Chương 1: Lý do ra đời và lược sử phát triển tư tưởng về hạn chế sự lạm dụng quyền lực nhà nước. - Chương 2: Những phương thức cơ bản để hạn chế sự lạm dụng quyền lực nhà nước và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 LÝ DO RA ĐỜI VÀ LƢỢC SỬ PHÁT TRIỂN TƢ TƢỞNG VỀ HẠN CHẾ SỰ LẠM DỤNG QUYỀN LỰC NHÀ NƢỚC 1. Lý do ra đời tƣ tƣởng về hạn chế sự lạm dụng quyền lực nhà nƣớc 1.
Quyền lực nhà nước Quyền lực là vấn đề đã được nghiên cứu từ lâu và bởi nhiều nhà tư tưởng của nhiều thời đại, song cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa về quyền lực được đông đảo mọi người, từ các học giả đến các nhà hoạt động thực tiễn thừa nhận. Do đó, có nhiều quan niệm khác nhau về quyền lực, song với nghĩa chung nhất có thể hiểu quyền lực là sức mạnh mà nhờ đó một chủ thể có thể bắt các chủ thể khác phải phục tùng ý chí của mình. Quyền lực công cộng mang tính tất yếu, khách quan trong đời sống xã hội, nó là tiền đề đầu tiên để hình thành xã hội và nhờ nó mà các thành viên trong cộng đồng xã hội gắn kết với nhau. Theo nghĩa này, quyền lực ra đời và tồn tại cùng với sự tồn tại của con người, bởi vì, hoạt động phối hợp, hoạt động mang tính cộng đồng là cái vốn có trong hoạt động của con người.
Bất kỳ hoạt động chung nào cũng đòi hỏi cần có người tổ chức, người chỉ huy và những kẻ phục tùng- cái vốn tạo thành nội dung sơ khai cũng như nội dung hiện tại của phạm trù quyền lực. Trong xã hội có giai cấp thì chủ thể có đủ khả năng chỉ huy và phối hợp hoạt động của tất cả các chủ thể khác chính là nhà nước nên quyền lực nhà nước là thứ quyền lực quan trọng nhất. Quyền lực nhà nước là việc tối đa hóa quyền lực công để hiện thực hóa lợi ích chính trị của giai cấp cầm quyền, trên cơ sở vẫn đảm bảo ở mức độ nhất định lợi ích chung của cộng đồng. Từ quan niệm chung thống nhất về quyền lực, có thể hiểu quyền lực nhà nước là sức mạnh của nhà nước có thể bắt các chủ thể khác trong quốc 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gia phải phục tùng ý chí của nó.
Nhờ có quyền lực này mà nhà nước có đủ khả năng làm dịu xung đột giai cấp hoặc giữ cho xung đột ấy ở trong vòng một trật tự nhất định để xã hội có thể tồn tại và phát triển được. Cũng nhờ có quyền lực đó mà nhà nước có thể thực hiện và bảo vệ được quyền lợi và địa vị thống trị của giai cấp thống trị, có thể tổ chức và quản lý xã hội, thiết lập, củng cố, bảo vệ trật tự và sự ổn định của xã hội, làm cho xã hội phát triển theo chiều hướng mà nó mong muốn. Hầu hết hiến pháp các quốc gia đều tuyên bố, quyền lực nhà nước xuất phát từ nhân dân, do nhân dân ủy quyền cho nhà nước nên được thực hiện nhân danh nhân dân và đại diện cho lợi ích của toàn xã hội. Song thực tế, xét về bản chất thì quyền lực nhà nước chủ yếu là quyền lực của giai cấp thống trị và một phần quyền lực xã hội.
Sự vân động của quyền lực nhà nước luôn chịu sự quy định của mối quan hệ giữa tính giai cấp và tính xã hội của quyền lực. Ở một mức độ nhất định quyền lực nhà nước cũng chịu ảnh hưởng từ phía các lực lượng xã hội , tổ chức xã hội. Do vậy, khi hoạt động trước hết vì lợi ích của một giai cấp hay một liên minh giai cấp nhất định, nhà nước phải tính tới lợi ích của các giai cấp, tầng lớp khác và khi có tính độc lập nhất định, nó có thể thực hiện một số chức năng trọng tài trong cuộc cạnh tranh giữa các lực lượng không thống nhất; nhà nước còn phải nhân dân toàn quốc gia dân tộc để thực hiện những hoạt động nhằm bảo vệ công lý, bảo đảm trật tự an toàn và ổn định xã hội. bảo vệ lợi ích chung của cả cộng đồng.
Quyền lực nhà nước bao giờ cũng được thực hiện bởi các cơ quan trong bộ máy, với những con người cụ thể trong bộ máy ấy. Vì vậy, việc thực thi quyền lực cụ thể phụ thuộc vào phương thức tổ chức bộ máy nhà nước và con người trong bộ máy ấy. Nếu như người cầm quyền được trao quyền, không biết thực thi quyền lực cho đúng, hoặc sử dụng quyền lực vì mục đích vụ lợi thì sức mạnh của quyền lực nhà nước sẽ gây nguy hiểm cho xã hội. Vì 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế muốn có một xã hội tốt đẹp, quyền tự do con người được đề cao, xã hội không phải gánh chịu những lộng hành sai phạm vô ý thức hoặc có ý thức của nhà nước thì phải có cơ chế hạn chế sự lạm dụng quyền lực nhà nước, kiểm soát hoạt động của công chức, viên chức nhà nước.
Đây là một yêu cầu tất yếu trong tổ chức và hoạt động của một nhà nước dân chủ, kể cả trong nền dân chủ XHCN của chúng ta. Sự lạm quyền không chỉ diễn ra giữa giai cấp thống trị với giai cấp bị trị, với nhân dân và với cộng đồng xã hội, mà còn diễn ra chính trong nội bộ giai cấp thống trị. Trong giai cấp thống trị chỉ có một bộ phận cầm quyền, bộ phận này vì lợi ích riêng có thể lạm quyền vi phạm đến lợi ích của giai cấp mình. Điều đó cũng có thể diễn ra trong nội bộ đảng cầm quyền, khi trở thành bộ phận lãnh đạo cầm quyền có thể vì lợi ích riêng mà vi phạm đến lợi ích chung của đảng.
Có thể nói xu hướng lạm quyền thường xuyên diễn ra trong các nhà nước ở bất kỳ loại chế độ chính trị nào. Cách thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước trong thực tế rất đa dạng và phong phú, tuy nhiên có thể tựu chung lại thành hai cơ chế cơ bản là tập quyền và phân quyền. Tập quyền có nghĩa là lực cao nhất của nhà nước thuộc về một cá nhân hoặc một cơ quan, cá nhân và cơ quan ấy có thể chi phối sự hình thành và hoạt động của các chức vụ nhà nước hoặc các cơ quan nhà nước khác. Còn phân quyền nghĩa là quyền lực nhà nước được phân tách thành các loại lập pháp, hành pháp, tư pháp và được giao cho các cơ quan nhà nước khác nhau.Các cơ quan này độc lập với nhau và ngang bằng nhau hoặc phụ thuộc với nhau ở một mức độ nhất định, có thể chịu trách nhiệm trước nhau, trong hoạt động có sự phân công, phối hợp, kiểm soát thậm chí đối trọng nhau để tạo nên sự thống nhất của quyền lực nhà nước.
Khi quyền lực càng tập trung, thì khả năng hạn chế nó càng khó. Mục đích của việc hạn chế quyền lực nhà nước là đảm bảo cho quyền lực nhà nước không bị lạm dụng, ngăn chặn các hiện tượng, xu hướng, quan liêu, độc tài, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyên quyền, độc đoán trong bộ máy nhà nước, không bị sử dụng trái với ý chí của nhân dân. Nếu không đặt ra những giới hạn rõ ràng của việc sử dụng quyền lực nhà nước thì nó sẽ trở thành bức rào cản của tự do và dân chủ, kìm hãm sự tiến bộ xã hội. Xã hội càng phát triển, quyền lực của nhà nước càng lớn thì yêu cầu của việc hạn chế quyền lực nhà nước tránh khỏi sự lạm quyền càng tăng lên.
Hạn chế sự lạm dụng quyền lực nhà nước là nhu cầu tất yếu khách quan Vấn đề hạn chế quyền lực nhà nước là một lĩnh vực phức tạp của đời sống chính trị xã hội ở bất kỳ nhà nước nào. Theo giải thích của từ điển Tiếng Việt thì: "hạn chế là ngăn lại, giữ lại trong một giới hạn nhất định, không để hoặc không thể cho vượt qua". Từ giải thích này, có thể thấy khi nói đến hạn chế là đồng nghĩa với việc phải xác định một giới hạn cụ thể cho hành động. Cũng theo từ điển Tiếng Việt thì: "lạm dụng là sử dụng quá mức, quá quyền hạn".
Như vậy có thể hiểu: Lạm dụng quyền lực nhà nước chính là sự tha hoá của quyền lực thể hiện dưới dạng chủ thể nắm quyền lực tự cho mình thêm những quyền mà họ không có được khi được trao quyền. Khuynh hướng này diễn ra trong hầu hết các quá trình nắm quyền lực của chủ thể nhưng diễn biến tăng lên về sau với những hậu quả khó lường trước được. Lạm quyền có thể là sự tạo ra thêm quyền lực, có thể là mang lại lợi ích không chính đáng cho mình. Đây thực chất là việc trái phép dưới dạng vượt quá giới hạn, làm biến dạng quyền lực.
Nó thường phụ thuộc nhiều vào mục đích của người nắm quyền lực. Nói cách khác thì sự lạm quyền chính là sự lợi dụng địa vị có sẵn của chính chủ thể nắm quyền lực.Suy ra, khi muốn hạn chế sự lạm dụng quyền lực nhà nước nghĩa là phải đặt ra những giới hạn trong việc thực hiện quyền lực nhà nước để tránh sự lạm quyền, chuyên quyền. Theo phân tích ở trên thì quyền lực có tính tất yếu vì trong xã hội có tổ chức thì quyền lực là 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vấn đề không thể thiếu để duy trì xã hội trong vòng trật tự và ổn định, đảm bảo lợi ích chung của cộng đồng, nó vừa là sợi dây vô hình để liên kết mọi người theo một trật tự xã hội nhất định, đồng thời nó lại vừa là công cụ để đảm bảo cho các liên kết này không bị phá vỡ theo hướng triệt tiêu luôn cả xã hội. Ngay từ khi bắt đầu xuất hiện, quyền lực nhà nước có mục đích trước hết là để điều hòa những mâu thuẫn giai cấp, duy trì sự cân bằng trong xã hội, nhưng chủ thể nắm giữ, sử dụng quyền lực nhà nước đó là con người, với bản chất ham muốn không có giới hạn làm cho khả năng lạm quyền, lộng quyền, chuyên quyền của những người nắm giữ quyền lực nhà nước rất dễ xảy ra, làm cho quyền lực mất đi ý nghĩa tích cực ban đầu của nó.
Đó cũng là lý do mà các vị vua, chúa giàu có thời xưa với quyền lực vô hạn, hay các nước đế quốc thực dân hùng mạnh thế kỳ 19, thế kỷ 20 tiến hành những cuộc chiến tranh xâm lược những quốc gia khác.