Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm chung về Hệ thống quản lý và Hệ thống quản lý an toàn vệ sinh lao động - Theo TCVN ISO 9000:2015 [20, tr 40] định nghĩa: “Hệ thống quản lý là tập hợp các yếu tố có liên quan hoặc tương tác lẫn nhau của tổ chức để thiết lập chính sách, mục tiêu và các quá trình để đạt được mục tiêu đó”. - Theo Tổ chức lao động quốc tế (ILO) [25, tr.19]: “Hệ thống quản lý AT- VSLĐ là một tập hợp các yếu tố (thành phần) liên quan và tương tác lẫn nhau để thiết lập chính sách và các mục tiêu, tổ chức thực hiện nhằm đạt mục tiêu đó”. - Theo tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007 của Viện tiêu chuẩn Anh (BSI) [24, tr.7] định nghĩa: “Hệ thống quản lý AT-VSLĐ là một phần của hệ thống quản lý dùng để phát triển và áp dụng các chính sách OH&S và quản lý các rủi ro OH&S.
- Theo định nghĩa của tiêu chuẩn ISO 45001: 2018 [26, tr.3]: Hệ thống quản lý AT-VSLĐ là “Hệ thống quản lý hoặc một phần của hệ thống quản lý được sử dụng để đạt được chính sách AT-VSLĐ”. Vậy chúng ta có thể hiểu: “Hệ thống quản lý là: Tập hợp các yếu tố có quan hệ hoặc tương tác với nhau trong một tổ chức để thiết lập các chính sách, mục tiêu và các quá trình để đạt được các mục tiêu đó “Hệ thống quản lý AT-VSLĐ là: Tập hợp các yếu tố có quan hệ hoặc tương tác với nhau trong một tổ chức để thiết lập các chính sách về OHS và mục tiêu OHS và các quá trình để đạt được các mục tiêu OHS”. Tổng quan tình hình nghiên cứu về hệ thống quản lý an toàn vệ sinh lao động trên thế giới Từ những năm giữa thế kỷ XX, nhà nước tư sản và giới quản trị đã bắt đầu quan tâm tới những yêu cầu về việc phòng chống TNLĐ và BNN tại nơi làm việc, bắt đầu từ việc phong trào của tổ chức công đoàn được hình thành và phát triển để bảo vệ những người lao động, bên cạnh đó có một số quốc gia tiến bộ đã thông qua các quy định buộc DN phải xây dựng và áp dụng hệ thống quản lý AT-VSLĐ, mặt khác do giới quản trị DN cũng đã dần nhận ra rằng, khi áp dụng HTQL AT-VSLĐ không chỉ có lợi cho người lao động, mà còn rất hữu ích đối với các DN, vì nó là 7 công cụ hỗ trợ cho việc giảm các chi phí về TNLĐ, chi phí về khắc phục lỗi sản phẩm, thiệt hại về tài sản do sự cố gây ra, đồng thời bảo vệ sức khỏe người lao động và thúc đẩy họ có ý thức, tinh thần trách nhiệm với công việc của họ hơn Các nhà nước tư sản theo đường lối dân chủ, họ tổ chức soạn thảo, ban hành các văn bản pháp luật về AT-VSLĐ để can thiệp chủ động vào việc quản lý các lĩnh vực AT-VSLĐ ngày càng nhiều Đặc biệt, các tổ chức chuyên môn, các nhà nghiên cứu và hoạt động chính trị của ILO đã tích cực tuyên truyền, vận động để thay đổi quan điểm của lãnh đạo của các nước, giới quản trị DN và NLĐ về tầm quan trọng của bảo đảm AT-VSLĐ trong DN. Năm 2001, ILO đã xuất bản cuốn "Guidelines on Occupational Safety and Health Management Systems - ILO-OSH 2001" [25] (Hướng dẫn áp dụng hệ thống quản lý AT-VSLĐ) mục đích thiết lập một công cụ hỗ trợ cho các tổ chức, các cơ quan chức năng của nhà nước quản lý, giám sát việc thực hiện công tác AT-VSLĐ trong phạm vi, lĩnh vực do mình quản lý, các quốc gia nhận thấy các khuyến nghị của ILO có giá trị và ý nghĩa, mang lại nhiều lợi ích cho DN và NLĐ, cụ thể nó là công cụ giúp cho DN quản lý và ngăn ngừa các sự cố, tai nạn tác động đến người lao động, giảm tỷ lệ chấn thương, tử vong trong quá trình làm việc, nâng cao năng suất lao động, nên họ đã dần triển khai và áp dụng ngày càng nhiều [12, tr.
Ngoài ra cũng cần kể đến một số công trình nghiên cứu góp phần tích cực trong việc quản lý AT & SKNN, vệ sinh công nghiệp trên thế giới được kể đến như: - "Kiểm soát an toàn và sức khỏe trong lĩnh vực xây dựng" của Helen lingard và Stephen M. Nội dung cuốn sách này đi sâu vào việc phân tích và thúc đẩy việc sử dụng các biện pháp pháp lý trong công tác quản lý AT-VSLĐ, tạo điều kiện giúp người lao động được làm việc trong môi trường an toàn, vệ sinh, đây cũng là cơ sở giúp cho cơ quan quản lý nhà nước và các doanh nghiệp quản lý công tác AT-VLĐ có hiệu quả hơn. Ngoài ra, cuốn sách cũng đề cập đến việc nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp nhằm ngăn ngừa các sự cố, tai nạn trong lĩnh vực xây dựng, rủi ro từ thiên tai trong quá trình thi công. - "Những yếu tố cơ bản về vệ sinh trong công nghiệp" của Barbaga A.
Nội dung cuốn sách đi sâu nghiên cứu về các yếu tố có hại, tác động đến người lao động trong môi trường sản xuất công nghiệp và phương pháp nhận 8 diện các yếu tố có hại và đưa ra các biện pháp kiểm soát, giảm thiểu các tác động của yếu tố có hại đến sức khỏe của người lao động và bảo vệ môi trường. Qua quá trình nghiên cứu, tổng hợp các nguồn tài liệu để mô tả rõ ràng, khoa học hơn, phục vụ trong công tác nghiên cứu để xây dựng hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp, tác giả xin được giới thiệu một số HTQL AT-VSLĐ của tổ chức quốc tế và Hệ thống quản lý AT-VSLĐ của một số quốc gia điển hình trên thế giới như sau: 1. Hệ thống quản lý an toàn vệ sinh lao động theo ILO-OSH 2001 Với sự hỗ trợ, khuyến khích và tài trợ của ILO, các nhà nghiên cứu đã cho ra đời những công trình nghiên cứu về lĩnh vực ATLĐ. Trong cuốn "Guidelines on Occupational Safety and Health Management Systems - ILO-OSH 2001" [25].
Các chuyên gia cho rằng, HTQL AT-VSLĐ của quốc gia phải bao gồm: Pháp luật, các thỏa ước tập thể và các bản liên quan đến công tác AT-VSLĐ. Phải có một hoặc nhiều cơ quan quản lý, chịu trách nhiệm về các hoạt động AT-VSLĐ đã được qui định trong Luật và phù hợp với bối cảnh cụ thể của quốc gia. Phải có các cơ chế xử phạt, hệ thống thanh tra, nhằm đảm bảo việc áp dụng và tuân thủ pháp luật về AT- VSLĐ. Chính phủ phải tăng cường các biện pháp thúc đẩy sự hợp tác giữa quản lý DN, người lao động và đại diện của họ ở cấp cơ sở, phải coi đây là nhân tố cơ bản trong các biện pháp phòng ngừa tại nơi làm việc.
Hệ thống quản lý AT-VSLĐ trong các tổ chức sản xuất do ILO khuyến cáo, được xây dựng theo chu trình (Deming) gồm các khâu như: Hoạch định, triển khai thực hiện, kiểm tra, giám sát và hành động (Plan, Do, Check, Act) xem hình 1. Mô hình hệ thống quản lý an toàn sức khỏe nghề nghiệp của ILO – OSH – 2001 Nguồn: [1, tr.7] 9 Các chuyên gia nhấn mạnh: việc áp dụng hệ thống này vào thực tế phải được cải tiến liên tục cho phù hợp với từng đơn vị sản xuất cụ thể và ILO cũng khuyến nghị: Nhà nước phải đặt ra các quy định ràng buộc trách nhiệm của NSDLĐ trong thực thi các biện pháp bảo đảm AT-VSLĐ theo hệ thống quản lý, gồm 5 khâu sau đây: - Chính sách AT-VSLĐ: ILO cho rằng, NSDLĐ phải đứng ra chỉ đạo và cam kết với nhà nước về thực hiện chính sách AT-VSLĐ tại DN. Chính sách lập ra cần phù hợp với DN, thông qua các giải pháp, biện pháp phòng chống các nguy cơ có thể dẫn đến sự cố, tai nạn, bệnh nghề nghiệp, có liên quan đến quá trình thực hiện công việc, NSDLĐ cần nhận được tư vấn, thông tin và huấn luyện về AT- VSLĐ, cung cấp các nguồn lực phù hợp cho HTQL AT-VSLĐ trong DN. - Tổ chức: DN cần thiết lập bộ phận quản lý AT-VSLĐ có năng lực, trình độ đáp ứng phù hợp với quy mô và hoạt động, xây dựng HTQL AT-VSLĐ phải phù hợp, nên tích hợp với các HTQL khác của DN.
NSDLĐ cần phân định quyền và trách nhiệm của những người tham gia trong việc thiết lập và áp dụng các giải pháp về AT-VSLĐ - Lập kế hoạch và thực hiện: NSDLĐ phải lên kế hoạch và áp dụng một cách có hệ thống các biện pháp bảo đảm AT-VSLĐ Nội dung kế hoạch bao gồm: xác định thứ tự ưu tiên, trách nhiệm và công việc, phân công cho từng cá nhân, bộ phận, lập các tiêu chí chuẩn mực đánh giá. Xác định rõ các nguồn lực và cam kết cung cấp. - Đánh giá: Các thủ tục giám sát, đánh giá và lập hồ sơ quản lý công tác AT-VSLĐ cần phải được thiết lập và định kỳ xem xét lại. Phải xác định rõ trách nhiệm và quyền hạn giám sát AT-VSLĐ ở các cấp khác nhau trong bộ máy tổ chức của DN.
Việc giám sát và đánh giá phải tương ứng với các nguy cơ, bao gồm cả đánh giá giám sát lần đầu và đánh giá giám sát định kỳ, kết quả giám sát, đánh giá được lập thành hồ sơ. - Hành động để cải thiện: DN cần xây dựng các kế hoạch phòng ngừa, cũng như thay đổi hệ thống quản lý AT-VSLĐ khi cần thiết. DN có kế hoạch định kỳ chỉnh sửa, bổ sung của tài liệu, biểu mẫu, cũng như cả hệ thống quản lý AT-VSLĐ. Hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp theo tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007 Tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007 là tiêu chuẩn về hệ thống quản lý an toàn 10 sức khỏe nghề nghiệp [23], do Viện tiêu chuẩn Anh (BSI) xây dựng và ban hành.
Từ OHSAS là viết tắt của cụm từ tiếng Anh: Occupational Health and Safety Assessment Series. Tiêu chuẩn OHSAS 18001 ban hành lần đầu vào năm 1999, ban hành lần 2 năm 2007, OHSAS 18001:2007 – Hệ thống QLAT&SKNN, cung cấp cho các doanh nghiệp một công cụ để xác định nội dung, các quy trình kiểm soát nhằm mục đích giảm thiểu rủi ro đến sức khỏe, an toàn của người lao động tại nơi làm việc. Phiên bản này trước đây đã được sử dụng phổ biến rộng rãi trong công tác quản lý AT-VSLĐ của các tổ chức, doanh nghiệp trên thế giới. HTQL AT & SKNN theo tiêu chuẩn OHSAS 18001: 2007 được xây dựng theo chu trình sau: Hình 1.
Chu trình PDCA của Hệ thống quản lý an toàn và sức khỏe nghề nghiệp theo tiêu chuẩn OHSAS 18001:2007 Nguồn: [24, tr.