Nghiên Cứu Biến Đổi Thực Hành Lễ Chùa Ở Hà Nội Trong Bối Cảnh Đại Dịch Covid-19

Nghiên cứu hệ thống Biến Đổi Thực Hành Lễ Chùa Ở Hà Nội Trong Đại Dịch Covid-19: Nghiên Cứu Tại Chùa, phương pháp định lượng kết hợp định tính, góp

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Biến Đổi Thực Hành Lễ Chùa Ở Hà Nội Trong Đại Dịch Covid-19: Nghiên Cứu Tại Chùa Phúc Khánh, Chùa Hà, Và Chùa Thầy
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 2. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục đích nghiên cứu
• 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 4.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 4.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 5. CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5.1. Cách tiếp cận liên ngành
• 5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 5.2.1. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
• 5.2.2. Phương pháp phân tích tổng hợp tư liệu
• 5.2.3. Phương pháp khảo sát điền dã
• 5.2.4. Phỏng vấn sâu
• 5.2.5. Phỏng vấn bằng bảng hỏi
• 5.2.6. Phương pháp dân tộc học trực tuyến
• 5.2.7. Phương pháp phân tích, so sánh đối chiếu

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thực hành lễ chùa

Thực hành lễ chùa là một phần không thể thiếu trong văn hóa tâm linh của người dân Việt Nam. Hoạt động này không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn thể hiện những giá trị văn hóa truyền thống. Trong bối cảnh đại dịch Covid-19, thực hành lễ chùa đã trải qua những biến đổi đáng kể. Những quy định về giãn cách xã hội và hạn chế tập trung đông người đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách thức và tần suất tham gia lễ chùa của người dân. Nghiên cứu này tập trung vào ba ngôi chùa nổi tiếng ở Hà Nội: Chùa Phúc Khánh, Chùa Hà, và Chùa Thầy. Mỗi ngôi chùa đều có những đặc điểm riêng, thu hút đông đảo người dân đến tham quan và lễ Phật. Việc khảo sát thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch không chỉ giúp nhận diện những thay đổi mà còn phản ánh sự thích ứng của người dân với hoàn cảnh mới.

1.1. Ý nghĩa của lễ chùa trong đời sống tâm linh

Lễ chùa không chỉ là một hoạt động tôn giáo mà còn là một phần của văn hóa tâm linh, nơi người dân tìm kiếm sự bình an và may mắn. Trong bối cảnh đại dịch, nhu cầu tâm linh càng trở nên cấp thiết hơn. Người dân tìm đến chùa không chỉ để cầu nguyện mà còn để tìm kiếm sự an ủi và hy vọng. Những thay đổi trong thực hành lễ chùa phản ánh sự thích ứng của người dân với những khó khăn do đại dịch gây ra. Việc nghiên cứu này sẽ giúp làm rõ hơn về vai trò của lễ chùa trong đời sống tinh thần của người dân trong thời kỳ khó khăn này.

II. Tác động của đại dịch Covid 19 đến thực hành lễ chùa

Đại dịch Covid-19 đã tạo ra những thay đổi lớn trong thực hành lễ chùa. Các quy định về giãn cách xã hội và hạn chế tập trung đông người đã khiến cho hoạt động lễ chùa bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Nhiều người dân đã phải thay đổi cách thức tham gia lễ chùa, từ việc đi lễ trực tiếp đến việc tham gia qua các hình thức trực tuyến. Điều này không chỉ làm giảm tần suất đi lễ mà còn thay đổi cách thức thực hiện các nghi lễ. Nghiên cứu cho thấy rằng, mặc dù có những hạn chế, nhưng người dân vẫn tìm cách duy trì hoạt động lễ chùa thông qua các hình thức mới, cho thấy sự linh hoạt và thích ứng của văn hóa tôn giáo trong bối cảnh khó khăn.

2.1. Những thay đổi trong không gian và thời gian lễ chùa

Trong bối cảnh đại dịch, không gian và thời gian lễ chùa đã có sự thay đổi rõ rệt. Nhiều người dân đã chuyển sang tham gia lễ chùa qua các nền tảng trực tuyến, điều này không chỉ giúp họ duy trì kết nối với tâm linh mà còn đảm bảo an toàn sức khỏe. Thời gian đi lễ cũng bị ảnh hưởng, khi nhiều người chọn đi lễ vào những giờ ít đông đúc hơn để tránh tiếp xúc gần. Những thay đổi này không chỉ phản ánh sự thích ứng của người dân mà còn cho thấy sự phát triển của công nghệ trong việc duy trì các hoạt động tôn giáo.

III. Xu hướng biến đổi trong thực hành lễ chùa

Nghiên cứu chỉ ra rằng, bên cạnh những hạn chế do đại dịch, thực hành lễ chùa cũng đã xuất hiện những xu hướng mới. Người dân đã tìm ra những cách thức mới để thực hiện các nghi lễ, từ việc sử dụng công nghệ đến việc thay đổi cách thức chuẩn bị đồ lễ. Những xu hướng này không chỉ giúp duy trì hoạt động lễ chùa mà còn tạo ra những giá trị mới trong văn hóa tôn giáo. Việc nghiên cứu những xu hướng này sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của thực hành lễ chùa trong bối cảnh hiện đại.

3.1. Sự phát triển của lễ chùa trực tuyến

Lễ chùa trực tuyến đã trở thành một xu hướng nổi bật trong bối cảnh đại dịch. Nhiều chùa đã tổ chức các buổi lễ trực tuyến, cho phép người dân tham gia từ xa. Điều này không chỉ giúp duy trì kết nối với cộng đồng mà còn mở rộng khả năng tiếp cận với những người không thể đến chùa. Sự phát triển này cho thấy sự linh hoạt và sáng tạo trong thực hành tôn giáo, đồng thời phản ánh sự thay đổi trong nhu cầu và thói quen của người dân trong thời đại số.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu về biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 đã chỉ ra rằng, mặc dù có những khó khăn, nhưng người dân vẫn tìm cách duy trì và phát triển hoạt động lễ chùa. Những thay đổi trong thực hành lễ chùa không chỉ phản ánh sự thích ứng của người dân mà còn mở ra những cơ hội mới cho văn hóa tôn giáo. Cần có những nghiên cứu tiếp theo để theo dõi sự phát triển này và tìm ra những giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tôn giáo trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Đề xuất cho các nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về những biến đổi trong thực hành lễ chùa, đặc biệt là trong bối cảnh đại dịch. Các nghiên cứu nên tập trung vào việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi này, từ đó đưa ra những khuyến nghị phù hợp cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tôn giáo. Đồng thời, cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để tạo ra những điều kiện thuận lợi cho hoạt động lễ chùa trong bối cảnh mới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 (qua nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy)" do Nghiên cứu sinh ngành Văn hóa học thực hiện, đặt trong bối cảnh cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu bùng phát từ cuối năm 2019 và ca bệnh đầu tiên ghi nhận tại Việt Nam ngày 22/01/2020 (tức 28/12/2019 Âm lịch). Trải qua 4 đợt bùng phát dịch bệnh với các biến thể nguy hiểm như Delta và Omicron, các quy định giãn cách xã hội và nguyên tắc phòng chống dịch nghiêm ngặt đã tác động sâu sắc đến toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội, trong đó có sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ rệt: Các công trình trước đây về lễ chùa và tôn giáo ở Việt Nam (tiêu biểu như Hoàng Thu Hương 2012, Chu Văn Tuấn 2015, Lê Hồng Lý và Nguyễn Thị Phương Châm 2008) chủ yếu phân tích sự phục hồi, bùng nổ lễ bái dưới tác động của kinh tế thị trường, đô thị hóa và chính sách Đổi mới. Trong khi đó, các nghiên cứu về biến đổi thực hành lễ chùa dưới tác động trực tiếp của đại dịch Covid-19 hầu như mới dừng lại ở các bài báo, phóng sự mang tính thời sự hoặc phản ánh hoạt động thiện nguyện, thiếu vắng các nghiên cứu thực chứng chuyên sâu tiếp cận dưới góc độ văn hóa học.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) được xây dựng chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu chính (RQ): Thực hành lễ chùa tại Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 diễn ra như thế nào?
• Các câu hỏi nghiên cứu nhánh:
  1. (RQ1) So với giai đoạn trước đại dịch (giai đoạn 10 năm trước đó), thực hành lễ chùa hiện nay (2020-2022) của người dân tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy có diện mạo như thế nào?
  2. (RQ2) Những nguyên nhân cốt lõi nào dẫn đến sự biến đổi của thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19?
  3. (RQ3) Thực hành lễ chùa của người dân có xu hướng vận động và biến đổi như thế nào trong tương lai?
• Hệ thống giả thuyết nghiên cứu:
  • (H1) Hoạt động lễ chùa không bị tiêu biến dưới tác động của dịch bệnh mà chuyển dịch linh hoạt từ hình thức trực tiếp sang các hình thức lai ghép, tiếp tục giữ vai trò nâng đỡ tinh thần cho người dân.
  • (H2) Dưới tác động tổng hòa của các chỉ thị y tế, chính sách quản lý nhà nước, thông điệp của Giáo hội Phật giáo Việt Nam và làn sóng "chuyển đổi số", thực hành lễ chùa biến đổi sâu sắc trên 5 chiều kích: không gian - thời gian, tần suất - hình thức, lễ vật - cúng dường, nghi thức dâng hương và trình tự hành lễ.
  • (H3) Quá trình thích ứng tạo ra sự phân hóa: một số yếu tố truyền thống rườm rà bị loại bỏ hoặc tinh giản, trong khi các yếu tố công nghệ số và thực hành cá nhân hóa được định hình thành chuẩn mực mới.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp liên ngành giữa Lý thuyết Chức năng (Functionalism) của Bronislaw Malinowski và A.R. Radcliffe-Brown, Lý thuyết Biến đổi Văn hóa của Melville Herskovits kết hợp các luận điểm về biến đổi giá trị văn hóa của Nguyễn Duy Bắc, cùng Lý thuyết Tôn giáo Kỹ thuật số (Digital Religion) của Heide Campbell. Địa bàn nghiên cứu được giới hạn tại Thủ đô Hà Nội - trung tâm văn hóa, chính trị của cả nước, nơi tập trung 5.607 cơ sở tôn giáo tín ngưỡng (chiếm 12% tổng số cơ sở cả nước) và 426 ngôi chùa. Luận án lựa chọn 3 trường hợp điển hình: Chùa Phúc Khánh (Đống Đa - trung tâm nội thành, nổi tiếng với dịch vụ dâng sao giải hạn, cầu an), Chùa Hà (Cầu Giấy - nội thành, đặc trưng văn hóa cầu duyên của giới trẻ) và Chùa Thầy (Quốc Oai - ngoại thành, danh thắng lịch sử văn hóa tâm linh gắn liền với Thiền sư Từ Đạo Hạnh). Khảo sát được thực hiện trên mẫu định lượng 507 bảng hỏi và 36 cuộc phỏng vấn sâu trong giai đoạn dịch bệnh 2020-2022.

Literature Review và Positioning

Luận án tổng quan toàn diện ba dòng nghiên cứu chính trong và ngoài nước:

Thứ nhất, dòng nghiên cứu về biến đổi tôn giáo dưới tác động của Internet và công nghệ số trên thế giới. Heide Campbell (2006, 2013) khẳng định Internet từ thập niên 1990 đã kiến tạo không gian thờ phụng ảo, nghi lễ mạng và các cộng đồng tôn giáo trực tuyến (online religious communities), trong đó mối quan hệ trực tuyến - ngoại tuyến (online-offline connection) luôn có tính tương hỗ hữu cơ. Tim Hutchings (2017) trong tác phẩm Creating Church Online: Ritual, Community and New Media chỉ ra rằng hàng trăm nghìn tín đồ tham gia nhà thờ trực tuyến mà không hề từ bỏ kết nối với các hội thánh địa phương. Tại Việt Nam, tác giả Mai Thị Hạnh (2014) với nghiên cứu về "chùa online" trên cổng thông tin tuvien.com hay Nguyễn Phú Lợi (2019) đã ghi nhận sự xuất hiện của phương thức "sống đạo online" dưới tác động của Cách mạng Công nghiệp 4.0.

Thứ hai, dòng nghiên cứu quốc tế về sự thích ứng của tôn giáo trước đại dịch Covid-19. Nghiên cứu của Kai Shmushko (2020) về Phật giáo Tây Tạng tại Thượng Hải (On Face Masks as Buddhist Merit: Buddhist Responses to Covid-19) đã chỉ ra sự chuyển hướng từ hành hương tập trung sang tụng kinh tại tư gia và hiện tượng biến khẩu trang thành vật phẩm công đức Phật giáo ("kinh tế lễ nghi"). Tương tự, Cheonghwan Park và Kyungrae Kim (2021) khi nghiên cứu Phật giáo Hàn Quốc (Covid-19 and Korean Buddhism) đã nhấn mạnh sự sụt giảm nguồn thu tài chính và đề xuất giải pháp phát triển các khóa thiền ảo, chương trình giáo dục Phật pháp trực tuyến cho các đối tượng đang thực hiện cách ly y tế.

Thứ ba, các nghiên cứu xã hội học và văn hóa học về chân dung người đi lễ chùa và biến đổi thực hành tín ngưỡng tại Việt Nam. Hoàng Thu Hương (2012) trong cuốn sách Chân dung xã hội của người đi lễ chùa đã khẳng định: "Những người đi lễ chùa vào ngày rằm và ngày mồng một tuy là một nhóm “động”, có tính “mở” nhưng nhóm này có sự ổn định tương đối về mặt cơ cấu và tính chất của khuôn mẫu thực hành nghi lễ" [37, tr. 22]. Tác giả Nguyễn Thị Minh Ngọc và Nguyễn Mạnh Cường (2010) cũng chỉ ra nghịch lý trong nền kinh tế thị trường khi "không ít người trong nền kinh tế thị thường đi chùa để tìm về với truyền thống, nhưng những đồng tiền mà họ công đức lại đang hàng ngày hàng giờ được sử dụng để gặm nhấm cái truyền thống đó và biến các ngôi chùa truyền thống này thành những ngôi chùa hiện đại" [20, tr. 27]. Các công trình của Chu Văn Tuấn (2015), Lê Hồng Lý và Nguyễn Thị Phương Châm (2008), Nguyễn Ngọc Mai (2021) đều khẳng định biến đổi tôn giáo diễn ra đa diện ở cả niềm tin, thực hành và cộng đồng.

Vị trí của luận án được xác lập tại điểm giao thoa giữa nhân học khủng hoảng (anthropology of crisis), tôn giáo số và văn hóa học thực chứng. Khác với các trường hợp quốc tế chỉ tập trung vào một tôn giáo thuần nhất, nghiên cứu tại Hà Nội phản ánh nét đặc thù của văn hóa Phật giáo dung hợp tín ngưỡng dân gian bản địa (mô hình "tiền Phật hậu Mẫu", "tiền Phật hậu Thánh"), làm rõ cách thức người dân thích ứng linh hoạt trước biến cố dịch bệnh mà vẫn bảo lưu căn cốt tâm linh truyền thống.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra những bước tiến quan trọng trong việc vận dụng và kiểm chứng các lý thuyết khoa học xã hội:

1. Mở rộng Lý thuyết Chức năng (Functionalism): Tiếp thu luận điểm của Bronislaw Malinowski coi văn hóa là công cụ đáp ứng các nhu cầu sinh học và tâm lý của con người trong hiện tại, kết hợp quan điểm của A.R. Radcliffe-Brown về chức năng duy trì trật tự và cân bằng xã hội của tôn giáo. Luận án chứng minh rằng trong bối cảnh khủng hoảng kép do dịch bệnh, chức năng giải tỏa âu lo, củng cố niềm tin và tạo điểm tựa tinh thần của thực hành lễ chùa càng trở nên cấp thiết. Khi không gian trực tiếp bị phong tỏa, chức năng này lập tức chuyển hóa qua các kênh không gian mạng và nghi lễ gia đình.
2. Phát triển Lý thuyết Biến đổi Văn hóa: Vận dụng thuyết tương đối văn hóa của Melville Herskovits về sự cân bằng giữa "tính bền vững" và "tính khả biến", luận án khẳng định mọi sự biến đổi thực hành nghi lễ đều hướng tới việc duy trì cấu trúc giá trị cốt lõi. Đồng thời, luận án cụ thể hóa định nghĩa của tác giả Nguyễn Duy Bắc: "Biến đổi văn hóa chính là quá trình thay đổi các phương thức sản xuất, bảo quản, truyền bá… các sản phẩm và các giá trị văn hóa phù hợp với những biến đổi về chính trị, kinh tế, xã hội ở những thời kỳ nhất định trong sự phát triển của các quốc gia dân tộc và nhân loại" [12, tr. 40].
3. Thiết lập các mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):
   • Mệnh đề 1 (P1): Cường độ khủng hoảng xã hội tỷ lệ thuận với nhu cầu tìm kiếm điểm tựa tâm linh nhưng tỷ lệ nghịch với quy mô tập trung nghi lễ trực tiếp.
   • Mệnh đề 2 (P2): Thực hành tôn giáo trong bối cảnh chuyển đổi số vận động theo mô hình lai ghép (hybridity), trong đó thực hành ngoại tuyến định hướng và làm chuẩn mực cho thực hành trực tuyến.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 nhóm nhân tố tác động và 5 thành tố cấu trúc của thực hành lễ chùa:

• Nhóm nhân tố tác động bên ngoài và bên trong: (1) Diễn biến dịch bệnh và các quy chuẩn y tế phòng dịch (5K, giãn cách, tiêm chủng); (2) Chủ trương, chính sách quản lý nhà nước và thông bạch định hướng của Giáo hội Phật giáo Việt Nam; (3) Hạ tầng kỹ thuật số và các nền tảng mạng xã hội (Facebook, Zalo, YouTube, cổng thông tin điện tử Phật giáo Butta.vn, tuvien.com); (4) Tâm lý e ngại lây nhiễm và nhu cầu bình an của chủ thể đi lễ.
• 5 thành tố biến đổi thực hành: Không gian và thời gian; Tần suất và hình thức tham gia; Hệ thống đồ lễ và hoạt động cúng dường/công đức; Nghi thức thắp/dâng hương; Trình tự hành lễ tại các ban thờ (Ban Tam Bảo, Ban Đức Ông, Ban Mẫu, Ban Thánh).
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Áp dụng cho các đô thị lớn tại Việt Nam có mật độ dân cư cao và hạ tầng số phát triển trong giai đoạn dịch bệnh 2020-2022.

       ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
       │               BỐI CẢNH ĐẠI DỊCH COVID-19                 │
       │ (Khủng hoảng y tế - Giãn cách xã hội - Chuyển đổi số)     │
       └─────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                     │
                 ┌───────────────────┴───────────────────┐
                 ▼                                       ▼
  ┌──────────────────────────────┐       ┌──────────────────────────────┐
  │     NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG NGOÀI   │       │    NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG TRONG    │
  │ • Chỉ thị phòng dịch (5K)    │       │ • Tâm lý bất an, sợ lây nhiễm│
  │ • Chính sách Nhà nước & GHPGVN│      │ • Nhu cầu bình an, giải tỏa  │
  │ • Hạ tầng công nghệ Internet │       │ • Động cơ cá nhân & gia đình │
  └──────────────┬───────────────┘       └──────────────┬───────────────┘
                 └───────────────────┬──────────────────┘
                                     │
                                     ▼
       ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
       │          CÁC THÀNH TỐ BIẾN ĐỔI THỰC HÀNH LỄ CHÙA          │
       │  1. Không gian & Thời gian (Tại chùa -> Trực tuyến/Tư gia)│
       │  2. Hình thức & Tần suất (Cá nhân hóa, giãn cách giờ đi)  │
       │  3. Đồ lễ & Công đức (Chay tịnh, chuyển khoản QR code)    │
       │  4. Nghi thức thắp hương (1 nén bên ngoài, hạn chế khói)  │
       │  5. Trình tự hành lễ (Nhanh gọn, tuân thủ luồng di chuyển)│
       └─────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                     │
                                     ▼
       ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
       │                 KẾT QUẢ VÀ CHỨC NĂNG                      │
       │ • Tái lập cân bằng tâm lý cá nhân và trật tự xã hội       │
       │ • Định hình mô hình thực hành Phật giáo lai ghép (Hybrid) │
       └───────────────────────────────────────────────────────────┘

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án dựa trên lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận diễn giải (Interpretivism) của văn hóa học. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Design), kết hợp chặt chẽ giữa thu thập dữ liệu định lượng qua bảng hỏi khảo sát diện rộng và dữ liệu định tính chuyên sâu từ điền dã dân tộc học thực địa và dân tộc học trực tuyến (Netnography).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành bài bản:

1. Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case Study): Khảo sát 3 trường hợp đại diện cho không gian văn hóa đô thị trung tâm và vùng ven mở rộng của Hà Nội (Chùa Phúc Khánh, Chùa Hà, Chùa Thầy).
2. Quan sát tham dự (Participant Observation): Tác giả trực tiếp hiện diện tại 3 ngôi chùa trong các thời điểm nhạy cảm: giai đoạn ca nhiễm đầu tiên, giai đoạn bùng phát đợt 2 - đợt 3 khi biến thể gia tăng và giai đoạn đợt 4 thích ứng "bình thường mới" sau tiêm vaccine. Ghi chép nhật ký điền dã về hành vi chuẩn bị đồ lễ, dâng hương, giao tiếp xã hội và hoạt động kinh doanh dịch vụ quanh chùa.
3. Dân tộc học trực tuyến (Netnography): Khảo sát các nghi lễ trực tuyến, lễ cầu an/giải hạn livestream trên nền tảng Facebook, YouTube của các chùa và mạng xã hội Phật giáo Butta.vn.
4. Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa dữ liệu bảng hỏi, lời kể phỏng vấn sâu, quan sát thực địa và các văn bản chỉ đạo của Bộ Y tế, Ban Tôn giáo Chính phủ, Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Data và phân tích

• Dữ liệu định lượng: Khảo sát bằng bảng hỏi bán cấu trúc với tổng số 507 phiếu hợp lệ, xử lý dữ liệu bằng phần mềm SPSS for Windows. Cơ cấu mẫu phân bổ cụ thể:
  • Chùa Hà: 187 phiếu (102 nữ, 85 nam);
  • Chùa Thầy: 160 phiếu (112 nữ, 48 nam);
  • Chùa Phúc Khánh: 160 phiếu (107 nữ, 53 nam).
• Thời gian khảo sát: Tháng 2 và tháng 3 năm 2022, thu thập từ 8h30 đến 16h30 vào các ngày mùng Một, ngày Rằm và ngày thường. Phương thức tiếp cận kết hợp phát phiếu in giấy A4 trực tiếp và quét mã Google Forms chia sẻ qua ứng dụng Zalo trên điện thoại thông minh.
• Dữ liệu định tính:
  • 25 cuộc phỏng vấn sâu với người đi lễ: Chùa Hà (11 cuộc: 7 nữ, 4 nam); Chùa Thầy (8 cuộc: 6 nữ, 2 nam); Chùa Phúc Khánh (8 cuộc: 4 nữ, 2 nam hoặc đại diện nhóm đi lễ).
  • 11 cuộc phỏng vấn sâu với các bên liên quan: 3 cán bộ ban quản lý di tích và 8 người kinh doanh dịch vụ đồ lễ/các vãi phục vụ tại chùa.
• Tính trung thực về rào cản nghiên cứu: Luận án ghi nhận tỷ lệ từ chối tham gia phỏng vấn trong bối cảnh dịch bệnh khá cao, cụ thể tại Chùa Phúc Khánh và Chùa Hà tỷ lệ từ chối là 30% - 40% do người dân e ngại tiếp xúc gần; tại Chùa Thầy tỷ lệ từ chối là 10% - 20%. Dữ liệu đã được kiểm định độ tin cậy để loại bỏ các sai lệch thống kê.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích định lượng trên SPSS và phân tích nội dung phỏng vấn sâu, luận án rút ra 5 phát hiện then chốt:

1. Sự chuyển dịch không gian và thời gian linh hoạt: Người đi lễ chuyển dịch từ thói quen tụ tập đông người vào các khung giờ cao điểm (sáng mùng Một, rằm hoặc đêm giao thừa) sang đi lễ rải rác vào các ngày thường trong tuần và khung giờ vắng người (trưa hoặc chiều muộn). Đồng thời, không gian thực hành mở rộng từ ngôi chùa vật lý sang không gian thờ tự tại gia và không gian số qua các buổi lễ trực tuyến.
2. Tái cấu trúc hệ thống đồ lễ và phương thức cúng dường: Lễ vật được tinh giản tối đa, chuyển từ mâm cao cỗ đầy sang đồ lễ chay thanh tịnh, hoa tươi quả ngọt đóng gói kín đáo. Hiện tượng đặt tiền lẻ rải rác lên các tay tượng hay ban thờ suy giảm mạnh; thay vào đó là sự xuất hiện phổ biến của hình thức quét mã QR cúng dường chuyển khoản trực tiếp vào tài khoản ngân hàng của chùa.
3. Chuẩn hóa nghi thức dâng hương một nén: Người dân tuân thủ nghiêm ngặt quy định thắp duy nhất 01 nén hương tại lư hương lớn đặt trước tiền đường/sân chùa, hạn chế tối đa việc mang hương vào nội tự tam bảo, giúp giảm thiểu nguy cơ cháy nổ, ngột ngạt và lây lan dịch bệnh qua đường hô hấp.
4. Trình tự hành lễ tinh giản và cá nhân hóa: Các nghi lễ kéo dài, đọc sớ tập trung đông người giảm thiểu. Người dân chủ động khấn vái ngắn gọn, giữ khoảng cách tiếp xúc, tập trung vào sự thành tâm nội tại thay vì phô diễn hình thức.
5. Sự trẻ hóa và chuyển đổi nhận thức của cộng đồng đi lễ: Tỷ lệ nam giới và giới trẻ tham gia ứng dụng công nghệ (đăng ký cầu an online, xem livestream thuyết pháp) gia tăng rõ rệt, chứng minh tính năng động thích ứng của người trẻ với các giá trị văn hóa tâm linh.

Implications đa chiều

• Đóng góp cho lý luận văn hóa học: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định văn hóa tôn giáo Việt Nam không hề xơ cứng mà có năng lực tự điều chỉnh và tái thích ứng cực kỳ mạnh mẽ trước các biến cố xã hội lớn.
• Đóng góp về phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu kết hợp giữa điền dã truyền thống và dân tộc học mạng (Netnography), có thể ứng dụng rộng rãi cho các nghiên cứu nhân học, xã hội học trong các tình huống khẩn cấp y tế hoặc thảm họa thiên tai.
• Giá trị thực tiễn cho cơ quan quản lý và Giáo hội:
  • Đề xuất Ban Tôn giáo Chính phủ và Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội ban hành hướng dẫn chuẩn hóa mô hình "Di tích lịch sử - tâm linh an toàn, thông minh", ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý tiền công đức qua mã QR minh bạch.
  • Khuyến nghị Giáo hội Phật giáo Việt Nam duy trì các kênh hoằng pháp trực tuyến chuẩn mực, kết hợp giáo dục Phật tử bài trừ tệ đốt vàng mã, mê tín dị đoan và thương mại hóa tâm linh.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn không gian và mẫu: Khảo sát tập trung tại 3 ngôi chùa thuộc địa bàn Hà Nội, chưa mở rộng đối sánh với các trung tâm Phật giáo lớn ở miền Trung (Huế, Đà Nẵng) hay miền Nam (TP. Hồ Chí Minh), nơi có cấu trúc sinh hoạt Phật giáo và trải nghiệm dịch bệnh có những nét đặc thù khác biệt.
• Giới hạn thời gian: Dữ liệu tập trung trong giai đoạn 2020-2022 khi các biện pháp phòng chống dịch còn hiện hữu, chưa đo lường hết quán tính hành vi ở giai đoạn hậu Covid-19 kéo dài sau năm 2023.
• Rào cản thu thập dữ liệu: Tỷ lệ từ chối phỏng vấn từ 30% - 40% tại khu vực nội thành phản ánh tâm lý phòng thủ dịch bệnh của người dân, phần nào giới hạn quy mô mẫu định tính sâu.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng nghiên cứu so sánh liên vùng Bắc - Trung - Nam về mức độ bền vững của mô hình sinh hoạt tôn giáo trực tuyến hậu đại dịch.
2. Khảo sát chuyên sâu tác động của công nghệ Trí tuệ nhân tạo (AI), Thực tế ảo (VR/AR/Metaverse) đối với trải nghiệm không gian thiêng và sự biến đổi cảm thức tôn giáo của thế hệ Gen Z.
3. Nghiên cứu kinh tế lễ nghi và quản trị tài chính minh bạch tại các tự viện trong kỷ nguyên thanh toán số không tiền mặt.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình tiên phong nghiên cứu toàn diện về biến đổi thực hành Phật giáo trong đại dịch tại Việt Nam, cung cấp hệ dữ liệu gốc phong phú (507 bảng hỏi, 36 phỏng vấn sâu) cho các nhà nghiên cứu văn hóa học, tôn giáo học và xã hội học, với tiềm năng trích dẫn cao trong các công bố quốc tế về Tôn giáo học Châu Á và Nhân học Y tế.
• Tác động chính sách (Policy Impact): Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách tôn giáo trong việc xây dựng Nghị định quản lý hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng và quy chế bảo tồn di sản văn hóa tâm linh bền vững.
• Tác động xã hội (Societal Benefits): Định hướng cộng đồng hướng tới lối sống đạo thanh tịnh, văn minh, tiết kiệm nguồn lực xã hội thông qua việc tinh giản vàng mã, hạn chế khói nhang và phát huy truyền thống tương thân tương ái, "hộ quốc an dân" của Phật giáo Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Văn hóa học, Tôn giáo học, Xã hội học: Tiếp cận hệ thống khung lý thuyết tích hợp và bộ công cụ phương pháp luận kết hợp thực địa - không gian số.
• Ban Tôn giáo Chính phủ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Có cơ sở dữ liệu thực tiễn để ban hành các quy định quản lý cơ sở thờ tự trong điều kiện bình thường mới và thời kỳ chuyển đổi số.
• Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam và Trụ trì các tự viện: Nhận diện rõ nhu cầu, thị hiếu tâm linh của Phật tử hiện đại để tổ chức các hoạt động Phật sự, hoằng pháp thích ứng với thời đại công nghệ số.
• Cộng đồng người dân và Phật tử: Nâng cao nhận thức về thực hành lễ chùa đúng chính pháp, văn minh, đảm bảo an toàn sức khỏe cá nhân và cộng đồng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã kiểm chứng và mở rộng Lý thuyết Chức năng của Malinowski và Lý thuyết Biến đổi Văn hóa của Herskovits trong điều kiện xã hội đối mặt với khủng hoảng cấp tính. Nghiên cứu chứng minh rằng thực hành tôn giáo không bị triệt tiêu bởi các biện pháp giãn cách mà tự tái cấu trúc thành mô hình "thực hành lai ghép" (hybrid religious practice), trong đó không gian số đóng vai trò mở rộng chức năng giải tỏa tâm lý và gắn kết xã hội của ngôi chùa truyền thống.

2. Tính đổi mới về phương pháp nghiên cứu thể hiện qua đâu so với các công trình trước? So với các nghiên cứu của Hoàng Thu Hương (2012) hay Chu Văn Tuấn (2015) vốn chỉ sử dụng điền dã quan sát và phỏng vấn ngoại tuyến, luận án tiên phong ứng dụng Dân tộc học trực tuyến (Netnography) kết hợp khảo sát điện tử qua Google Forms và Zalo, xử lý dữ liệu định lượng bằng SPSS for Windows trên 507 mẫu, tạo nên quy trình tam giác hóa dữ liệu đa tầng chặt chẽ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì? Mặc dù 30% - 40% người dân e ngại tiếp xúc gần khi đi lễ tại nội thành, nhu cầu đến chùa trực tiếp không hề suy giảm về bản chất mà được chuyển hóa bằng việc thay đổi khung giờ (đi vào giờ trưa, ngày thường) và tinh giản đồ lễ. Sự xuất hiện tự nhiên của việc quét mã QR công đức cho thấy người dân nhanh chóng chấp nhận các giải pháp công nghệ trong không gian thiêng liêng vốn được coi là bảo thủ nhất.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ cấu trúc bảng hỏi (gồm các câu hỏi đối sánh thời gian trước và trong dịch như Q3, Q4, Q8-Q11, Q15-Q18), tiêu chí chọn mẫu tại 3 chùa đại diện, khung phỏng vấn sâu 25 người đi lễ và 11 đại diện ban quản lý/tiểu thương đều được lưu trữ chi tiết trong 48 trang phụ lục, cho phép các nhà khoa học khác tái lập nghiên cứu ở các địa bàn tương tự.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào? Chương trình nghiên cứu hướng tới việc theo dõi sự định hình của "Phật giáo số" (Digital Buddhism) tại Việt Nam giai đoạn 2022-2032, tập trung vào sự chuyển dịch từ Web 2.0 sang Web 3.0, không gian tâm linh thực tế ảo (VR Pagoda) và tác động của nó đối với tâm thức của các thế hệ sinh ra trong kỷ nguyên số.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ ngành Văn hóa học về "Biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập bức tranh toàn cảnh, chân thực và có hệ thống về sự biến đổi của thực hành lễ chùa tại Hà Nội qua 3 trường hợp điển hình (Chùa Phúc Khánh, Chùa Hà, Chùa Thầy) trong giai đoạn khủng hoảng y tế toàn cầu 2020-2022.
2. Nhận diện sâu sắc 5 chiều kích biến đổi: không gian - thời gian, tần suất - hình thức, lễ vật - công đức, nghi thức dâng hương và trình tự hành lễ.
3. Chỉ ra hệ nguyên nhân đa tầng gồm: quy định phòng chống dịch của Nhà nước, thông điệp định hướng của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, sự bùng nổ của hạ tầng chuyển đổi số và nhu cầu an tỏa tâm lý của người dân.
4. Làm sáng tỏ sự chuyển dịch mô hình từ thực hành tập trung, nặng tính hình thức sang mô hình thực hành cá nhân hóa, tinh giản và lai ghép trực tiếp - trực tuyến.
5. Vận dụng sáng tạo và kiểm chứng thành công các lý thuyết Chức năng luận, Biến đổi văn hóa và Tôn giáo số trong bối cảnh đặc thù của Việt Nam.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp thực tiễn có giá trị cao cho công tác quản lý nhà nước về tôn giáo, bảo tồn di sản văn hóa và tổ chức sinh hoạt Phật giáo văn minh, bền vững trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo tín ngưỡng 1. Các công trình nghiên cứu thế giới về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng Thực hành sinh hoạt tôn giáo nhất là thực hành nghi lễ tôn giáo là một phần quan trọng không thể thiếu của bất kì tôn giáo nào.

Qua dòng chảy của thời gian, chịu những tác động của hoàn cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội… sự biến đổi của thực hành tôn giáo tín ngưỡng là một tất yếu. Đi sâu vào những nghiên cứu về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng nói chung và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng nói riêng trong giai đoạn gần đây, trên thế giới xuất hiện hai xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng Thứ nhất, xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng do ảnh hưởng của sự phát triển công nghệ thông tin và Internet Trong Religion and the Internet (Tôn giáo và mạng Internet) (2006), tác giả Heide Campbell đã chỉ ra sự biến đổi của tôn giáo manh nha vào những năm 1995, 1996 [99, tr. 3] khi có sự xuất hiện và phát triển của Internet. Tác giả khẳng định dưới tác động của Internet đã tạo nên các hình thức tôn giáo trực tuyến qua các trang web, phòng trò chuyện và các nhóm thảo luận qua email.

Không gian thờ phụng mới cũng được thiết lập và bước đầu ở dạng các trang web. Song hành với đó, nghi lễ mạng và cách thức thực hành tôn giáo qua không gian mạng được cấu thành. Trong các diễn đàn trực tuyến, các buổi cầu nguyện được tập hợp hàng tuần vào một thời điểm cụ thể. Sự phát triển của công nghệ thông tin đã góp phần hình thành “cộng đồng tôn giáo trực tuyến” (cộng đồng ảo) bên cạnh các cộng đồng tôn giáo truyền thống tại các địa phương.

15 Ở bài viết “Religion and the Internet: A microcosm for studying Internet trends and implications” (Tôn giáo và Internet: Một mô hình thu nhỏ (để) nghiên cứu các xu hướng và tác động của Internet) (2013) [102], Heide Campbell tiếp tục khẳng định những kết nối trực tuyến - ngoại tuyến, cộng đồng và quyền lực trực tuyến đều liên quan đến thực tiễn xã hội. Cùng chung nội dung này, tác giả chi tiết hóa bằng bài viết “Rethinking the online-offline connection in the study of religion online” (Suy nghĩ lại về kết nối trực tuyến – ngoại tuyến trong việc nghiên cứu tôn giáo trực tuyến) [100] để bàn về mối quan hệ giữa sinh hoạt trực tuyến và ngoại tuyến của tôn giáo qua khảo sát mạng xã hội. Trong đó, tác giả phân tích và chỉ ra việc sử dụng và lựa chọn công nghệ trực tuyến không tách khỏi bối cảnh ngoại tuyến. Hay nói một cách khác, thực hành ngoại tuyến hướng dẫn niềm tin và hành vi trực tuyến.

Trong cuốn sách Creating Church Online: Ritual, Community and New Media (Sáng tạo Nhà thờ Trực tuyến: Nghi lễ, Cộng đồng và Phương tiện mới) (2017) [105], tác giả Tim Hutching phản ánh sự tồn tại nhà thờ trực tuyến của cộng đồng Cơ đốc dựa trên nền tảng Internet bắt đầu từ những năm 1990 đến nay. Khi internet đã trở thành nền tảng chính cho tin tức, kinh doanh, giáo dục… thì nhiều nhà thờ cũng đã chuyển sang không gian mạng như một lĩnh vực truyền giáo, nơi mọi người có thể tìm thấy đức tin bằng cách tham gia cầu nguyện, tham dự các buổi lễ… Tác giả khẳng định hàng trăm nghìn người hiện đang tham gia vào các hội nhóm trực tuyến đã tạo ra các loại nghi thức, hình thức quản lí, cộng đồng và mạng lưới ảnh hưởng toàn cầu mới. Điểm nổi bật trong nghiên cứu của Hutchings là nhiều người tham gia nhà thờ trực tuyến trong khi vẫn kết nối với các Hội thánh địa phương. Điều này trái ngược so với các thăm dò dư luận Cơ đốc giáo trước đó khi dự đoán các nhà thờ trực tuyến sĩ dần thay thế các Hội thánh địa phương.

Có thể thấy, các nghiên cứu trên thế giới đều chỉ ra trong bối cảnh 16 Internet, “thực hành” tôn giáo trên Internet đang tăng lên. Hệ quả là có sự hình thành các cộng đồng tôn giáo online (cộng đồng ảo) ở khắp các nền tảng, nghi lễ online, không gian tôn giáo online đa dạng…và mối quan hệ mật thiết giữa sinh hoạt tôn giáo trực tuyến và sinh hoạt tôn giáo trực tiếp. Thứ hai, xu hướng nghiên cứu biến đổi tôn giáo tín ngưỡng do đại dịch Covid-19 Đại dịch Covid-19 xuất hiện trên thế giới từ cuối năm 2019 cho đến nay. Trước nguy hiểm của đại dịch Covid-19, vấn đề về cách ứng phó và những thay đổi của tôn giáo, trong đó có Phật giáo cũng nóng lên trên toàn cầu.

Bởi lẽ, tôn giáo trước nay luôn gắn với sinh hoạt cộng đồng mà trong bối cảnh đại dịch, đặc biệt trong giai đoạn đầu virut Corona “càn quét” ở châu Á, thế giới chưa sản xuất được vacxin phòng bệnh thì giãn cách, không tập trung là nguyên tắc hàng đầu để ứng phó với đại dịch. Từ thực tiễn này, thúc đẩy sự ra đời của các nghiên cứu trên thế giới xoay quanh biến đổi của tôn giáo để nhằm ứng phó với đại dịch. Bài viết “On Face Masks as Buddhist Merit: Buddhist Responses to Covid-19. A Case study of Tibetan Buddhism in Shanghai” (Những phản ứng của Phật giáo đối với Covid-19.

Một nghiên cứu điển hình về Phật giáo Tây Tạng ở Thượng Hải) (2020) [104] của tác giả Kai Shmushko phản ánh thực trạng các cơ sở hoạt động tôn giáo Phật giáo ứng phó với đại dịch, xem xét tác động của đại dịch đối với nhóm tín đồ Phật tử tại gia ở Thượng Hải. Kết quả nổi bật là trong bối cảnh đại dịch, nhóm tín đồ đã hoãn các cuộc hành hương; trong vài tháng đầu của đại dịch, nhóm đã hủy bỏ các buổi tụng kinh và học tập tập trung. Thay vào đó, mỗi cá nhân tín đồ thực hiện lễ nghi, tụng kinh riêng tại phòng. Trong bối cảnh đại dịch, với tình trạng khẩu trang còn thiếu nguồn cung, nhóm đã triển khai sản xuất khẩu trang để kinh doanh (được tác giả gọi là dạng kinh tế lễ nghi).

17 Trong bài viết “Covid-19 and Korean Buddhism: Assessing the Impact of South Korea’s Coronavirus Epidemic on the Future of Its Buddhist Community” (Covid-19 và Phật giáo Hàn Quốc: Đánh giá tác động của đại dịch Coronavirut đối với tương lai của cộng đồng Phật giáo Hàn Quốc) (2021) [96], tác giả Cheonghwan Park và Kyungrae Kim đã phản ánh thực trạng ba tôn giáo của đất nước là Công giáo, Phật giáo và Tin lành đối mặt với thách thức bị giảm thu nhập và hạn chế phạm vi mở rộng, phát triển. Trước những thách thức của đại dịch, nhóm tác giả đề xuất khuyến nghị: Thiết lập hệ thống giáo dục Phật giáo trực tuyến, thu hút những người ủng hộ qua các nền tảng truyền thông xã hội khác nhau, phát triển chương trình học tập ảo, các lớp thiền ảo cho những người trong tình trạng cách li xã hội. Như vậy, để ứng phó với “khủng hoảng xã hội” là một đại dịch nguy hiểm, tôn giáo tín ngưỡng trên thế giới đã thích ứng dựa trên nguyên tắc giảm nhẹ tối đa thiệt hại của đại dịch Covid-19. Tôn giáo tín ngưỡng ứng phó với đại dịch thông qua sự biến đổi về thực hành sinh hoạt tôn giáo và biến đổi về cộng đồng tôn giáo.

Trong đó, xét riêng về hoạt động thực hành sinh hoạt tôn giáo, bản chất thay đổi trong bối cảnh đại dịch chính là xu hướng thiết lập, gia tăng và đa dạng các hoạt động trực tuyến. Vậy, liệu rằng ở Việt Nam, dưới tác động của đại dịch Covid-19, thực hành tôn giáo có biến đổi giống với xu hướng của thế giới hay không? 1. Các công trình nghiên cứu trong nước về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng Trong những năm gần đây, các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo tín ngưỡng khá phong phú và có chiều hướng gia tăng về số lượng. Nhìn chung, các công trình đều khẳng định thực trạng phát triển của sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam.

Điển hình như các công trình luận án tiến sĩ Văn hóa học: Biến đổi tín ngưỡng của cư dân ven biển Đà Nẵng trong quá trình đô thị hóa 18 của Lê Thị Thu Hiền (2017) [31], Tín ngưỡng của cư dân xã đảo Nghi Sơn, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa của Nguyễn Thị Trúc Quỳnh (2019) [73]; Hành hương Phật giáo chùa Hương hiện nay của Nguyễn Thị Thanh Loan (2019) [45]… Cùng với đó là các bài viết, tiêu biểu như bài tạp chí “Những biến đổi trong đời sống lễ nghi ở làng nghề La Phù, Hoài Đức, Hà Tây” của Nguyễn Thị Thanh Bình (2006) [12]; “Những biến đổi trong hành lễ của một bà đồng gọi hồn ở vùng cao phía Bắc Việt Nam” của tác giả Phan Đăng Nhật và Oscar Salemink (2003) [61]; Bài viết “Câu chuyện “Cô Đa Đai”: Thực hành tôn giáo tại một ngôi chùa Mật tông ở Hà Nội” (2015) của tác giả Nguyễn Thị Hiền [32]; Bài viết “Sự biến đổi tâm thức tôn giáo truyền thống của người Tây Nguyên hiện nay” (2014) của tác giả Phạm Quỳnh Phương [71], “Biến đổi đời sống tôn giáo - Một yếu tố cần tính đến trong việc hoàn thiện chính sách tôn giáo” của tác giả Đỗ Quang Hưng trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo (2018) [35]… Đa phần, các tác giả đều khẳng định biến đổi tôn giáo, tín ngưỡng là tất yếu của quy luật vận động tự nhiên, xã hội, lịch sử. Ở mỗi công trình dựa trên bối cảnh nông thôn mới hoặc đô thị mới; ảnh hưởng và tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, toàn cầu hóa, biến đổi tôn giáo tín ngưỡng ở mỗi địa phương, khu vực sẽ có những diện mạo ít nhiều khác nhau theo cả 2 xu hướng: (1). Gia tăng một số hoạt động tôn giáo tín ngưỡng trong bối cảnh mới và (2). Xu hướng đơn giản hóa một số thực hành tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống.

Trong bài viết “Sự biến đổi của tôn giáo ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế” trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo (2015) tác giả Chu Văn Tuấn [84] cung cấp tổng quan về 3 khía cạnh biến đổi tôn giáo trong bối cảnh hội nhập quốc tế: (1). Xu hướng biến đổi niềm tin tôn giáo (2) Xu hướng biến đổi về thực hành tôn giáo (3). Xu hướng biến đổi về cộng đồng thực hành tôn giáo 19 Tác giả khẳng định: Quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế cùng với những yếu tố khác nhau như sự phát triển của khoa học công nghệ, các lĩnh vực thông tin truyền thông đã khiến cho đời sống tôn giáo có nhiều sự biến đổi.