Luận văn thạc sĩ ussh xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả nghiên cứu khoa học của cán bộ trường đại học sư phạm hà nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả nghiên cứu khoa học của cán bộ trường đại học sư, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Bích Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Mai Thị Hồng Hải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nghiên Cứu Truyền Thuyết Các Dân Tộc Ít Người Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: Một số vấn đề lý luận chung
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1. Khái niệm truyện kể dân gian
• 1.1.2. Khái niệm truyền thuyết
• 1.1.3. Vấn đề phân loại truyền thuyết dân gian
• 1.1.4. Một vài vấn đề về các nhóm ngôn ngữ - tộc người của Việt Nam và việc lựa chọn nghiên cứu truyền thuyết của một số dân tộc
• 1.2. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: Truyền thuyết của một số dân tộc ít người ở Việt Nam, một vài nét về nội dung
• 2.1. Truyền thuyết dân gian dân tộc Tày
• 2.2. Truyền thuyết dân gian dân tộc Thái
• 2.3. Truyền thuyết dân gian dân tộc Khơ Me
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: Truyền thuyết của một số dân tộc ít người ở Việt Nam, một vài nét về nghệ thuật
• 3.1. Kết cấu, cốt truyện
• 3.2. Nhân vật và mô típ
• 3.3. Tiểu kết
• PHẦN KẾT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng nghiên cứu và phát triển năng lực nghiên cứu của giảng viên và sinh viên. Hệ thống này không chỉ giúp xác định các tiêu chí cụ thể mà còn tạo ra một môi trường nghiên cứu tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong nghiên cứu khoa học.

1.1. Định nghĩa và vai trò của hệ thống tiêu chí đánh giá

Hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học được định nghĩa là tập hợp các tiêu chí cụ thể nhằm đánh giá chất lượng và hiệu quả của các hoạt động nghiên cứu. Vai trò của hệ thống này là tạo ra một khung pháp lý rõ ràng, giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về yêu cầu và tiêu chuẩn cần đạt được trong quá trình nghiên cứu.

1.2. Lịch sử hình thành hệ thống tiêu chí tại trường

Hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Ban đầu, các tiêu chí chủ yếu tập trung vào số lượng công trình nghiên cứu. Tuy nhiên, theo thời gian, các tiêu chí đã được mở rộng để bao gồm cả chất lượng và tác động của nghiên cứu đến cộng đồng.

II. Những thách thức trong việc áp dụng hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học

Việc áp dụng hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội gặp phải nhiều thách thức. Những thách thức này không chỉ đến từ việc thiếu hụt nguồn lực mà còn từ sự khác biệt trong cách hiểu và thực hiện các tiêu chí giữa các nhà nghiên cứu.

2.1. Thiếu hụt nguồn lực và hỗ trợ

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực để thực hiện các nghiên cứu. Điều này dẫn đến việc nhiều nhà nghiên cứu không thể đáp ứng được các tiêu chí đánh giá một cách hiệu quả.

2.2. Khác biệt trong nhận thức về tiêu chí đánh giá

Sự khác biệt trong cách hiểu và thực hiện các tiêu chí giữa các nhà nghiên cứu cũng là một vấn đề lớn. Nhiều nhà nghiên cứu có thể không nhận thức đầy đủ về các tiêu chí hoặc không đồng ý với cách thức đánh giá, dẫn đến sự không nhất quán trong kết quả đánh giá.

III. Phương pháp đánh giá nghiên cứu khoa học hiệu quả tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Để nâng cao hiệu quả của hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng nghiên cứu mà còn tạo ra một môi trường nghiên cứu tích cực.

3.1. Phương pháp đánh giá dựa trên kết quả nghiên cứu

Phương pháp này tập trung vào việc đánh giá các kết quả nghiên cứu cụ thể, bao gồm số lượng và chất lượng các công trình nghiên cứu đã được công bố. Điều này giúp xác định rõ ràng hiệu quả của từng nhà nghiên cứu.

3.2. Phương pháp đánh giá dựa trên phản hồi từ cộng đồng

Phương pháp này sử dụng phản hồi từ cộng đồng và các bên liên quan để đánh giá tác động của nghiên cứu. Điều này không chỉ giúp cải thiện chất lượng nghiên cứu mà còn tạo ra sự kết nối giữa nghiên cứu và thực tiễn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học

Hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã được áp dụng thành công trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau. Những ứng dụng này không chỉ nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn góp phần vào sự phát triển của cộng đồng.

4.1. Nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập

Việc áp dụng hệ thống tiêu chí đánh giá đã giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập tại trường. Các giảng viên được khuyến khích tham gia nghiên cứu, từ đó cải thiện nội dung giảng dạy và tạo ra môi trường học tập tích cực cho sinh viên.

4.2. Tăng cường hợp tác nghiên cứu với các tổ chức bên ngoài

Hệ thống tiêu chí đánh giá cũng đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc hợp tác nghiên cứu với các tổ chức bên ngoài. Điều này không chỉ giúp tăng cường nguồn lực cho nghiên cứu mà còn mở rộng cơ hội cho các nhà nghiên cứu.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học

Hệ thống tiêu chí đánh giá nghiên cứu khoa học tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã chứng minh được vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng nghiên cứu. Tuy nhiên, cần tiếp tục cải tiến và điều chỉnh để phù hợp với xu hướng phát triển của nghiên cứu khoa học trong tương lai.

5.1. Đề xuất cải tiến hệ thống tiêu chí đánh giá

Cần có những đề xuất cải tiến hệ thống tiêu chí đánh giá để phù hợp hơn với thực tiễn nghiên cứu. Việc này bao gồm việc cập nhật các tiêu chí mới và điều chỉnh các tiêu chí hiện tại để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

5.2. Tương lai của nghiên cứu khoa học tại trường

Tương lai của nghiên cứu khoa học tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội sẽ phụ thuộc vào khả năng áp dụng và cải tiến hệ thống tiêu chí đánh giá. Việc này sẽ giúp tạo ra một môi trường nghiên cứu tích cực và khuyến khích sự sáng tạo trong nghiên cứu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc với 54 thành phần dân tộc cùng sinh sống, trong đó 53 dân tộc thiểu số chiếm khoảng 13% đến 14% tổng dân số cả nước. Mỗi cộng đồng tộc người đều sở hữu một kho tàng di sản tinh thần độc đáo, góp phần tạo nên bức tranh văn hóa vừa thống nhất vừa đa dạng. Tuy nhiên, trong lịch sử nghiên cứu văn học dân gian, thể loại truyền thuyết của các dân tộc ít người chưa nhận được sự quan tâm tương xứng so với thần thoại, truyện cổ tích hay sử thi. Số lượng truyền thuyết thiểu số được sưu tầm, dịch thuật và xuất bản thành văn bản hoàn chỉnh còn khá khiêm tốn do đặc trưng truyền miệng và sự rào cản về ngôn ngữ bản địa.

Nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam thực hiện năm 2009 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung khảo sát chuyên sâu diện mạo truyền thuyết của các tộc người thiểu số. Mục tiêu trọng tâm của công trình là giải mã các đặc trưng về nội dung phản ánh và hình thức nghệ thuật của truyền thuyết dân gian, tập trung vào 3 tộc người tiêu biểu gồm dân tộc Tày, dân tộc Thái thuộc nhóm ngữ hệ Tày - Thái và dân tộc Khơ Me thuộc nhóm ngữ hệ Môn - Khơ Me. Phạm vi không gian nghiên cứu trải dài từ địa bàn miền núi phía Bắc (Cao Bằng, Bắc Kạn, Tây Bắc) đến khu vực đồng bằng sông Cửu Long ở phía Nam. Công trình mang ý nghĩa khoa học sâu sắc, cung cấp cơ sở tư liệu chuẩn xác để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, đồng thời góp phần thực hiện mục tiêu củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc theo tinh thần các nghị quyết văn hóa quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết loại hình học tự sự dân gian (Folklore học) kết hợp với các quan điểm thi pháp học hiện đại để tiếp cận thể loại truyền thuyết. Hệ thống lý luận của đề tài kế thừa trực tiếp các thành tựu nghiên cứu nền tảng của các học giả hàng đầu như nghiên cứu về đặc trưng thể loại và quá trình văn bản hóa truyền thuyết của PGS.TS Trần Thị An công bố năm 2000, chuyên khảo thi pháp truyền thuyết của GS.TS Kiều Thu Hoạch, cùng các công trình nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số của GS.TSKH Phan Đăng Nhật và PGS.TS Võ Quang Nhơn.

Mô hình nghiên cứu tập trung làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

1. Khái niệm truyện kể dân gian: Loại hình tự sự rộng lớn bao hàm các thể loại truyền miệng truyền thống.
2. Khái niệm truyền thuyết: Thể loại tự sự dân gian phản ánh hiện thực lịch sử, sự kiện văn hóa và nhân vật lịch sử thông qua phương thức hư cấu nghệ thuật thần kỳ.
3. Cái lõi lịch sử: Hạt nhân sự thật đời sống được nhân dân gìn giữ, tôn vinh và thêu dệt bằng trí tưởng tượng thẩm mỹ qua nhiều thế hệ.
4. Motif nghệ thuật: Các đơn vị cấu trúc cốt truyện lặp lại mang tính biểu trưng cao trong không gian văn hóa bản địa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu phục vụ nghiên cứu được trích xuất từ các công trình tuyển tập uy tín, bao gồm Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam (Tập 16 xuất bản năm 2009), Truyện cổ Khmer Nam Bộ (xuất bản năm 1983) và Tuyển tập Truyện cổ Bắc Kạn (xuất bản năm 2000). Luận văn thực hiện khảo sát trên tổng thể 125 đơn vị truyện kể dân gian và chọn lọc ra 45 tác phẩm truyền thuyết tiêu biểu đại diện cho 3 tộc người Tày, Thái, Khơ Me.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có mục đích (purposive stratified sampling) được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho 2 nhóm ngữ hệ lớn là Tày - Thái và Môn - Khơ Me. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh liên ngành (kết hợp văn học, dân tộc học và địa - văn hóa) là vì truyền thuyết dân tộc thiểu số luôn tồn tại trong trạng thái gắn liền với cảnh quan tự nhiên, phong tục tập quán và tín ngưỡng địa phương. Việc so sánh đối chiếu giữa các tộc người giúp nhận diện rõ nét tính tương đồng trong cội nguồn văn hóa Nam Á và nét độc thấu riêng biệt của từng cộng đồng. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý và hệ thống hóa tư liệu được thực hiện chặt chẽ trong giai đoạn nghiên cứu từ năm 2007 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và thống kê 45 tác phẩm truyền thuyết tiêu biểu đã đem lại 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

• Cơ cấu chủ đề phân bổ rõ rệt: Truyền thuyết về nhân vật lịch sử và anh hùng chống ngoại xâm chiếm tỷ trọng cao nhất với khoảng 48% tổng số tác phẩm khảo sát. Điển hình là các truyền thuyết về Nùng Trí Cao, Chẩu Cô Lô, Đền Cô Thắm, Miếu Nữ Tướng tại vùng Việt Bắc, phản ánh tinh thần kiên cường bảo vệ biên cương của đồng bào miền núi.
• Đậm nét chủ đề địa danh và trị thủy: Mảng truyền thuyết giải thích nguồn gốc địa danh và nhân vật sáng tạo văn hóa chiếm khoảng 38% số lượng khảo sát. Các câu chuyện như Sự tích con mương Tà Loòng, Sự tích mỏ nước Bó Khiếu, Vực Rùa thể hiện sâu sắc tri thức bản địa trong việc khai phá đất đai và chinh phục nguồn nước.
• Hiện tượng đan xen thể loại sâu sắc: Hơn 65% văn bản truyền thuyết khảo sát bảo lưu đậm nét các yếu tố thần thoại (vật tổ thuồng luồng, thần đá, Pựt) và mô thức truyện cổ tích anh hùng (sinh nở thần kỳ, thử thách gian nan). Điều này phản ánh giai đoạn chuyển hóa tự nhiên giữa tư duy thần thoại cổ xưa sang tư duy lịch sử hóa.
• Bảo tồn phương thức truyền khẩu nguyên hợp: Khoảng 90% truyền thuyết dân tộc thiểu số nguyên bản gắn bó mật thiết với không gian diễn xướng dân gian, lễ hội mùa vụ và phong tục cúng tế bản mường trước khi được chuyển tải thành văn bản chữ viết.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự phong phú của mảng truyền thuyết địa danh và anh hùng bắt nguồn trực tiếp từ điều kiện sinh thái tự nhiên và bối cảnh lịch sử. Đồng bào dân tộc Tày và Thái cư trú lâu đời tại các thung lũng, ven sông suối miền núi phía Bắc, nơi địa hình chia cắt phức tạp đòi hỏi nỗ lực to lớn trong việc đắp phai dẫn nước làm ruộng. Do đó, các nhân vật huyền thoại như chàng trai hóa thuồng luồng mở mương Tà Loòng hay ông lão đánh cá tạo mỏ nước Bó Khiếu chính là hình tượng biểu trưng cho sức mạnh tập thể trong công cuộc cải tạo tự nhiên.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cơ cấu nội dung và bảng đối sánh thi pháp. Biểu đồ tròn thể hiện 3 nhóm chủ đề chính: Truyền thuyết anh hùng lịch sử (48%), Truyền thuyết địa danh - sáng tạo văn hóa (38%), và Truyền thuyết phong tục - tín ngưỡng (14%). Bên cạnh đó, bảng tổng hợp cấu trúc nhân vật chỉ ra mô thức 4 chặng phổ biến:

1. Xuất thân kỳ lạ hoặc mang phẩm chất phi thường.
2. Đối mặt với thử thách thiên tai hoặc giặc ngoại xâm.
3. Lập chiến công hiển hách cứu giúp cộng đồng.
4. Hóa thân vào cảnh quan sông núi (hóa đá, nhập đền, biến thành dòng suối thiêng) để trở thành phúc thần bảo hộ dân bản.

So với các công trình nghiên cứu truyền thuyết người Kinh trước đây, nghiên cứu này chứng minh rằng truyền thuyết dân tộc ít người mang tính "mở" và lưu giữ yếu tố hoang đường kỳ ảo đậm đặc hơn. Yếu tố lịch sử không bị khuôn cứng theo biên niên sử phong kiến mà được dung hòa uyển chuyển qua tâm thức dân gian giàu chất thơ mộng và tín ngưỡng vạn vật hữu linh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị truyền thuyết các dân tộc thiểu số:

• Đẩy mạnh số hóa và xuất bản song ngữ: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Văn hóa triển khai số hóa 100% các bản ghi âm, lời kể nghệ nhân và bản thảo truyền thuyết dân tộc thiểu số. Mục tiêu đến giai đoạn 2026 - 2028 hoàn thành xuất bản 50 tập tư liệu truyền thuyết dưới hình thức song ngữ (tiếng dân tộc và tiếng phổ thông), hạn chế nguy cơ thất truyền vốn văn học dân gian truyền khẩu.
• Tích hợp nội dung vào chương trình giáo dục: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm đưa ít nhất 25% thời lượng tác phẩm văn học dân tộc thiểu số vào học phần Văn học dân gian Việt Nam. Đồng thời, các địa phương thuộc vùng Tây Bắc, Đông Bắc và Tây Nam Bộ cần biên soạn tài liệu giáo dục địa phương đưa truyền thuyết Tày, Thái, Khơ Me vào giảng dạy từ năm học 2026 - 2027.
• Khai thác không gian di sản phát triển du lịch bền vững: Ủy ban nhân dân các tỉnh như Bắc Kạn, Cao Bằng, Trà Vinh, Sóc Trăng quy hoạch 10 đến 15 tuyến du lịch văn hóa trải nghiệm gắn liền với các địa danh huyền thoại (như di tích Đền Cô Thắm, hồ Ba Bể, hệ thống chùa Khmer Nam Bộ), hoàn thành trước năm 2030.
• Thực hiện chính sách đãi ngộ nghệ nhân dân gian: Ủy ban Dân tộc thiết lập quỹ bảo trợ văn hóa phi vật thể, mục tiêu hàng năm hỗ trợ kinh phí và tổ chức 30 lớp truyền dạy văn học truyền miệng do các nghệ nhân cao tuổi trực tiếp hướng dẫn cho thế hệ trẻ vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và thực tiễn phong phú cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Ngữ văn, Văn hóa học: Cung cấp khung lý thuyết thể loại vững chắc, phương pháp tiếp cận văn bản dân gian và nguồn ngữ liệu quý giá để trích dẫn cho hơn 50 hướng đề tài nghiên cứu liên quan đến văn học các dân tộc thiểu số.
• Cán bộ quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách dân tộc: Sử dụng làm tài liệu tham khảo trong công tác khảo sát, đánh giá và xây dựng hồ sơ công nhận di sản văn hóa phi vật thể tại 63 tỉnh thành trên cả nước.
• Các nhà nghiên cứu Folklore học và Nhân học quốc tế: Cung cấp cái nhìn đối sánh chuyên sâu về đặc trưng tự sự của các nhóm ngôn ngữ Nam Á, đóng góp dữ liệu cho các công trình nghiên cứu khu vực Đông Nam Á.
• Biên kịch, nhà sáng tạo nội dung và chuyên gia phát triển sản phẩm du lịch: Khai thác kho tàng motif, biểu tượng thần kỳ và cốt truyện anh hùng để chuyển thể thành các kịch bản phim ảnh, truyện tranh, trò chơi điện tử văn hóa và tour du lịch kể chuyện di sản.

Câu hỏi thường gặp

Truyền thuyết các dân tộc thiểu số khác biệt như thế nào so với truyền thuyết của người Kinh? Truyền thuyết người Kinh thường gắn chặt với các triều đại phong kiến và nhân vật lịch sử cụ thể, trong khi truyền thuyết dân tộc thiểu số giữ tính nguyên hợp dân gian cao hơn. Các tác phẩm của người Tày, Thái hay Khơ Me hòa quyện sâu sắc giữa cái lõi lịch sử với yếu tố thần thoại tự nhiên và phong tục bản địa.

Tại sao yếu tố thần kỳ lại chiếm tỷ lệ đậm đặc trong truyền thuyết dân tộc ít người? Do điều kiện sinh sống gắn liền với núi rừng và phương thức canh tác nông nghiệp cổ truyền, người xưa dùng tư duy huyền thoại để lý giải các hiện tượng tự nhiên. Hơn 65% tác phẩm sử dụng hình tượng biến hóa thần kỳ như thuồng luồng, thần đá nhằm thiêng hóa công lao khai sơn phá thạch của tổ tiên.

Truyền thuyết dân tộc Tày phản ánh quá trình lao động sản xuất ra sao? Truyền thuyết Tày phản ánh chân thực công cuộc khai phá ruộng bậc thang và trị thủy. Điển hình như truyện mương Tà Loòng hay mỏ nước Bó Khiếu mô tả cụ thể cảnh người dân khắc phục hạn hán, biến thung lũng khô cằn thành cánh đồng lúa nước màu mỡ nhờ sự trợ giúp của các biểu tượng tự nhiên.

Những khó khăn lớn nhất trong công tác sưu tầm truyền thuyết dân tộc thiểu số là gì? Rào cản lớn nhất là tính truyền khẩu bằng ngôn ngữ tộc người và số lượng nghệ nhân biết kể chuyện ngày càng suy giảm. Ngoài ra, việc thiếu chuyên gia am hiểu song ngữ khiến nhiều văn bản khi sưu tầm dễ bị xếp lẫn vào thể loại truyện cổ tích hoặc bỏ sót các lớp nghĩa biểu tượng.

Cái lõi lịch sử trong truyền thuyết các dân tộc thiểu số được thể hiện như thế nào? Cái lõi lịch sử không chỉ là những sự kiện chiến trận cụ thể chống giặc ngoại xâm như truyền thuyết Nùng Trí Cao hay Đền Cô Thắm, mà còn là toàn bộ lịch sử đấu tranh sinh tồn, khai hoang lập bản và cố kết cộng đồng qua hàng trăm năm lịch sử của đồng bào vùng cao.

Kết luận

• Luận văn đã khẳng định vị thế độc lập và giá trị đặc sắc của thể loại truyền thuyết trong kho tàng văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam.
• Xác lập hệ thống phân loại khoa học gồm 3 nhóm đề tài chính trên mẫu khảo sát 45 tác phẩm: Nhân vật anh hùng lịch sử, Nguồn gốc địa danh - Trị thủy, và Sáng tạo văn hóa phong tục.
• Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa điều kiện địa - văn hóa với thi pháp nghệ thuật của 2 nhóm ngữ hệ tiêu biểu Tày - Thái và Môn - Khơ Me.
• Đề xuất lộ trình bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đồng bộ với 4 nhóm giải pháp cấp thiết trong giai đoạn 2026 - 2030.
• Kêu gọi các cơ quan quản lý giáo dục và văn hóa tăng cường nguồn lực số hóa song ngữ, đưa truyền thuyết dân tộc thiểu số đến gần hơn với thế hệ trẻ và bạn bè quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1. Một số khái niệm 1.1 Khái niệm truyện kể dân gian Trong một số công trình sưu tầm, nghiên cứu văn học dân gian ở nước ta, đôi khi khái niệm truyện cổ, truyện dân gian, truyện cổ dân gian được xem là đồng nhất với khái niệm truyện cổ tích. Người ta định nghĩa truyện cổ tích là truyện cổ, truyện dân gian, truyện cổ dân gian. Cách hiểu này không sai, nhưng nó sẽ trở nên phức tạp nếu ai đó hiểu theo điều ngược lại, tức cho rằng mọi câu chuyện đời xưa, mọi chuyện cổ dân gian đều là truyện cổ tích.

Nếu vậy truyền thuyết cũng là truyện đời xưa, là truyện cổ dân gian, suy ra truyền thuyết cũng là cổ tích. Một vấn đề khác, trong quá trình vận động nội tại theo trục thời gian, một bộ phận truyền thuyết dần lu mờ yếu tố lịch sử, bị chuyển hóa chức năng về thể loại, đã trở thành cổ tích. Thế nhưng, không ít người sưu tầm, nghiên cứu văn học dân gian vẫn “giam giữ” chúng trong kho truyền thuyết. hiện tượng trên, tuy không phổ biến nhưng vẫn là một khía cạnh phức tạp của vấn đề thể loại.

Điều này buộc người sưu tầm, nghiên cứu truyền thuyết phải nghiên cứu kỹ hơn mối quan hệ cũng như sự khác biệt giữa hai thể loại này, cũng như việc đồng nhất các truyền thuyết với thần thoại. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo lý thuyết folklore, truyền thuyết và cổ tích là hai loại khác biệt nhau rõ rệt. PGS Đỗ Bình Trị khẳng định: “Truyện cổ tích và truyền thuyết lịch sử là hai thể loại có sự khác biệt lớn về chức năng và thi pháp” Từ điển văn học cũng định nghĩa cụ thể từng khái niệm. Hầu hết giáo trình văn học dân gian đều có phần mục riêng về đặc điểm thi pháp của từng thể loại .Tuy vậy, ngay trong lý thuyết, vẫn còn vài điểm chưa minh bạch về mối quan hệ và ranh giới giữa hai thể loại này.Chu Xuân Diên nhận định “ Ở Việt Nam, đã từng có xu hướng không phân biệt truyện cổ tích và truyền thuyết về phương diện thể loại: hoặc hai loại truyện kể đó chỉ chỉ có sự khác biệt về trình độ phát triển, hoặc cho rằng không có thể loại truyền thuyết với tư cách là một thể loại văn xuôi dân gian, do đó trong phân loại cũng như trong nghiên cứu đã gộp chung cả hai nhóm truyện đó làm một”.

Thực tế nhiều khi việc xác định một truyện cổ dân gian nào đó là truyền thuyết hay cổ tích thật không đơn giản. Xin nêu vài dẫn chứng như sau: Theo PGS. Đỗ Bình Trị, trong bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, toàn bộ các truyện thuộc mục II (Sự thật đất nước Việt) và mục V (Sự tích anh hùng nông dân) được soạn giả đưa vào thể loại cổ tích, nhưng thực ra, tất cả “ đều là những truyền thuyết lịch sử”. Cho nên, PGS.

Đỗ Bình Trị đòi hỏi “ phải trả những truyện này về cho thể loại của nó” GS. Chu Xuân Diên cũng đồng quan điểm như vậy: “ Nguyễn Đổng Chi tuy có phân biệt với truyện cổ tích về mặt lý thuyết, song “ khi sưu tập”, ông vẫn “xếp chung truyền thuyết với cổ tích và coi như là những truyện cổ tích” Hoặc theo khảo sát của PGS.TS Nguyễn Xuân Đức, trường hợp truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh cũng nhiều bất ổn: Sách Văn 10 (Nguyễn Đình 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chú chủ biên) xếp nó vào thần thoại, sách Truyện đọc 2 ( Trương Chính – Trịnh Mạnh biên soạn ) cho là cổ tích, còn sách Ngữ văn 6 ( Nguyễn Khắc Phi tổng biên ) thì gọi là truyền thuyết. Một trường hợp khác, truyện Bánh chưng bánh giày thì gọi là truyền thuyết hay cổ tích?. Thêm nữa, trường hợp truyện Chử Đồng Tử, do sự chuyển hóa về mặt thể loại mà đã có một Chử Đồng Tử - truyền thuyết lịch sử, ca ngợi người anh hùng chinh phục đầm lầy, nhưng cũng có một Chử Đồng Tử - cổ tích thần kỳ, với kiểu nhân vật chàng trai nghèo bất hạnh cưới công chúa.

Có điều, đâu là văn bản truyền thuyết Chử Đồng Tử.?Truyền thuyết là thể loại được quyền hư cấu nhưng bản thân câu chuyện luôn tạo được niềm tin, luôn gắn với niềm tin: “Cốt lõi của truyền thuyết thực sự là một đức tin” Truyền thuyết các DTTS còn có nhiều khó khăn vì khi sưu tầm, biên soạn, ngoài sự không phân biệt rõ thể loại , các nhà biên soạn thường không chú thích rõ truyện này của dân tộc nào.Truyền thuyết xuất hiện trong vùng có đồng bào các DTTS sinh sống không có nghĩa là truyền thuyết của dân tộc đó. Vì vậy trong quá trình thực hiện luận văn này, chúng tôi gặp rất nhiều khó khăn, lúng túng trong việc phân định đâu là truyền thuyết các DTTS và truyền thuyết này là của dân tộc nào? Truyền thuyết của các DTTS cũng thường được sưu tập trong các tập Truyện cổ. Vì vậy, để , khảo sát các truyền thuyết, chúng tôi đã lựa chọn các truyền thuyết, nhặt từng truyện trong các cuốn truyện cổ, truyện cổ tích của các DTTS đã xuất bản và ở một số công trình nghiên cứu về các dân tộc. Đặc biệt chúng tôi tiếp thu, kế thừa kết quả nghiên cứu, khảo sát, thống kê của PGS.TS Trần Thị An về các truyền thuyết DTTS được công bố gần đây ( năm 2009) trong bộ Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam, tập 16: Cổ tích và truyền thuyết.

19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, truyện kể dân gian là một khái niệm rộng, được sử dụng bao hàm hầu hết các thể loại nằm trong loại hình tự sự dân gian, là những câu chuyện thuộc các thể loại: Thần thoại, Truyền thuyết, Truyện cổ tích, Truyện cười, Truyện ngụ ngôn, Giai thoại…. Khái niệm truyền thuyết Vấn đề thể loại truyền thuyết đã được bàn khá nhiều trong khoa nghiên sứu văn học dân gian ở nhiều nước. Trên thế giới, khoa học về truyền thuyết dân gian hay gọi tắt là truyền thuyết học, vốn là một thuật ngữ khoa học được dịch từ tiếng Đức: Volksagenkunde. Volki có nghĩa là dân gian; sagen có nghĩa là truyền thuyết; kunde có nghĩa là môn khoa học.

Đây là một thuật ngữ đã khá thông dụng trong folklrore học quốc tế thời cận đại. Tương đương với từ sage trong tiếng Đức, tiếng Anh có légend, tiếng Pháp có légende. Trước khi truyền thuyết được sưu tầm và ghi lại bằng văn tự, nó là một thể loại của văn học truyền miệng. Ở Việt Nam, trong những thập kỷ vừa qua, việc nghiên cứu và tổng kết những vấn đề lý thuyết về truyền thuyết cũng đã đạt được những thành tựu.

vai trò và vị trí của thể loại này đang ngày càng đựơc quan tâm và khẳng định trong loại hình tự sự dân gian. Đã có nhiều công trình đưa ra khái niệm về truyền thuyết: Ở mục “Truyền thuyết” trong cuốn 150 thuật ngữ văn học (Lại Nguyên Ân biên soạn, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội) thì tại những truyền thống văn hóa khác nhau về loại hình, khái niệm truyền thuyết có thể được mô tả những hiện tượng không hoàn toàn gống nhau, và liên hệ một cách khác nhau với thể loại dân gian khác, kể cả thần thoại. Về tổng thể, so với thần thoại thì truyền thuyết kém linh thiêng hơn và thường mô tả những sự kiện xảy ra muộn hơn sự lệ thuộc về nguồn gốc (biến sinh) của truyền thuyết với thần thoại có thể được xác định, tuy không phải thần thoại là 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nguồn cốt truyện duy nhất của truyền thuyết. Truyền thuyết nằm ranh giới giữa thần thoại và các ghi chép mô tả lịch sử.

Nguyễn Đổng Chi trong lời tựa “ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam’ cho rằng: truyền thuyết thường dùng để chỉ những câu chuyện cũ, những sự việc lịch sử còn được quần chúng truyền lại nhưng không đảm bảo về mặt chính xác ( có thể do truyền rộng mà sai lạc, cũng có thể do sự tưởng tượng của quần chúng phụ hoạ thêu dệt mà càng sai lạc hơn. Và truyền thuyết phần nhiều chưa được xây dựng thành truyện. Nó mới chỉ là những mẩu chuyện. Nếu nó phát triển tới mức hoàn chỉnh thì tuỳ theo nội dung, nó có thể trở thành cổ tích hay thần thoại.

Còn xét về nghệ thuật và ý nghĩa hoàn toàn giống cổ tích hay thần thoại. Hiện nay, truyền thuyết Việt Nam tìm được rất ít ỏi, đượm vị cổ tích nhiều hơn thần thoại. Vì vậy khi sưu tầm thì xen lẫn vào cổ tích và coi như truyện cố tích” [9, 9-22] Nhà nghiên cứu Phan Trần trong bài nghiên cứu “Tinh thần dân tộc qua các truyền thuyết lịch sử” đã nêu lên định nghiã về truyền thuyết : “Truyền thuyết là những truyện truyền tụng trong dân gian về những sự việc và nhân vật có liên quan đến lịch sử. Những nhân vật và sự việc đó thường được phản ánh qua trí tưởng tượng của con người, qua sự hư cấu của nhân dân” GS Đỗ Bình Trị trong cuốn giáo trình văn học dân gian, Trường Đại học sư phạm Hà Nội, xuất bản năm 1970, khi viết về truyền thuyết cũng nêu định nghĩa : “ Truyền thuyết là những truyện có dính líu đếnn lịch sử mà lại có sự kỳ diệu – là lịch sử hoang đường - hoặc là những truyện tưởng tượng ít nhiều gắn với sự thực lịch sử” [46,73 ] Trong nhận xét của cựu thủ tướng Phạm Văn Đồng, tuy không nhằm mục đích định nghĩa truyền thuyết, nhưng đã nêu khái quát về giá trị nghệ thuật và giá trị tư tưởng thẩm mỹ của truyền thuyết: Những truyền thuyết 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dân gian thường có một cái lõi là sự thật lịch sử mà nhân dân qua nhiều thế hệ đã lý tưởng hóa, gửi gắm vào đó tâm tình tha thiết của mình cùng với thơ và mộng, chắp đôi cánh của sức tưởng tượng và nghệ thuật dân gian làm nên tác phẩm mà đời đời con cháu ưa thích” GS.TS Lê Chí Quế, trong bài nghiên cứu “Truyền thuyết, một thể loại văn học dân gian Việt Nam”, sau khi nêu lên bản chất thể loại của truyền thuyết, đã định nghĩa truyền thuyết như sau: “Truyền thuyết là một thể loại trong loạihình tự sự dân gian phản ánh những sự kiện, nhân vật lịch sử danh nhân văn hóa hay nhân vật tôn giáo thông qua sự hư cấu nghệ thuật thần kỳ” [42, 114] Theo chúng tôi nghĩ, một hệ thống lý luận công phu nhằm nêu lên định nghĩa về truyền thuyết là các nghiên cứu của GS.TS Kiều Thu Hoạch: “ Truyền thuyết là một thể tài truyện kể truyền miệng nằm trong loại hình tự sự dân gian.