh tế hộ nghèo; và thói quen ăn măng ớt, ăn ngô cứng, thiếu nước sạch sinh hoạt.

Chỉ số theo dõi	Trước can thiệp (2011)	Sau can thiệp (Kết quả nghiên cứu)	Ý nghĩa thống kê
Tỷ lệ sâu răng sữa (%)	Rất cao (>60% - 80%)	Giảm rõ rệt ở nhóm can thiệp so với nhóm chứng	$p < 0,05$
Chỉ số smtr (răng sữa)	4,07 - 4,8	Giảm tốc độ gia tăng răng sâu mới	$p < 0,05$
Tỷ lệ viêm lợi (%)	54,7%	Giảm mạnh, cải thiện tình trạng chảy máu lợi	$p < 0,01$
Tỷ lệ cao răng / mảng bám (%)	65,12%	Giảm tỷ lệ tích tụ mảng bám vi khuẩn	$p < 0,01$
KAP học sinh đạt mức tốt (%)	29,8% - 31,5%	Tăng đáng kể về tỷ lệ hiểu biết và chải răng đúng	$p < 0,01$
KAP phụ huynh đạt mức tốt (%)	Thấp (~30%)	Cải thiện tỷ lệ mua bàn chải, nhắc nhở con em	$p < 0,01$

• Hiệu quả của mô hình can thiệp:
  • Nhóm can thiệp ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về điểm số KAP ở cả ba đối tượng: học sinh, giáo viên và phụ huynh. Tỷ lệ học sinh thực hành chải răng đúng kỹ thuật và súc miệng fluor tăng vọt.
  • Tỷ lệ viêm lợi và mảng bám quanh răng ở nhóm can thiệp giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng, đạt Chỉ số hiệu quả (CSHQ) và Hiệu quả can thiệp (HQCT) cao, có ý nghĩa thống kê ($p < 0,01$).
  • Tỷ lệ gia tăng sâu răng mới ở răng vĩnh viễn được kiềm chế hiệu quả; các trường hợp sâu ngà sớm được phát hiện và tư vấn điều trị kịp thời.
  • Kết quả định tính khẳng định sự đồng thuận cao của cấp ủy, chính quyền địa phương, ban giám hiệu và phụ huynh học sinh đối với tính khả thi của mô hình.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả đi sâu phân tích nguyên nhân dẫn đến thực trạng bệnh răng miệng nặng nề ở học sinh tiểu học người Mông:

• Ảnh hưởng từ điều kiện tự nhiên và tập quán: Địa hình đồi núi dốc, nhà ở cách xa nhau nửa quả đồi gây trở ngại cho tiếp cận dịch vụ y tế. Nguồn nước sinh hoạt khan hiếm vào mùa khô khiến việc vệ sinh cá nhân bị xem nhẹ. Tập quán ăn uống truyền thống (80% học sinh thường xuyên ăn cơm với măng ớt chứa axit axetic, 70% thức ăn từ ngô thô cứng) gây bào mòn cơ học và hủy khoáng hóa men răng. Tình trạng suy dinh dưỡng thể nhẹ cân (58%) và thấp còi (36,5%) ở trẻ em người Mông làm tăng tính nhạy cảm với sâu răng.
• Vai trò của trường học bán trú/nội trú: Hơn 50% học sinh ở nội trú và bán trú tại trường nhưng không có thói quen hoặc không được trang bị bàn chải, kem đánh răng; giáo viên chưa lồng ghép giáo dục vệ sinh răng miệng trong giờ học.
• Bàn luận về hiệu quả can thiệp: Việc phối hợp giữa súc miệng NaF 0,2% hàng tuần, chải răng tại trường và truyền thông bằng tiếng dân tộc qua loa truyền thanh thôn bản đã khắc phục được rào cản ngôn ngữ và trình độ học vấn thấp của phụ huynh. Mô hình chứng minh tính bền vững nhờ dựa vào nguồn lực sẵn có tại địa phương (y tế thôn bản, giáo viên chủ nhiệm).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

• Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu dịch tễ học đầy đủ, chuẩn hóa theo tiêu chuẩn WHO 1998 về thực trạng bệnh sâu răng, viêm lợi, chỉ số smtr/SMTR và chỉ số CPI ở học sinh tiểu học người Mông tại các huyện đặc biệt khó khăn tỉnh Yên Bái.
• Xác định và lượng hóa được mối liên quan giữa các yếu tố nhân khẩu học, tập quán ăn uống vùng cao (sử dụng măng ớt ngâm axit axetic, thức ăn thô cứng từ ngô), điều kiện thiếu nước sinh hoạt và rào cản tâm lý tín ngưỡng (cúng ma khi có bệnh) với nguy cơ mắc bệnh răng miệng ở trẻ em dân tộc thiểu số.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Xây dựng và thử nghiệm thành công mô hình can thiệp dự phòng bệnh răng miệng tích hợp giữa nhà trường, trạm y tế xã và cộng đồng thôn bản, phù hợp với điều kiện kinh tế - văn hóa vùng đồng bào dân tộc Mông.
• Đưa ra giải pháp can thiệp kỹ thuật chi phí thấp nhưng hiệu quả cao: kết hợp giáo dục kiến thức chính khóa, thực hành chải răng, súc miệng dung dịch fluor 0,2% định kỳ 36 tuần/năm học, và truyền thông nhóm nòng cốt đến từng hộ gia đình.
• Làm giảm tỷ lệ viêm lợi, hạn chế phát sinh sâu răng mới, cải thiện toàn diện chỉ số kiến thức - thái độ - thực hành (KAP) của học sinh, phụ huynh và giáo viên tại các địa bàn can thiệp.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Đối với ngành Y tế và Giáo dục tỉnh Yên Bái: Duy trì và nhân rộng mô hình can thiệp dự phòng bệnh răng miệng tích hợp ra toàn bộ các trường tiểu học tại huyện Mù Cang Chải, Trạm Tấu và các huyện vùng cao khác.
2. Đối với nhà trường: Đưa nội dung chăm sóc sức khỏe răng miệng vào chương trình ngoại khóa và chính khóa; tổ chức nghiêm túc điểm chải răng và lịch súc miệng dung dịch NaF 0,2% hàng tuần cho học sinh bán trú và nội trú.
3. Đối với y tế cơ sở và chính quyền địa phương: Tăng cường tập huấn kỹ năng cho nhân viên y tế thôn bản; phát huy hệ thống loa truyền thanh xã/thôn để tuyên truyền bằng tiếng Mông; vận động người dân từ bỏ thói quen chữa bệnh bằng cúng bái và hạn chế cho trẻ em ăn măng ớt ngâm chua kéo dài.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nghiên cứu triển khai trên địa bàn vùng cao đặc biệt khó khăn, địa hình chia cắt phức tạp, giao thông cách trở và nguồn nước sinh hoạt hạn chế vào mùa khô, gây khó khăn cho việc giám sát thực hành chải răng hàng ngày tại gia đình.
  • Tỷ lệ người dân mù chữ hoặc chỉ học hết tiểu học còn cao, cùng rào cản ngôn ngữ, đòi hỏi công tác truyền thông phải thực hiện trực tiếp và mất nhiều thời gian.
  • Luận án tập trung chủ yếu vào can thiệp dự phòng cấp 1 (truyền thông, chải răng, fluor hóa) và phát hiện sớm, chưa triển khai rộng rãi kỹ thuật điều trị phục hồi bảo tồn sâu răng ngà (như kỹ thuật trám răng ART) tại trạm y tế hoặc trường học do hạn chế về trang thiết bị nha khoa lưu động.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục theo dõi đánh giá hiệu quả lâu dài của mô hình trên hệ răng vĩnh viễn khi học sinh chuyển cấp lên trung học cơ sở.
  • Thử nghiệm tích hợp kỹ thuật trám bít hố rãnh và hàn răng không sang chấn (ART) lưu động tại các trường tiểu học vùng cao.
  • Nghiên cứu can thiệp bổ sung fluor qua chương trình muối ăn hoặc sữa học đường tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng, Răng Hàm Mặt: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng kết hợp định lượng và định tính; quy trình đo lường các chỉ số lâm sàng nha khoa (smtr, SMTR, CPI) và xây dựng bộ công cụ điều tra KAP tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Đối với cán bộ quản lý y tế và y tế trường học: Cung cấp khung hướng dẫn thực hành để thiết lập mạng lưới phối hợp liên ngành giữa Trạm Y tế - Trường Tiểu học - Nhân viên y tế thôn bản trong chăm sóc sức khỏe học đường.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách xã hội: Cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ việc xây dựng chính sách ưu tiên phân bổ ngân sách cho chương trình Nha học đường, cấp phát dung dịch fluor và bàn chải đánh răng miễn phí cho học sinh tại các huyện nghèo thuộc diện 30a.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tỷ lệ sâu răng và viêm lợi ở học sinh tiểu học người Mông tỉnh Yên Bái lại cao hơn nhiều so với mức trung bình cả nước?

Tỷ lệ mắc bệnh cao do sự kết hợp của nhiều yếu tố: điều kiện kinh tế khó khăn; hơn 80% người dân không được tiếp cận truyền thông y tế; thiếu nước sạch sinh hoạt; thói quen ăn uống đặc thù (ăn nhiều măng ớt ngâm axit axetic làm mòn men răng, thức ăn chế biến từ ngô cứng); tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng cao; học sinh nội trú/bán trú không có thói quen chải răng; và phong tục cúng ma khi bị đau ốm khiến bệnh không được khám và điều trị sớm.

2. Mô hình can thiệp của luận án có những điểm khác biệt nào so với chương trình Nha học đường truyền thống?

Chương trình Nha học đường truyền thống trước đây chủ yếu thực hiện đơn lẻ trong phạm vi nhà trường ở vùng đô thị và dựa vào nhân viên y tế học đường. Mô hình của luận án là mô hình can thiệp tích hợp: vừa tổ chức chải răng, súc miệng fluor 0,2% và giảng dạy chính khóa tại trường; vừa mở rộng truyền thông đa kênh ra cộng đồng thôn bản qua loa phát thanh bằng tiếng Mông, huy động già làng, trưởng thôn, nhân viên y tế thôn bản và phụ huynh học sinh cùng tham gia nhắc nhở, thay đổi thói quen tại gia đình.

3. Phương pháp súc miệng bằng dung dịch Fluor (NaF) 0,2% được tiến hành như thế nào và có hiệu quả ra sao?

Dung dịch NaF 0,2% được triển khai súc miệng định kỳ tại trường học 1 lần/tuần (đạt 36 lần trong một năm học), kết hợp chặt chẽ với hoạt động chải răng sạch trước khi súc miệng. Biện pháp này giúp tăng cường tái khoáng hóa men răng ở mặt láng, làm giảm khoảng 30-40% nguy cơ sâu răng mới và được chứng minh là giải pháp can thiệp tại chỗ an toàn, dễ thực hiện, chi phí thấp cho học sinh vùng cao.

4. Luận án sử dụng những công cụ và tiêu chuẩn nào để chẩn đoán và phân tích số liệu?

Luận án sử dụng tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh răng miệng của Tổ chức Y tế Thế giới năm 1998 (WHO 1998), đánh giá chỉ số sâu - mất - trám răng sữa (smtr), răng vĩnh viễn (SMTR) và chỉ số nhu cầu điều trị quanh răng (CPI). Dữ liệu nghiên cứu định lượng được làm sạch và xử lý thống kê y học bằng phần mềm Stata 10, kết hợp phân tích nội dung phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm định tính.

5. Kết quả điều trị can thiệp đối với các răng bị sâu của học sinh trong nghiên cứu đạt tình trạng như thế nào?

Số liệu khảo sát ban đầu cho thấy số răng sâu rất cao nhưng chỉ số trám/hàn răng bảo tồn cực kỳ thấp (chỉ số trám răng sữa và vĩnh viễn đều chỉ đạt 0,03). Qua mô hình can thiệp, hoạt động khám phát hiện sớm đã giúp sàng lọc, phân loại các ca sâu ngà để tư vấn chuyển tuyến hoặc xử trí kịp thời, ngăn ngừa biến chứng viêm tủy, viêm quanh cuống và mất răng sớm ở học sinh.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Ngọc Nghĩa là công trình nghiên cứu toàn diện về thực trạng dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ của bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông tại hai huyện nghèo Trạm Tấu và Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính, tác giả đã xây dựng và kiểm chứng thành công mô hình can thiệp dự phòng tích hợp giữa trường học, trạm y tế và cộng đồng thôn bản. Kết quả nghiên cứu chứng minh tính hiệu quả vượt trội của các biện pháp súc miệng dung dịch fluor 0,2% hàng tuần, giáo dục vệ sinh răng miệng chính khóa và truyền thông thay đổi hành vi đến từng hộ gia đình. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc nhân rộng công tác chăm sóc sức khỏe răng miệng học đường tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi khó khăn trên cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh răng miệng (BRM) là bệnh phổ biến, gặp khoảng 80 % dân số trên thế giới, ở mọi lứa tuổi, mọi tầng lớp xã hội. BRM hay gặp nhất là bệnh sâu răng và viêm lợi, bệnh mắc rất sớm, ngay từ khi trẻ bắt đầu mọc răng, nếu không được khám phát hiện và điều trị kịp thời bệnh sẽ tiến triển gây biến chứng tại chỗ và toàn thân, ảnh hưởng đến sự phát triển thể lực, sức khoẻ và thẩm mỹ của trẻ sau này [2], [13], [43]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hiện nay có khoảng 5 tỷ người trên thế giới mắc bệnh răng miệng, tập trung chủ yếu tại các nước Châu Á và Châu Mỹ La Tinh, ở các nước phát triển cũng không thua kém với 60-90 % trẻ em trong độ tuổi đi học mắc bệnh [56]. Bệnh sâu răng đang là vấn đề được Chính phủ các nước trên thế giới quan tâm đưa ra nhiều biện pháp để giải quyết [28], [31], [45].

BRM là nguyên nhân gây mất răng, giảm hoặc mất sức nhai ở người trưởng thành cũng như trẻ em, gây ra những khó chịu đến ăn uống, nói, và nhiều biến chứng ảnh hưởng đến sức khỏe học sinh. Ở Việt Nam, tình trạng sâu răng và viêm lợi còn ở mức cao trên 70 % dân số và có chiều hướng gia tăng vào những năm gần đây, nhất là ở những nơi chưa thực hiện tốt chương trình Nha học đường như ở các tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc ít người [24], [25], [26], [28]. Theo điều tra sức khỏe răng miệng toàn quốc năm 2000 thì tỷ lệ sâu răng sữa là 84,9 %, tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn ở trẻ từ 6-8 tuổi là 25,4 %, tỷ lệ này gia tăng theo tuổi và lên tới 69 % ở lứa tuổi 15-17. Tỉ lệ bệnh viêm lợi là 45 % và thấy rằng nhu cầu điều trị BRM lớn và cấp bách [49], [51].

Phòng bệnh răng miệng bằng các biện pháp dự phòng là quá trình tương đối đơn giản, không phức tạp, chi phí thấp, dễ thực hiện tại cộng đồng, đặc biệt tại các trường học đã đem lại hiệu quả cao. Do đó phòng bệnh răng miệng sớm ngay ở lứa tuổi học sinh khi mới cắp sách đến trường là chiến lược khả thi nhất đã được WHO khuyến cáo triển khai nhằm nâng cao sức khỏe học đường [48], [55], [56]. Các nghiên cứu can thiệp đều cho thấy nếu làm tốt công tác tuyên truyền giáo dục sức khỏe thì tỷ lệ bệnh răng miệng sẽ giảm. Việc đẩy mạnh các hoạt 2 động phòng BRM đặc biệt là nâng cao kiến thức, thái độ, thực hành của học sinh ngay từ khi bắt đầu đi học là cần thiết cho sức khoẻ, giảm gánh nặng cho ngành Y tế và giảm chi phí cho xã hội góp phần cải thiện sức khoẻ cộng đồng nói chung và học sinh nói riêng [16], [13].

Yên Bái là một tỉnh miền núi còn gặp nhiều khó khăn trong công tác chăm sóc sức khỏe. Tỷ lệ người dân tộc sinh sống tại tỉnh chiếm trên 50 %, sự hiểu biết về sức khỏe còn hạn chế. Hiện nay, Yên Bái có hai huyện nằm trong danh sách 61 huyện đặc biệt khó khăn của cả nước đó là huyện Mù Căng Chải và huyện Trạm Tấu. Tại hai huyện này, tỷ lệ người dân tộc Mông tập trung sinh sống trên 95 %, chiếm khoảng 80 % người Mông trong toàn tỉnh [40].

Nơi đây còn tồn tại nhiều phong tục tập quán lạc hậu cũng như sự hiểu biết của người Mông về sức khoẻ còn thấp đặc biệt là công tác chăm sóc sức khoẻ răng miệng cho học sinh chưa được triển khai đến các trường học, cộng động và người dân. Tỷ lệ bệnh răng miệng của học sinh tiểu học người Mông cao trên 70 % [28]. Trong những năm qua, Yên Bái chưa có giải pháp, mô hình cụ thể nào để làm giảm tỷ lệ bệnh răng miệng này xuống một cách bền vững. Câu hỏi nghiên cứu ở đây là thực trạng BRM hiện nay và những biện pháp can thiệp nào để tăng cường sức khỏe răng miệng cho học sinh tiểu học người Mông tại tỉnh Yên Bái.

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Thực trạng và hiệu quả can thiệp dự phòng bệnh răng miệng ở học sinh tiểu học người Mông tỉnh Yên Bái", với các mục tiêu sau: 1. Mô tả thực trạng bệnh răng miệng học sinh tiểu học người Mông tỉnh Yên Bái năm 2011. Phân tích một số yếu tố liên quan đến bệnh răng miệng của học sinh tiểu học người Mông. Đánh giá hiệu quả của một số biện pháp dự phòng bệnh răng miệng cho học sinh tiểu học người Mông.

3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Một số khái niệm cơ bản về bệnh răng miệng 1. Khái niệm về bệnh răng miệng Bệnh răng miệng là bệnh tổn thương cả phần tổ chức cứng của răng (sâu răng) và các tổ chức quanh răng như viêm lợi, chảy máu lợi. Bệnh răng miệng mắc rất sớm từ khi trẻ sinh ra nếu không được vệ sinh sạch sẽ bệnh có thể tiến triển nặng hơn và gây ra các biến chứng ảnh hưởng đến sức khỏe, thẩm mỹ và học tập của trẻ sau này.

Khái niệm về bệnh sâu răng Sâu răng là một bệnh nhiễm khuẩn tổ chức canxi hoá được đặc trưng bởi sự huỷ khoáng của thành phần vô cơ và sự phá huỷ thành phần hữu cơ của mô cứng. Tổn thương là quá trình phức tạp bao gồm các phản ứng hoá lý liên quan đến sự di chuyển các Ion bề mặt giữa răng và môi trường miệng và là quá trình sinh học giữa các vi khuẩn mảng bám với cơ chế bảo vệ của vật chủ. Sâu răng làm tổn thương, tiêu huỷ tổ chức cứng của răng (bao gồm men răng và ngà răng là tổ chức không có tế bào), tạo nên lỗ hổng trên thân răng. Sâu răng có thể ở bề mặt thân răng hoặc cổ răng, tổn thương sâu trên thân răng bắt đầu từ men răng, còn tổn thương trên cổ răng bắt đầu từ men răng hoặc ngà cổ răng.

Bệnh không tự khỏi. Sâu răng là bệnh rất phổ biến, có thể gặp ở mọi lứa tuổi [18], [30]. Khái niệm về bệnh viêm lợi - Viêm lợi là tổn thương các tổ chức phần mền xung quanh răng. Viêm lợi xuất hiện sớm hơn sâu răng, chỉ sau 7 ngày có mảng bám vi khuẩn mà không được lấy đi và chỉ tổn thương duy nhất ở tổ chức lợi.

Ở thời kỳ này, bệnh vẫn còn có thể phục hồi, nhưng nếu không điều trị sẽ dẫn đến tình trạng nặng hơn. Sự kích thích vi khuẩn ở mảng bám răng là nguyên nhân gây ra viêm lợi. Khi lợi viêm, sẽ có biến đổi giải phẫu như bờ viền lợi tròn, tấy đỏ và phù nề, mềm. Nhóm vi khuẩn thường kết hợp với viêm lợi là xoắn khuẩn Actinomyces (Gram dương, hình sợi) và Eikenella (Gram âm, hình que) [6].

4 - Viêm lợi hoại tử loét cấp tính đặc trưng bởi sự hoại tử của gai lợi, chảy máu tự phát, có mùi hôi. Người ta cho rằng đây là bệnh có liên quan đến stress. Bệnh này thường có tỷ lệ thấp ở các nước phát triển và cao hơn ở các nước chậm phát triển và trẻ em đói, nghèo - Viêm quanh răng là thời kỳ tiến triển nặng hơn của bệnh quanh răng: viêm lợi, viêm xương và các tổ chức khác giữ răng sẽ bị phá huỷ. Răng có thể bị rụng hoặc lung lay hoặc thay đổi vị trí hoặc răng có thể bị mất do sâu.

Ở thời kỳ này đòi hỏi những sự điều trị kết hợp với giữ cho khỏi mất răng [6]. Bệnh căn, bệnh sinh của sâu răng Sâu răng được coi là một tổn thương không thể hồi phục, và khi giải thích bệnh căn của sâu răng người ta dùng sơ đồ Keys, chú ý nhiều tới chất đường và vi khuẩn Streptococcus mutans, nên việc phòng bệnh sâu răng tập trung chủ yếu vào chế độ ăn hạn chế đường, vệ sinh răng miệng kỹ nhưng hiệu quả phòng sâu răng vẫn hạn chế. Đƣờng Vi khuẩn Sâu răng Răng Hình 1. - Sau năm 1975: Sâu răng được coi là một bệnh do nhiều nguyên nhân gây ra, có thể chia làm 2 nhóm: nhóm chính và nhóm phụ Nhóm chính: có 3 yếu tố phải đồng thời cùng xảy ra * Vi khuẩn: thường xuyên có trong miệng, trong đó Streptococcus mutans là thủ phạm chính.

5 * Chất bột và đường dính vào răng sau ăn sẽ lên men và biến thành acide do tác động của vi khuẩn. * Răng có khả năng bị sâu nằm trong môi trường miệng. Ở đây người ta thấy men răng giữ một vai trò quan trọng để chống lại các yếu tố gây sâu răng. Nhóm phụ: vai trò của nước bọt, di truyền, đặc tính sinh hoá của răng… Nhóm này tác động làm tăng hay giảm nguy cơ sâu răng.

* Vai trò của vi khuẩn và mảng bám răng (cao răng): Cũng từ sau năm 1975, White đã thay thế vòng tròn chất đường của sơ đồ Keyes bằng vòng tròn chất nền, nhấn mạnh vai trò của nước bọt, pH của dòng chảy môi trường quanh răng và vai trò của Fluor. Vi khuẩn Răng SR Chất nền Hình 1. Sơ đồ White [6], [18] Mảng bám răng là một màng mỏng bám trên bề mặt răng có chứa nhiều vi khuẩn nằm trên khung vô định hình từ mucoid nước bọt và polysaccharide (glucan) của vi khuẩn ngoài bào. Các chất đường từ thức ăn sẽ nhanh chóng khuyếch tán vào mảng bám, được vi khuẩn chuyển hoá thành acid (chủ yếu là acid lactic, ngoài ra còn có acid acetic và acid propionic).

Các acid sinh ra từ các chất có trên mảng bám răng có vai trò quan trọng trong việc gây bệnh sâu răng. Bệnh sâu răng chỉ diễn ra khi cả 3 yếu tố trên cùng tồn tại (Vi khuẩn, 6 Glucid và Thời gian). Vì thế cơ sở của việc phòng chống bệnh sâu răng là ngăn chặn 1 hoặc cả 3 yếu tố xuất hiện cùng lúc [6], [13], [16]. Sâu răng nếu không chữa trị kịp thời sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe và có thể còn gây ra những biến chứng nguy hiểm như viêm tủy răng, viêm quanh cuống, nhiễm trùng máu, mất răng.

Nguyên nhân và các yếu tố liên quan đến sâu răng được giải thích theo sơ đồ: Hình 1. Sơ đồ nguyên nhân và các yếu tố liên quan đến sâu răng ( theo Fejerkor 2004) Theo sơ đồ trên, sâu răng xảy ra khi có sự kết hợp của các yếu tố: răng nhạy cảm, vi khuẩn trong mảng bám răng, thói quen ăn uống có hại và thời gian tác dụng của các yếu tố này lên răng.