Tác động của đại dịch covid 19 đến dòng vốn đầu tư nước ngoài ở khu vực châu á bài học kinh nghiệm cho việt nam

Nghiên cứu tác động COVID-19 đến dòng vốn FDI và FII tại Châu Á, bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Phân tích và khuyến nghị cải thiện thu hút đầu tư.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bích Tiền
• Người hướng dẫn: TS. Dương Thị Thùy An
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng TP HCM
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Tác Động Của Đại Dịch Covid-19 Đến Dòng Vốn Đầu Tư Nước Ngoài Ở Khu Vực Châu Á – Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp mới của đề tài
• 1.6.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.6.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.7. Kết cấu luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Đầu tư nước ngoài
• 2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến dòng vốn đầu tư nước ngoài
• 2.2.1. Tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội
• 2.2.2. Chỉ số hàng tiêu dùng
• 2.2.3. Nhóm các nhân tố khác tác động đến dòng vốn đầu tư nước ngoài tại quốc gia thu hút đầu tư nước ngoài
• 2.3. Tổng quan các nghiên cứu trước liên quan
• 2.4. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giả thiết nghiên cứu
• 3.1.1. Đối với dòng vốn đầu tư trực tiếp
• 3.1.2. Đối với dòng vốn đầu tư gián tiếp
• 3.1.3. Tác động đối với các nền kinh tế khác nhau
• 3.2. Quy trình thực hiện nghiên cứu
• 3.2.1. Thống kê mô tả dữ liệu
• 3.2.2. Phân tích ma trận hệ số tương quan
• 3.2.3. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến
• 3.2.4. Phân tích kết quả hồi quy
• 3.2.5. Kiểm định và xử lý các khiếm khuyết của mô hình
• 3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Cơ sở thực tiễn - Thực trạng dòng vốn FI ở khu vực Châu Á trong giai đoạn nghiên cứu
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Thống kê mô tả
• 4.2.2. Tác động của đại dịch Covid-19 đến dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 4.2.3. Tác động của đại dịch Covid-19 đến dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài
• 4.2.4. Tác động của đại dịch Covid-19 đến dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài tại 02 nhóm nước: nhóm các quốc gia có nền kinh tế đang phát triển và nhóm các quốc gia có nền kinh tế phát triển
• 4.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.3.1. Ưu điểm của mô hình
• 4.3.2. Hạn chế của mô hình
• 4.4. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Một số kiến nghị để gia tăng dòng vốn đầu tư nước ngoài tại khu vực Châu Á và bài học cho Việt Nam
• 5.2. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.3. Tóm tắt chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. COVID 19 Tác Động Đến Dòng Vốn Đầu Tư Nước Ngoài Tổng Quan

Đại dịch COVID-19 đã gây ra những xáo trộn chưa từng có cho nền kinh tế toàn cầu, ảnh hưởng sâu sắc đến dòng chảy vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và đầu tư gián tiếp. Sự bùng phát của virus Corona vào cuối năm 2019 đã nhanh chóng lan rộng, buộc các quốc gia phải áp dụng các biện pháp phong tỏa, giãn cách xã hội, và hạn chế đi lại, làm gián đoạn chuỗi cung ứng, thương mại quốc tế và hoạt động sản xuất. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đại dịch này đã gây ra tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng toàn cầu, tác động tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế và niềm tin của nhà đầu tư. Do đó, dòng vốn đầu tư nước ngoài đã chứng kiến sự sụt giảm đáng kể, đặc biệt tại các thị trường mới nổi và đang phát triển ở Châu Á. Việt Nam, với vai trò là một điểm đến đầu tư hấp dẫn trong khu vực, cũng không tránh khỏi những ảnh hưởng tiêu cực từ COVID-19, đặt ra nhiều thách thức trong việc duy trì và thu hút FDI.

1.1. Bối cảnh kinh tế Châu Á trước và trong đại dịch COVID 19

Trước COVID-19, kinh tế Châu Á ghi nhận mức tăng trưởng ổn định, được thúc đẩy bởi thương mại quốc tế, FDI và sự phát triển của các ngành công nghiệp chủ lực. Tuy nhiên, đại dịch đã làm lộ rõ những điểm yếu của khu vực, như sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu và khả năng ứng phó hạn chế trước các cú sốc bên ngoài. Các biện pháp phong tỏa đã làm gián đoạn hoạt động sản xuất, thương mại và dịch vụ, gây ra khủng hoảng kinh tế. Theo UNCTAD, các biện pháp phong tỏa có ảnh hưởng tiêu cực đến triển vọng đầu tư và khiến các doanh nghiệp đa quốc gia phải đánh giá lại các dự án mới.

1.2. Vai trò của dòng vốn FDI đối với sự phát triển kinh tế Việt Nam

Dòng vốn FDI đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế Việt Nam, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và chuyển giao công nghệ. Chính phủ Việt Nam đã có nhiều nỗ lực để cải thiện môi trường đầu tư, thu hút FDI vào các ngành công nghiệp ưu tiên. Tuy nhiên, COVID-19 đã tạo ra những thách thức mới, đòi hỏi Việt Nam phải có những giải pháp linh hoạt và hiệu quả để duy trì sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài. Tương tự như các nền kinh tế đang phát triển trong khu vực Châu Á và trên thế giới, Việt Nam xem dòng vốn đầu tư nước ngoài có vai trò quyết định trong việc phát triển kinh tế xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

II. Thách Thức COVID 19 Gây Ra Cho Dòng Vốn Đầu Tư Tại Châu Á

COVID-19 đã tạo ra nhiều thách thức lớn đối với dòng vốn đầu tư nước ngoài tại Châu Á. Đầu tiên, sự gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất và xuất khẩu của các nước trong khu vực. Thứ hai, các biện pháp phong tỏa và hạn chế đi lại đã làm giảm tính cạnh tranh và sức hấp dẫn của các điểm đến đầu tư. Thứ ba, bất ổn kinh tế và rủi ro đầu tư gia tăng đã khiến các nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn trong việc đưa ra quyết định. Theo IMF, các nhà đầu tư đã rút hơn 100 tỷ USD đầu tư danh mục đầu tư khỏi các nước đang phát triển kể từ khi COVID-19 bùng phát. Những thách thức này đòi hỏi các quốc gia Châu Á, bao gồm cả Việt Nam, phải có những chính sách ứng phó phù hợp để giảm thiểu tác động tiêu cực và khôi phục dòng vốn FDI.

2.1. Gián đoạn chuỗi cung ứng và tác động đến hoạt động FDI

Sự gián đoạn chuỗi cung ứng do COVID-19 đã gây ra những tác động tiêu cực đến hoạt động FDI tại Châu Á, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp phụ thuộc vào nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu. Các nhà đầu tư đã phải đối mặt với nhiều khó khăn trong việc duy trì hoạt động sản xuất và xuất khẩu, dẫn đến sự sụt giảm hiệu quả đầu tư. Do đó, các quốc gia trong khu vực cần tăng cường khả năng tự chủ về nguồn cung và đa dạng hóa chuỗi cung ứng để giảm thiểu rủi ro trong tương lai.

2.2. Gia tăng rủi ro đầu tư và tâm lý thận trọng của nhà đầu tư

COVID-19 đã làm gia tăng rủi ro đầu tư và khiến các nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn trong việc đưa ra quyết định. Bất ổn kinh tế, biến động thị trường và lo ngại về sức khỏe cộng đồng đã ảnh hưởng đến tâm lý nhà đầu tư. Các nhà đầu tư có xu hướng tìm kiếm các kênh đầu tư an toàn hơn và giảm thiểu rủi ro. Chính phủ các nước cần có các chính sách ổn định kinh tế vĩ mô, cải thiện môi trường đầu tư và tăng cường minh bạch thông tin để khôi phục niềm tin của nhà đầu tư.

2.3. Ảnh hưởng đến ngành nghề chịu ảnh hưởng do đại dịch

COVID-19 đã gây ra những ảnh hưởng lớn đối với nhiều ngành nghề khác nhau. Các ngành du lịch, khách sạn, vận tải, và dịch vụ giải trí là những ngành chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do các biện pháp hạn chế đi lại và giãn cách xã hội. Tuy nhiên, một số ngành khác như công nghệ thông tin, thương mại điện tử, và y tế lại có cơ hội phát triển trong bối cảnh đại dịch. Các nhà đầu tư cần đánh giá kỹ lưỡng tiềm năng và rủi ro của từng ngành nghề trước khi đưa ra quyết định đầu tư.

III. Giải Pháp Phục Hồi Dòng Vốn FDI Kinh Nghiệm Từ Châu Á

Để phục hồi dòng vốn FDI sau đại dịch, các quốc gia Châu Á đã triển khai nhiều giải pháp khác nhau. Một số quốc gia tập trung vào việc cải thiện môi trường đầu tư, giảm thiểu thủ tục hành chính và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư. Một số khác chú trọng vào việc phát triển cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy chuyển đổi số. Ngoài ra, việc tăng cường hợp tác khu vực và quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút FDI. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ các nước trong khu vực để xây dựng các chính sách và giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của mình.

3.1. Cải cách hành chính và tạo môi trường đầu tư thuận lợi

Việc cải cách hành chính và tạo môi trường đầu tư thuận lợi là yếu tố then chốt để thu hút FDI. Các quốc gia cần giảm thiểu thủ tục hành chính rườm rà, tăng cường minh bạch thông tin và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích các nhà đầu tư mở rộng hoạt động và đầu tư mới.

3.2. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực chất lượng cao

Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quan trọng để nâng cao tính cạnh tranh của các điểm đến đầu tư. Các quốc gia cần xây dựng hệ thống giao thông, năng lượng và viễn thông hiện đại, đồng thời nâng cao trình độ kỹ năng của người lao động để đáp ứng nhu cầu của các nhà đầu tư.

3.3. Thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong sản xuất

Việc thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong sản xuất là xu hướng tất yếu trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0. Các quốc gia cần khuyến khích các doanh nghiệp áp dụng các công nghệ mới, tự động hóa quy trình sản xuất và nâng cao năng suất lao động để thu hút FDI vào các ngành công nghiệp công nghệ cao.

IV. Bài Học Cho Việt Nam Thu Hút Dòng Vốn Đầu Tư Hậu COVID 19

Từ những kinh nghiệm của các nước Châu Á, Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học quan trọng trong việc thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài hậu COVID-19. Đầu tiên, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, giảm thiểu thủ tục hành chính và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư. Thứ hai, Việt Nam cần tập trung vào việc phát triển cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy chuyển đổi số. Thứ ba, Việt Nam cần tăng cường hợp tác khu vực và quốc tế để mở rộng thị trường và thu hút FDI từ các đối tác chiến lược. Bằng cách triển khai các giải pháp hiệu quả, Việt Nam có thể duy trì sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

4.1. Tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư và giảm thiểu thủ tục hành chính

Tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư và giảm thiểu thủ tục hành chính rườm rà là yếu tố then chốt để thu hút FDI vào Việt Nam. Chính phủ cần tiếp tục rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến đầu tư, kinh doanh để tạo ra một sân chơi bình đẳng và minh bạch cho tất cả các nhà đầu tư.

4.2. Tập trung phát triển cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực

Việc tập trung phát triển cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng để nâng cao tính cạnh tranh của Việt Nam trong khu vực. Chính phủ cần đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng trọng điểm, đồng thời cải thiện hệ thống giáo dục và đào tạo để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

4.3. Tăng cường hợp tác quốc tế và mở rộng thị trường xuất khẩu

Việc tăng cường hợp tác quốc tế và mở rộng thị trường xuất khẩu là yếu tố quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và thu hút FDI. Chính phủ cần tích cực tham gia vào các hiệp định thương mại tự do, đồng thời xây dựng quan hệ đối tác chiến lược với các nước phát triển và các tổ chức quốc tế.

V. Dự Báo Dòng Vốn Đầu Tư Nước Ngoài Triển Vọng Hậu Đại Dịch

Triển vọng cho dòng vốn đầu tư nước ngoài hậu COVID-19 phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm tốc độ phục hồi kinh tế toàn cầu, tiến độ tiêm chủng vắc-xin, và hiệu quả của các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp. Các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới và IMF dự báo rằng dòng vốn FDI sẽ dần phục hồi trong những năm tới, nhưng vẫn còn nhiều rủi ro và thách thức phía trước. Việt Nam cần chuẩn bị sẵn sàng để tận dụng các cơ hội và vượt qua các khó khăn để thu hút FDI vào các ngành công nghiệp tiềm năng.

5.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến dự báo dòng vốn FDI trong tương lai

Các yếu tố ảnh hưởng đến dự báo dòng vốn FDI trong tương lai bao gồm tốc độ phục hồi kinh tế toàn cầu, tiến độ tiêm chủng vắc-xin, hiệu quả của các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, và bất ổn chính trị. Các nhà đầu tư sẽ đánh giá kỹ lưỡng các yếu tố này trước khi đưa ra quyết định đầu tư.

5.2. Phân tích số liệu thống kê và dự báo tăng trưởng kinh tế Việt Nam

Việc phân tích số liệu thống kê và dự báo tăng trưởng kinh tế Việt Nam là yếu tố quan trọng để đánh giá tiềm năng thu hút FDI. Các nhà đầu tư sẽ xem xét các chỉ số kinh tế vĩ mô, như GDP, lạm phát, tỷ giá hối đoái, và cán cân thương mại để đưa ra quyết định đầu tư.

5.3. Cơ hội và thách thức cho Việt Nam trong thu hút FDI hậu COVID 19

Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức trong việc thu hút FDI hậu COVID-19. Cơ hội bao gồm vị trí địa lý thuận lợi, lực lượng lao động trẻ và năng động, và chính sách mở cửa kinh tế. Thách thức bao gồm cơ sở hạ tầng còn hạn chế, nguồn nhân lực chưa đáp ứng được yêu cầu, và thủ tục hành chính còn rườm rà.

VI. Kết Luận Tác Động COVID 19 và Hướng Đi Cho Dòng Vốn FDI VN

COVID-19 đã gây ra những tác động tiêu cực đến dòng vốn đầu tư nước ngoài tại Châu Á, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, đại dịch cũng tạo ra những cơ hội mới cho các quốc gia thích ứng nhanh chóng và có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp hiệu quả. Việt Nam cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, phát triển cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, và thúc đẩy chuyển đổi số để duy trì sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài. Bằng cách triển khai các giải pháp sáng tạo và linh hoạt, Việt Nam có thể vượt qua những thách thức và tận dụng các cơ hội để thu hút FDI vào các ngành công nghiệp tiềm năng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

6.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu và bài học kinh nghiệm chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng COVID-19 có tác động tiêu cực đến dòng vốn FDI tại Châu Á, nhưng mức độ ảnh hưởng khác nhau tùy thuộc vào từng quốc gia. Các bài học kinh nghiệm chính bao gồm việc cải thiện môi trường đầu tư, phát triển cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, và thúc đẩy chuyển đổi số.

6.2. Đề xuất các chính sách và giải pháp để thu hút FDI hiệu quả

Các chính sách và giải pháp để thu hút FDI hiệu quả bao gồm việc giảm thiểu thủ tục hành chính, tăng cường minh bạch thông tin, bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư, và hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh.

6.3. Hướng nghiên cứu tiếp theo và những vấn đề cần được quan tâm

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của các chính sách và giải pháp đã triển khai, đồng thời nghiên cứu các yếu tố mới có thể ảnh hưởng đến dòng vốn FDI trong tương lai, như biến đổi khí hậu và các cuộc khủng hoảng địa chính trị.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đại dịch COVID-19 bùng phát từ cuối năm 2019 và nhanh chóng được Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố là tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu vào ngày 30 tháng 1 năm 2020, trước khi chính thức nâng lên mức đại dịch toàn cầu vào ngày 11 tháng 3 năm 2020. Cuộc khủng hoảng y tế quy mô lớn này đã ghi nhận hơn 24 triệu ca nhiễm và 820 nghìn ca tử vong chỉ trong 8 tháng đầu năm 2020, tạo ra một cú sốc ngoại sinh nghiêm trọng làm tê liệt chuỗi cung ứng và thương mại quốc tế. Theo báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, các nhà đầu tư đã rút hơn 100 tỷ USD vốn danh mục khỏi các thị trường đang phát triển, trong khi Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển dự báo dòng vốn đầu tư trực tiếp toàn cầu sụt giảm khoảng 40% trong giai đoạn 2020-2021.

Trước bối cảnh biến động kinh tế sâu rộng, vấn đề nghiên cứu trọng tâm được đặt ra là đánh giá tác động thực nghiệm của đại dịch COVID-19 đối với dòng vốn đầu tư nước ngoài tại khu vực Châu Á. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm việc xác định chiều hướng tác động của đại dịch đến cả dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài, đồng thời so sánh mức độ tổn thương giữa nhóm quốc gia phát triển và nhóm quốc gia đang phát triển. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu chuỗi thời gian theo quý từ Quý 1 năm 2013 đến Quý 1 năm 2022 tại 08 quốc gia Châu Á gồm Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở định lượng vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách kinh tế. Đặc biệt tại Việt Nam, dù nền kinh tế duy trì mức tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội dương đạt 2,91% trong năm 2020, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong 7 tháng đầu năm 2021 vẫn giảm gần 11% so với cùng kỳ. Kết quả nghiên cứu là nền tảng quan trọng giúp xây dựng các chiến lược hồi phục và tối ưu hóa việc thu hút nguồn vốn quốc tế hậu đại dịch.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết kinh tế và tài chính quốc tế nền tảng để giải thích sự chuyển dịch của dòng vốn đầu tư. Cụ thể, Lý thuyết hai khoảng cách của Chenery và Adelman năm 1966 khẳng định vốn đầu tư nước ngoài đóng vai trò bù đắp khoảng cách giữa tiết kiệm và đầu tư cũng như thâm hụt ngoại hối tại các nước đang phát triển. Lý thuyết tăng trưởng nội sinh của Balasubramanyam và cộng sự năm 1996 tiếp tục củng cố luận điểm đầu tư trực tiếp nước ngoài là động lực thúc đẩy tăng trưởng thông qua chuyển giao công nghệ và nâng cao năng suất lao động. Đối với dòng vốn gián tiếp, Lý thuyết phân khúc thị trường vốn cổ phần của Stulz năm 1995 chỉ ra rằng sự tham gia của các nhà đầu tư quốc tế giúp chia sẻ rủi ro, cải thiện thanh khoản và tối ưu hóa chi phí vốn.

Các khái niệm chính được chuẩn hóa và đo lường chặt chẽ trong mô hình:

• Đầu tư trực tiếp nước ngoài: Theo Khoản 2, Điều 3 Luật Đầu tư 2005 của Việt Nam, đây là việc nhà đầu tư đưa vốn bằng tiền hoặc tài sản để tiến hành hoạt động đầu tư kinh doanh, phân loại thành dòng vốn theo chiều ngang nhằm tìm kiếm thị trường và dòng vốn theo chiều dọc nhằm tối ưu hóa chuỗi cung ứng.
• Đầu tư gián tiếp nước ngoài: Hình thức đầu tư quốc tế thông qua mua cổ phần, trái phiếu hoặc công cụ nợ mà không trực tiếp tham gia quản lý điều hành doanh nghiệp.
• Đại dịch COVID-19: Cú sốc y tế ngoại sinh được đại diện bằng biến giả nhận giá trị 0 cho giai đoạn trước dịch và giá trị 1 cho giai đoạn bùng phát dịch.
• Các biến kiểm soát vĩ mô: Tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội đo lường sức khỏe nền kinh tế theo Hệ thống Tài khoản Quốc gia 1993, Chỉ số giá tiêu dùng phản ánh lạm phát dựa trên lý thuyết chi phí sinh hoạt, cùng Tổng kim ngạch xuất khẩu giá FOB theo Luật Thương mại 2005 và Tổng kim ngạch nhập khẩu giá CIF.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu bảng cân bằng với tổng số 296 quan sát, thu thập theo tần suất quý trong suốt 37 quý từ Quý 1 năm 2013 đến Quý 1 năm 2022. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích tập trung vào 08 quốc gia Châu Á có dữ liệu công bố minh bạch và đầy đủ từ hai nguồn dữ liệu uy tín là World Bank và hệ thống Thomson Reuters Eikon. Mẫu nghiên cứu được phân chia thành hai nhóm riêng biệt: Nhóm 4 quốc gia công nghiệp phát triển gồm Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc và Nhóm 4 quốc gia đang phát triển có nền kinh tế ổn định gồm Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, Malaysia.

Quy trình phân tích định lượng được thực hiện qua nhiều bước kiểm định chặt chẽ bằng phần mềm Stata:

• Bước đầu tiên là phân tích thống kê mô tả nhằm kiểm tra các giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, giá trị lớn nhất và nhỏ nhất của từng biến số.
• Bước thứ hai là phân tích ma trận hệ số tương quan Pearson kết hợp kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số phương sai phóng đại VIF để loại trừ nguy cơ sai lệch biến.
• Bước thứ ba là ước lượng mô hình hồi quy đa biến lần lượt qua các phương pháp: Hồi quy gộp Pooled OLS, Mô hình tác động cố định FEM và Mô hình tác động ngẫu nhiên REM.
• Lý do lựa chọn mô hình: Kiểm định Chow được áp dụng để lựa chọn giữa Pooled OLS và FEM, trong khi Kiểm định Hausman được sử dụng để xác định sự phù hợp giữa FEM và REM. Cuối cùng, phương pháp Hồi quy bình phương nhỏ nhất tổng quát GLS được lựa chọn làm mô hình tối ưu để khắc phục triệt để các khiếm khuyết về hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, mang lại các ước lượng không chệch và có độ tin cậy thống kê cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích hồi quy thực nghiệm trên dữ liệu bảng 08 quốc gia Châu Á mang lại bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, đại dịch COVID-19 tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đến dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Khi đại dịch bùng phát, các biện pháp phong tỏa biên giới và giãn cách xã hội đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng khu vực, khiến các tập đoàn đa quốc gia trì hoãn việc mở rộng dự án và giảm quy mô giải ngân vốn mới. Dữ liệu thực tế cho thấy trong năm 2020, dòng vốn đầu tư trực tiếp vào Singapore giảm 22% và Indonesia giảm 24%.

Thứ hai, đại dịch COVID-19 tạo ra cú sốc suy giảm nghiêm trọng đối với dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài. Thị trường chứng khoán tại các quốc gia tiếp nhận đầu tư phản ứng tiêu cực trước sự gia tăng rủi ro y tế. Điển hình trong Quý 1 năm 2020, chỉ số thị trường chứng khoán Việt Nam sụt giảm 29,3% từ mức 936,6 điểm xuống 662,5 điểm, trong khi chỉ số chứng khoán Malaysia giảm 11,8% từ 1513,1 điểm xuống 1350,9 điểm do làn sóng rút vốn danh mục ồ ạt của các nhà đầu tư quốc tế.

Thứ ba, mức độ ảnh hưởng của đại dịch có sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm nền kinh tế. Nhóm các quốc gia đang phát triển gồm Việt Nam, Thái Lan, Indonesia và Malaysia chịu sự sụt giảm dòng vốn đầu tư nước ngoài mạnh hơn khoảng 15% đến 20% so với nhóm các quốc gia phát triển. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc các nền kinh tế đang phát triển có mức độ phụ thuộc lớn vào vốn ngoại nhưng dư địa tài khóa và hệ thống an sinh y tế còn hạn chế.

Thứ tư, các biến kiểm soát kinh tế vĩ mô gồm tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội, kim ngạch xuất khẩu và kim ngạch nhập khẩu đều thể hiện mối tương quan dương có ý nghĩa với dòng vốn đầu tư nước ngoài, trong khi chỉ số giá tiêu dùng thể hiện tác động tiêu cực đến khả năng thu hút vốn.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm từ luận văn hoàn toàn tương thích và củng cố các nghiên cứu quốc tế trước đây của Fang và cộng sự năm 2021, Fu và cộng sự năm 2021 cũng như nghiên cứu của Bổn và cộng sự năm 2022 tại Việt Nam. Về mặt bản chất kinh tế, khủng hoảng y tế làm gia tăng chi phí giao dịch, đóng băng hoạt động thương mại và gây đứt gãy hậu cần toàn cầu, buộc các nhà đầu tư phải đánh giá lại danh mục rủi ro. Đối với dòng vốn gián tiếp, tính thanh khoản suy giảm và tâm lý bán tháo tài sản ngắn hạn tại các thị trường mới nổi diễn ra nhanh chóng, phù hợp với bằng chứng thực nghiệm của Ashraf năm 2020 trên 64 quốc gia.

Về phương diện trình bày trực quan, các kết quả nghiên cứu này có thể được biểu diễn một cách tối ưu thông qua bảng tổng hợp so sánh hệ số hồi quy của mô hình OLS, FEM và GLS nhằm làm nổi bật sự vượt trội của phương pháp ước lượng không chệch. Đồng thời, một biểu đồ đường chuỗi thời gian thể hiện biến động dòng vốn đầu tư giai đoạn 2013-2022 sẽ mô tả rõ nét điểm gãy cấu trúc tại thời điểm Quý 1 năm 2020. Bên cạnh đó, việc kết hợp biểu đồ cột phân nhóm so sánh tỷ lệ co hẹp dòng vốn giữa nhóm 4 nước đang phát triển và nhóm 4 nước phát triển sẽ giúp người đọc hình dung trực quan về mức độ dễ bị tổn thương của các nền kinh tế mới nổi trước các cú sốc ngoại sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu định lượng, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy dòng vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam giai đoạn hậu đại dịch:

Thứ nhất, cải cách triệt để thủ tục hành chính và số hóa môi trường đầu tư. Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì phối hợp với các cơ quan quản lý triển khai quy trình thẩm định hồ sơ trực tuyến cấp độ 4, đặt mục tiêu cắt giảm ít nhất 30% thời gian xử lý thủ tục cấp phép đầu tư trực tiếp nước ngoài trong giai đoạn 2024-2025, phấn đấu nâng tốc độ giải ngân vốn đầu tư thực hiện tăng trưởng từ 10% đến 15% mỗi năm.

Thứ hai, hiện đại hóa hạ tầng logistics và phát triển các khu công nghiệp sinh thái. Bộ Giao thông Vận tải cùng Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố đẩy nhanh tiến độ các tuyến đường cao tốc trục Bắc - Nam và nâng cấp hệ thống cảng biển nước sâu, hướng tới mục tiêu hạ chi phí logistics quốc gia từ mức hiện tại xuống dưới 14% tổng sản phẩm quốc nội vào năm 2026, tạo sức hấp dẫn cạnh tranh vượt trội cho các dự án sản xuất công nghệ cao.

Thứ ba, nâng hạng thị trường chứng khoán và gia tăng tính minh bạch thông tin tài chính. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Bộ Tài chính cần vận hành ổn định hệ thống công nghệ thông tin thị trường mới, áp dụng bắt buộc Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế IFRS cho 100% doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn trước năm 2026, nhằm đáp ứng các tiêu chí nâng hạng lên thị trường mới nổi, kỳ vọng thu hút thêm 5 tỷ USD dòng vốn gián tiếp trung và dài hạn.

Thứ tư, hoàn thiện chính sách ưu đãi thuế có chọn lọc thích ứng với chuỗi giá trị toàn cầu. Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần ban hành cơ chế hỗ trợ tài chính đặc thù cho các tập đoàn đa quốc gia trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn, năng lượng xanh và trí tuệ nhân tạo, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng các dự án đầu tư trực tiếp công nghệ cao chiếm trên 40% tổng vốn đầu tư đăng ký mới trong giai đoạn 2025-2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Kinh tế Trung ương và Ngân hàng Nhà nước: Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị giúp các nhà quản lý xây dựng kịch bản điều hành kinh tế vĩ mô, dự báo các biến động của dòng vốn ngoại và thiết kế các gói kích thích tài khóa linh hoạt khi xảy ra các cuộc khủng hoảng y tế hoặc tài chính bất ngờ.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Công trình là nguồn tài liệu học thuật chuẩn mực về quy trình hồi quy dữ liệu bảng nâng cao, cung cấp phương pháp chi tiết trong việc xử lý khuyết tật phương sai thay đổi và tự tương quan bằng mô hình GLS trên bộ dữ liệu 296 quan sát của 8 quốc gia.

Thứ ba, lãnh đạo các tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp sản xuất trong nước: Dữ liệu phân tích xu hướng dịch chuyển dòng vốn giúp các nhà quản trị doanh nghiệp chủ động định vị năng lực cạnh tranh, nắm bắt cơ hội liên doanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu của các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài.

Thứ tư, các quỹ đầu tư tài chính và công ty quản lý quỹ quốc tế: Báo cáo cung cấp góc nhìn sâu sắc về độ nhạy cảm của dòng vốn danh mục và thị trường chứng khoán khu vực Châu Á, giúp các nhà quản lý quỹ tối ưu hóa chiến lược phân bổ tài sản và quản trị rủi ro thanh khoản trước các biến cố kinh tế vĩ mô.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vì sao nghiên cứu sử dụng biến giả đại diện cho COVID-19 thay vì số ca nhiễm bệnh thực tế? Trả lời: Khung thời gian nghiên cứu kéo dài 37 quý từ năm 2013 đến năm 2022, trong đó có 7 năm hoàn toàn không có dịch bệnh. Việc sử dụng biến giả nhận giá trị 0 cho giai đoạn trước đại dịch và giá trị 1 cho giai đoạn bùng phát dịch phản ánh chính xác cú sốc gãy cấu trúc ngoại sinh mà không gây nhiễu thống kê do chuỗi dữ liệu số ca nhiễm bị bằng 0 kéo dài.

Câu hỏi 2: Tại sao dòng vốn đầu tư vào các nước đang phát triển chịu tác động tiêu cực mạnh hơn các nước phát triển? Trả lời: Các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam hay Indonesia phụ thuộc lớn vào vốn đầu tư nước ngoài để bù đắp thiếu hụt vốn nội địa. Khi đại dịch xảy ra, các ngành sản xuất thâm dụng lao động bị đình trệ nghiêm trọng, khiến dòng vốn vào nhóm nước này sụt giảm sâu hơn khoảng 15% đến 20% so với nhóm nước có tiềm lực tài chính dồi dào.

Câu hỏi 3: Phương pháp hồi quy GLS mang lại ưu điểm gì vượt trội so với mô hình OLS và FEM thông thường? Trả lời: Trong phân tích dữ liệu bảng gồm 8 quốc gia, mô hình thường mắc phải hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Phương pháp bình phương nhỏ nhất tổng quát GLS cho phép điều chỉnh triệt để các sai số này, đảm bảo các hệ số hồi quy ước lượng được có độ chính xác cao và đạt mức ý nghĩa thống kê 1%.

Câu hỏi 4: Đại dịch COVID-19 tác động như thế nào đến thị trường chứng khoán và dòng vốn gián tiếp nước ngoài? Trả lời: Dòng vốn gián tiếp phản ứng nhạy bén và tức thì với rủi ro thị trường. Điển hình trong Quý 1 năm 2020, tâm lý lo ngại rủi ro đã kích hoạt làn sóng thoái vốn trên diện rộng, khiến chỉ số thị trường chứng khoán Việt Nam giảm mạnh 29,3% và thị trường Malaysia giảm 11,8%, làm suy giảm nghiêm trọng thanh khoản thị trường.

Câu hỏi 5: Bài học kinh nghiệm then chốt nào được rút ra cho Việt Nam trong chiến lược thu hút vốn ngoại sau đại dịch? Trả lời: Việt Nam cần chuyển đổi mạnh mẽ từ thu hút vốn dựa trên lao động giá rẻ sang các ngành công nghệ cao, bán dẫn và trung tâm dữ liệu. Đồng thời, việc nâng cao năng lực nội tại của hạ tầng logistics và chuẩn hóa thị trường tài chính theo thông lệ quốc tế là điều kiện tiên quyết để giữ chân dòng vốn ngoại ổn định.

Kết luận

• Luận văn xác nhận thực nghiệm rằng đại dịch COVID-19 tác động tiêu cực, ngược chiều và có ý nghĩa thống kê vững chắc đến cả dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài tại 08 quốc gia khu vực Châu Á trong giai đoạn 37 quý từ năm 2013 đến năm 2022.
• Nghiên cứu chứng minh rõ nét sự phân hóa mức độ tổn thương, trong đó các quốc gia đang phát triển với tiềm lực kinh tế hạn chế chịu mức độ sụt giảm dòng vốn đầu tư nặng nề hơn so với nhóm các quốc gia công nghiệp phát triển.
• Mô hình lượng hóa thành công mối quan hệ cùng chiều giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế, kim ngạch xuất nhập khẩu với dòng vốn đầu tư nước ngoài, khẳng định vai trò trụ cột của sự ổn định kinh tế vĩ mô trong việc thu hút vốn quốc tế.
• Đóng góp học thuật nổi bật của đề tài là việc ứng dụng thành công phương pháp ước lượng GLS trên mẫu dữ liệu bảng 296 quan sát, giải quyết toàn diện các khuyết tật mô hình và bù đắp khoảng trống nghiên cứu về tác động của khủng hoảng y tế tại Việt Nam.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược với lộ trình cụ thể từ năm 2024 đến năm 2030 cung cấp định hướng hành động thiết thực cho các cơ quan quản lý trong việc cải thiện môi trường đầu tư, nâng hạng thị trường tài chính và thích ứng bền vững trước các biến cố kinh tế toàn cầu trong tương lai.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý quan tâm có thể khai thác sâu hơn hệ thống số liệu định lượng chi tiết trong toàn văn công trình nghiên cứu để ứng dụng hiệu quả vào công tác dự báo kinh tế vĩ mô và hoạch định chính sách thu hút đầu tư ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Nội dung chính của chương này nêu lý do chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vị nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, kết cấu của luận văn và ý nghĩa của đề tài nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý luận và tổng quan các nghiên cứu trước Nội dung chương này sẽ đưa ra tổng quan về lý thuyết, cụ thể là tổng quan về đầu tư trực tiếp và đầu tư gián tiếp nước ngoài. Trong đó làm rõ các khái niệm cơ bản về đầu tư, đầu tư trực tiếp, đầu tư gián tiếp, đại dịch COVID-19. Nêu tổng quan các chỉ số đại diện cho hiện trạng của đại dịch COVID-19 có khả năng ảnh hưởng đến dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Cụ thể hóa tác động của đại dịch COVID-19 đến dòng vốn đầu tư nước ngoài của các nước khu vực Châu Á thông qua lược khảo các nghiên cứu trước đây. Chương 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu Chương này sẽ mô tả biến nghiên cứu, giải thích về các dữ liệu áp dụng trong nghiên cứu, trình bày mô hình nghiên cứu, dạng của mô hình nghiên cứu và các phương pháp để xử lý dữ liệu nghiên cứu. Chương 4: Nội dung và kết quả nghiên cứu Trình bày các kết quả sau khi thực hiện chạy mô hình nghiên cứu, bao gồm: thống kê mô tả mẫu, phân tích tương quan mô hình nghiên cứu, kiểm định hiện 10 tượng đa cộng tuyến, kiểm định hiện tượng phương sai thay đổi, kiểm định hiện tượng tự tương quan. Thảo luận kết quả của nghiên cứu, đối chiếu với giả thuyết ban đầu.

Từ đó, phân tích và thảo luận kết quả nghiên cứu, nêu ra những tác động của đại dịch COVID-19 đến FI tại khu vực Châu Á trong đó có Việt Nam. Chương 5: Kết luận và kiến nghị Dựa trên kết quả phân tích ở trên và quan điểm cá nhân, tác giả đưa ra các đề xuất kiến nghị cũng như nêu ra hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC 2. Đầu tư nước ngoài Đầu tư nước ngoài là một quá trình chuyển dịch vốn đầu tư dưới các hình thức khác nhau từ quốc gia này sang quốc gia khác để thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh, nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận hoặc mục đích sinh lợi khác.

Dòng vốn đầu tư nước ngoài có thể nói là mang lại rất nhiều lợi ích đối với nước tiếp nhận đầu tư như giúp mở rộng hợp tác kinh tế giữa các nước, mở rộng cơ hội việc làm cho lao động tại quốc gia được đầu tư; Ngoài tranh thủ được tài nguyên về nguồn vốn còn có công nghệ hiện đại thông qua tiếp nhận các kiến thức chuyên môn cao; Học hỏi được kinh nghiệm quản lý tiên tiến của quốc gia đầu tư để khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của đất nước nhận đầu tư. Từ đó góp phần nâng cao nguồn thu nhập của lao động, gia tăng ngân sách chính phủ. Đầu tư nước ngoài được thực hiện dưới hình thức đầu tư trực tiếp hoặc đầu tư gián tiếp. Đầu tư trực tiếp nước ngoài Theo quy định tại Khoản 2, Điều 3, Luật Đầu tư Việt Nam được ban hành năm 2005 thì có thể hiểu rằng: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vốn vào một quốc gia khác nhận đầu tư bằng tiền mặt hoặc bất cứ tài sản nào để tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của luật này.” FDI diễn ra khi một công ty ở một quốc gia này thiết lập hoạt động kinh doanh ở một quốc gia khác thông qua việc thiết lập một chi nhánh mới sở hữu 100%, hoặc mua lại một công ty địa phương, hoặc thành lập một liên doanh trong nền kinh tế.

Hình thức của đầu tư trực tiếp nước ngoài khá đa dạng, có thể dựa vào 12 mục đích ban đầu của nhà đầu tư hoặc nguồn gốc của vốn góp mà phân loại các hình thức FDI. Theo đó, căn cứ vào nguồn gốc của vốn góp thì có thể là vốn đầu tư tư nhân (cá nhân góp vốn đầu tư vào đơn vị khác) hoặc vốn góp từ các tổ chức kinh tế (nhà đầu tư là một doanh nghiệp kinh doanh góp vốn thành lập doanh nghiệp mới tại quốc gia khác). Căn cứ vào mục đích ban đầu của nhà đầu tư, một cách phân biệt đơn giản thì FDI có thể được chia thành 02 hình thức như sau: FDI theo chiều ngang và FDI theo chiều dọc. Hình thức đầu tư FDI theo chiều ngang diễn ra khi một công ty tại quốc gia đầu tư muốn mở rộng quy mô kinh doanh của họ tại một quốc gia khác với cùng lĩnh vực kinh doanh, ngành nghề sản xuất mà họ đang vận hành.

Điều này xuất phát từ việc nhà đầu tư muốn tìm kiếm một thị trường khác tiêu thụ sản phẩm của họ mà có thể giảm thiểu được các chi phí liên quan đến xuất nhập khẩu, hoặc tại quốc gia được đầu tư có chi phí nguồn nhân lực, chi phí tài nguyên rẻ hơn so với tại nơi đang sản xuất. FDI theo chiều ngang có thể được kỳ vọng nhằm gia tăng hoặc thay thế trong hoạt động sản xuất giữa đơn vị đầu tư và quốc gia nhận đầu tư. Choi và Harrigan (2003) “Sản phẩm sản xuất ra được phân phối tiêu dùng tại nước nhận đầu tư cho thấy rằng hình thức FDI theo chiều ngang nhằm đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng nước ngoài và tránh chi phí thương mại”. Ví dụ: Một thương hiệu sản xuất sản phẩm may mặc của Châu Âu sẽ có xu hướng đầu tư nhà máy may mặc tại các nước như Trung Quốc, Việt Nam,… vì chi phí nguồn nhân lực lao động thủ công thấp hơn so với sản xuất tại Châu Âu.

Khác với FDI theo chiều ngang, hình thức đầu tư FDI theo chiều dọc có nghĩa là: một hình thức đầu tư nhằm mục đích kéo dài chuỗi cung ứng của sản phẩm, có thể là nhiều ngành khác nhau hoặc cũng có thể trong cùng một ngành. Chủ đầu tư muốn kéo dài chuỗi cung ứng sản phẩm của họ, việc đầu tư vào một quốc gia khác có thể để tạo ra sản phẩm nhằm cung cấp đầu vào cho hoạt động sản xuất hiện tại, hoặc cũng có thể nhằm tiêu thụ sản phẩm. Braconier và Ekholm (2000) “FDI theo chiều dọc thường được cho là liên quan đến một hoặc một vài 13 yếu tố bổ sung giữa các công ty hoạt động trong và ngoài quốc gia đầu tư”. Tuy nhiên FDI theo chiều dọc cũng có thể liên quan đến việc thay thế lao động nếu các hoạt động thượng nguồn hoặc hạ nguồn được thực hiện trong nước theo truyền thống chuyển sang các chi nhánh nước ngoài.

Hình thức đầu tư này có thể dễ dàng thấy được đối với chuỗi sản phẩm ngành may mặc, các quốc gia có thể trồng bông tạo sợi thì nguồn nhân lực chất lượng cao cho dệt nhuộm thường khan hiếm, việc đầu tư tại nước ngoài xây dựng các nhà máy dệt, nhuộm,… để tiêu thụ nguồn bông sản xuất ra sẽ giúp tiết kiệm chi phí. Trong khi FDI theo chiều ngang thường được thúc đẩy bởi động cơ tìm kiếm thị trường thì cơ sở FDI theo chiều ngang là tiết kiệm chi phí (Liu và Nunnenkamp, 2011). Kỳ vọng của chủ đầu tư đối với hai hình thức này là việc FDI theo chiều ngang thì hoạt động tại các chi nhánh có xu hướng thay thế cho các hoạt động của công ty trong nước, trong khi FDI theo chiều dọc có thể hỗ trợ bổ sung cho hoạt động của công ty trong nước. Tác động của FDI tại nước nhận đầu tư được cho là có thể phụ thuộc vào việc hoạt động ở nước ngoài là chiều ngang hay chiều dọc so với hoạt động trong nước.

Một trong những thành phần cơ bản nhất của tăng trưởng kinh tế là vốn, tích lũy vốn là điều kiện cơ bản để xóa bỏ sự lạc hậu về kinh tế cho các nước đang phát triển trong giai đoạn phát triển ban đầu (Rostow, 1960). Chenery và Adelman (1966) đề xuất lý thuyết hai khoảng cách cho thấy rằng FDI có thể bù đắp khoảng cách về vốn và ngoại hối và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Balasubramanyam và cộng sự (1996) đã thử nghiệm một mô hình tăng trưởng nội sinh cho thấy rằng FDI có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua nhiều tác động. FDI vào được phát hiện có tác động đến tiền lương của địa phương.

Từ những nghiên cứu thực nghiệm trước đó, có thể thấy vai trò tích cực của FDI đối với tăng trưởng trong nền kinh tế. Việc một quốc gia mang tiền, máy móc thiết bị, công nghệ vận hành, kinh nghiệm quản lý đến một quốc gia khác đồng nghĩa rằng ngoài việc chủ đầu tư thực hiện đầu tư tài sản nhằm mục đích thu về lợi nhuận thì chủ đầu tư cũng đang chuyển giao công nghệ cho quốc gia tiếp nhận. Tạo việc làm 14 cho số lượng lớn lao động nhờ vào việc các nhà máy được xây dựng, giúp tạo thêm nguồn thu nhập, góp phần cải thiện ngân sách. Đầu tư gián tiếp nước ngoài Theo Balasubramanyam và cộng sự (1996) “Đầu tư gián tiếp nước ngoài là hình thức đầu tư quốc tế, trong đó chủ đầu tư nước ngoài đầu tư bằng hình thức góp vốn vào các công ty tại nước nhận đầu tư để thu về lợi nhuận mà không trực tiếp tham gia điều hành công ty, cũng không tìm cách kiểm soát khoản đầu tư.

Đầu tư gián tiếp thường diễn ra với các loại hình như: góp vốn, mua cổ phần doanh nghiệp; nợ chính phủ trên thị trường chứng khoán nước ngoài; các khoản cho vay đối với công ty nước ngoài”. Rõ ràng, việc mua trái phiếu do một công ty phát hành, hoặc nợ chính phủ hoặc cho công ty nước ngoài vay đều không mang lại quyền kiểm soát. “Theo lý thuyết tài chính quốc tế, FII là kết quả tất yếu của các nhà đầu tư xuyên quốc gia nhằm đa dạng hóa rủi ro trong danh mục đầu tư và đạt được lợi nhuận cao hơn” (Garg và Dua, 2014). Theo quan điểm của nước nhận đầu tư, đặc biệt là các nước đang phát triển, dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài được coi là có vai trò quan trọng trong việc thu hẹp chênh lệch tiết kiệm – đầu tư.

Các quốc gia đầu tư phát triển trên toàn cầu cũng đang nỗ lực để thu hút dòng vốn tài chính nước ngoài, nhằm tạo động lực cho phát triển thị trường tài chính trong nước.