MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ngày nay, dưới sự tác động mạnh mẽ của công nghệ thông tin (CNTT) và viễn thông đã làm mọi hoạt động của đời sống xã hội thay đổi về chất. Nền kinh tế của các nước phát triển đã và đang dần dịch chuyển từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức/thông tin. Trong nền kinh tế này thông tin/tri thức có ý nghĩa quyết định, là nền tảng, là cơ sở để tồn tại và phát triển.
Vậy làm thế nào để có thể sản sinh, thu thập, bảo quản, lưu giữ, sử dụng thông tin một cách hiệu quả là vấn đề hết sức quan trọng đang được sự quan tâm đặc biệt của các nhà quản lý, các nhà chuyên môn trong mọi lĩnh vực trong đó có lĩnh vực Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), lĩnh vực Khoa học và Công nghệ (KH&CN) nhằm nâng cao chất lượng đào tạo để có nguồn “máy cái” sản sinh thông tin là các chuyên gia có kiến thức sâu rộng và kỹ năng nghề nghiệp thành thạo đáp ứng mọi nhu cầu của xã hội. Mặt khác còn đảm bảo hoạt động KH&CN không ngừng phát triển để tạo ra các sản phẩm nghiên cứu có chất lượng cao, công nghệ cao thúc đẩy nền kinh tế xã hội (KTXH) không ngừng biến đổi tích cực. Việt Nam là nước đang phát triển, để có thể nhanh chóng chuyển dịch sang nền kinh tế tri thức, Đảng và Nhà nước đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới. Trong công cuộc này, Đảng và Nhà nước xác định cùng với GD&ĐT, KH&CN là quốc sách hàng đầu để thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hoá – hiện đại hoá (CNH – HĐH) đất nước.
Trong sự nghiệp đổi mới GD&ĐT, Đảng và Nhà nước đặc biệt chú trọng đổi mới giáo dục đại học, bởi đầu ra của hệ thống giáo dục này là nguồn nhân lực có chất lượng cao, có khả năng đáp ứng nhu cầu của xã hội. Chính vì vậy, phương thức đào tạo đại học theo tín chỉ đã được thay thế 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho phương thức đào tạo theo niên chế trước đây. Với phương thức đào tạo mới này người học phải tự học, tự nghiên cứu nhiều hơn dưới sự hướng dẫn của thầy. Do vậy, nguồn tài liệu/thông tin là vô cùng quan trọng giúp người học, người dạy trong quá trình tự nghiên cứu, tự học tập.
Hơn nữa, với hình thức đào tạo đa dạng như hiện nay, bên cạnh đào tạo tại chỗ còn đào tạo từ xa, nguồn tài liệu điện tử lại càng trở nên vô cùng quan trọng hơn bao giờ hết. Các trường đại học cần phải nghiên cứu đảm bảo thông tin/tài liệu cho thầy và trò của Nhà trường một cách đầy đủ, cập nhật và chính xác, phù hợp với nhu cầu của người dùng tin (NDT) trong các trường đại học, cao đẳng cần có một thư viện (TV) hiện đại là một yếu tố vô cùng quan trọng, nó góp phần phục vụ có hiệu quả nhất cho công việc học tập, giảng dạy và nghiên cứu khoa học (NCKH). Mặt khác, trong sự bùng nổ của thông tin hiện nay, các tư liệu số tỏ ra có ưu thế hơn với việc chiếm ít không gian lưu trữ (được lưu bên trong các ổ cứng máy tính) thay vì dưới dạng giấy in chất đống trên các kệ sách. Các tư liệu dưới dạng số hóa cũng có thể dễ dàng được lưu giữ, bảo quản hơn (ít chịu tác động của mối mọt, và các tác động môi trường khác).
Đặc biệt, với việc phổ thông của Internet, tài liệu số dễ dàng được luân chuyển trao đổi qua lại giữa các nơi khác nhau: việc chia sẻ các tài nguyên thông tin giữa các cá nhân với nhau, giữa các đơn vị với nhau, với thế giới bên ngoài sẽ được cập nhật thường xuyên, liên tục. Do vậy, việc hiện đại hoá các TV đang ngày càng phát triển là một tất yếu khách quan. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHKHXH&NV), Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) là trường đại học trọng điểm, là một trung tâm đào tạo và NCKH xã hội lớn nhất của đất nước, có nhiệm 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vụ đào tạo đội ngũ cán bộ (CB) khoa học cơ bản có trình độ cao, phục vụ cho công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Ngoài Trung tâm Thông tin – Thư viện (TTTT – TV) của ĐHQGHN, hiện tại mỗi Khoa/Bộ môn của Trường đều có phòng tư liệu nhằm phục vụ nhu cầu thông tin và tài liệu của CB, giảng viên (GV), sinh viên (SV) trong khoa.
Tài liệu của các phòng tư liệu này chủ yếu là sách tham khảo, đề tài NCKH và luận án, luận văn, khoá luận… những tài liệu này rất có giá trị trong công tác giảng dạy, học tập và NCKH của CB, GV, SV trong Trường. Tuy nhiên, hiện nay hầu hết các tài liệu ở đây chưa được xử lý biên mục đầy đủ, hệ thống quản lý chưa được tin học hoá, hiện đại hoá gây rất nhiều khó khăn cho bạn đọc trong việc tra cứu và sử dụng tài liệu cũng như cho CB các phòng tư liệu trong công tác quản lý, nghiệp vụ, thống kê và báo cáo… Để hệ thống các phòng tư liệu đi vào hoạt động một cách hiệu quả, đáp ứng được nhu cầu thông tin ngày càng phong phú, đa dạng và chuyên sâu của CB, GV và SV trong Trường thì việc đầu tư một hệ thống thư viện điện tử (TVĐT) đồng bộ và thống nhất tại các phòng tư liệu trong Trường là một việc làm hết sức cần thiết, cấp bách và có ý nghĩa lớn trong công tác hỗ trợ hoạt động học tập, giảng dạy và NCKH. Hệ thống này nếu được hiện đại hoá sẽ giúp cho việc chuẩn hoá toàn bộ các quy trình nghiệp vụ thông tin tư liệu (TTTL), hỗ trợ tối đa CB thủ thư trong công tác quản lý và phục vụ bạn đọc… Như vậy, việc đầu tư hiện đại hóa công tác tổ chức hoạt động các phòng tư liệu là một trong những điều kiện thiết yếu của Trường ĐHKHXH&NV, góp phần hoàn thành tốt sứ mệnh và chức năng, nhiệm vụ của Nhà trường trong giai đoạn đổi mới giáo dục đại học hiện nay của đất nước. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vì vậy, tôi đã chọn đề tài “Hiện đại hoá công tác tổ chức hoạt động các phòng tư liệu thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN” làm đề tài cho luận văn tốt nghiệp của mình.
Tình hình nghiên cứu Theo hướng nghiên cứu của đề tài, đã có một số công trình nghiên cứu, bài báo đăng trên các tạp chí khoa học của ngành và các luận văn thạc sĩ… đề cập đến vấn đề hiện đại hoá TV hoặc nghiên cứu một số khía cạnh về hoạt động của các phòng tư liệu thuộc Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN. Cụ thể có các công trình như: Đề tài nghiên cứu cấp bộ “Nghiên cứu xây dựng mô hình thư viện điện tử về khoa học và công nghệ tại cơ quan khoa học và công nghệ địa phương” năm 2007 của tác giả Nguyễn Tiến Đức… Đề tài NCKH cấp trường của Thạc sĩ Đỗ Văn Hùng “Hiện đại hoá và xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử cho các phòng tư liệu của các Khoa và Bộ môn trực thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN” năm 2008; Đề tài “Tổ chức và hoạt động của phòng tư liệu khoa và bộ môn trực thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN” của Thạc sĩ Tô Thị Hiền năm 2003… Ngoài ra, còn có một số bài viết hoặc các tham luận hội thảo đăng trên tạp chí như: “Quá trình 20 năm tin học hoá và xây dựng thư viện điện tử tại Thư viện Quốc gia và hệ thống thư viện công cộng Việt Nam 1986 - 2006, xu hướng phát triển đến năm 2020”, “Xây dựng thư viện điện tử tại Thư viện Quốc gia Việt Nam nguồn lực thông tin điện tử và các dịch vụ phục vụ bạn đọc” của tác giả Đặng Thị Mai năm 2008; "Thư viện đại học Việt Nam: Hiện trạng và xu hướng phát triển” năm 1998, “Xây dựng và phát triển thư viện điện tử trong hệ thống thư viện đại học Việt Nam”, “Xu hướng phát triển thư viện đại học trên thế giới và quá 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình đổi mới hoạt động tại Trung tâm thông tin thư viện, ĐHQGHN” năm 2007 của Tiến sĩ Nguyễn Huy Chương; “Nghiên cứu thư viện số trên thế giới và định hướng nghiên cứu thư viện số tại Việt Nam” của tác giả Nguyễn Hoàng Sơn năm 2007; “Tăng cường công tác quản lý nhà nước nhằm hiện đại hóa các thư viện Việt Nam theo hướng xây dựng thư viện điện tử” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai năm 2007; “Xây dựng thư viện điện tử và vấn đề số hóa tài liệu ở Việt Nam” năm 2005 của tác giả Nguyễn Tiến Đức… Một loạt các đề tài khoá luận tốt nghiệp có nội dung liên quan như: “Nghiên cứu đề xuất xây dựng mô hình thư viện thực hành tại Khoa Thông tin – Thư viện, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN” của tác giả Nguyễn Thanh Tâm năm 2007, “Sơ bộ tìm hiểu các phòng tư liệu chuyên ngành tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn” của tác giả Tạ Thị Mỹ Hạnh năm 2005, “Tìm hiểu sản phẩm và dịch vụ thông tin thư viện tại phòng tư liệu Khoa Thông tin – Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN” của tác giả Trần Thị Hồng Vân năm 2005. Như vậy, đề tài “Hiện đại hoá công tác tổ chức hoạt động các phòng tư liệu thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN” là đề tài hoàn toàn mới, chưa có công trình nào tiến hành nghiên cứu ở cả trong nước và nước ngoài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.
Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở khảo sát thực trạng nguồn lực thông tin, hạ tầng công nghệ và cơ sở vật chất (CSVC), đội ngũ CB và NDT nhằm đưa ra những kiến nghị và giải pháp phù hợp mang tính khả thi để hiện đại hoá công 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tác tổ chức hoạt động của các phòng tư liệu của các Khoa/Bộ môn trong Trường ĐHKHXH&NV. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu sứ mệnh, chức năng, nhiệm vụ của Trường ĐHKHXH&NV nói chung và của các phòng tư liệu của các Khoa/Bộ môn trong Trường nói riêng. - Nghiên cứu đặc điểm nhu cầu tin (NCT) của NDT của các phòng tư liệu. - Khảo sát và phân tích thực trạng nguồn lực thông tin, CSVC, hạ tầng thiết bị, đội ngũ CB và nhu cầu hiện đại hóa công tác TTTL phục vụ đào tạo và NCKH các Khoa/Bộ môn.